Báo chí với vai trò phản biện xã hội khảo sát báo nhân dân, hà nội mới, tuổi trẻ tp hồ chí minh, thanh niên, vnexpress net

Ở nước ta, những năm gần đây, phản biện xã hội mới được quan tâm, chú ý của giới nghiên cứu, nhất là sau khi nội dung này được chính thức ghi trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần th

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

BÙI THANH TÙNG

BÁO CHÍ VỚI VAI TRÒ PHẢN BIỆN XÃ HỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Trần Văn Thư

HÀ NỘI - 2012

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN - THỰC TIỄN VẤN ĐỀ BÁO CHÍ PHẢN BIỆN XÃ HỘI 11

1.1 Một số khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài 11

1.2 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề báo chí phản biện xã hội 19

1.3 Vai trò phản biện xã hội của báo chí nước ta hiện nay 22

1.4 Tổng quan về các báo khảo sát 29

Tiểu kết chương1 31

Chương 2: THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRÊN 5 TỜ BÁO KHẢO SÁT 33

2.1 Vấn đề khảo sát 33

2.2 Nhận xét về phản biện xã hội trên các báo khảo sát 70

Tiểu kết chương 2 74

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BÁO CHÍ PHẢN BIỆN XÃ HỘI 76

3.1 Một số vấn đề đặt ra 76

3.2 Một số giải pháp nâng cao chất lượng phản biện xã hội của báo chí 81

Tiểu kết chương 3 110

KẾT LUẬN 112 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính thời sự của đề tài

Phản biện xã hội là hiện tượng, nhu cầu tất yếu trong đời sống chính trị

- xã hội Vấn đề này đã được chú ý và thực hiện từ lâu ở nhiều nước trên thế giới Ở nước ta, những năm gần đây, phản biện xã hội mới được quan tâm, chú ý của giới nghiên cứu, nhất là sau khi nội dung này được chính thức ghi trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X:

Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội [21, 124]; Phát huy vai trò và tạo điều kiện thuận lợi để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân tham gia xây dựng đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội [21, 305]

Từ chỗ nêu quan điểm: “Báo chí là công cụ của Đảng và Nhà nước”

(1958), đến việc, lần đầu tiên Đảng ta nâng tầm, xác định rõ báo chí là một

trong bốn hệ thống giám sát xã hội: “Sử dụng đồng bộ hệ thống giám sát cán

bộ, đảng viên, nhất là sự giám sát của tổ chức Đảng, trước hết là từ chi bộ, sự giám sát của nhân dân và các cơ quan đại diện nhân dân, sự giám sát của công luận ” (Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 - lần 2, khóa VIII) đã cho thấy sự

nhất quán trong sự phát triển các quan điểm của Đảng ta về báo chí cách mạng Bên cạnh sứ mệnh to lớn là tuyên truyền các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật Nhà nước; cổ vũ động viên toàn dân, toàn quân ta đẩy mạnh phong trào thi đua yêu nước, thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ kinh tế - xã hội và góp phần chuyển tải, nâng cao kiến thức, trình độ văn hóa, thẩm mỹ cho các tầng lớp nhân dân, báo chí cách mạng Việt Nam còn đảm nhiệm chức năng, vai trò quan trọng là tham gia phản biện xã hội Báo chí Việt Nam trong nhiều năm qua đã có nhiều cố gắng tăng cường tính phản biện xã hội, khẳng định ngày

càng rõ hơn vai trò là tiếng nói của Đảng, là diễn đàn của nhân dân, là cầu nối giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước, qua đó góp phần tạo dựng nên những kết quả đáng ghi nhận trong sự nghiệp phát triển đất nước

Chưa bao giờ báo chí được phát huy quyền dân chủ và cởi mở, thông thoáng, rộng rãi như những năm qua để chủ động tham gia phản biện xã hội, đóng góp tích cực vào việc hoạch định đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và đấu tranh, phản bác các luận điệu thù địch, sai trái, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và các tệ nạn xã hội đang làm cản trở sự phát triển của đất nước Mặt khác, do biết cách khơi gợi vấn đề, khuyến khích động viên đông đảo công chúng tham gia ý kiến, nhiều cơ quan báo chí

đã mở diễn đàn tập hợp ý kiến của những nhà khoa học, chuyên gia và các tầng lớp nhân dân đóng góp vào các văn bản pháp luật, giúp cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp sửa đổi nội dung, quy định của văn bản đó phù hợp với thực tiễn cuộc sống, xã hội, từng bước hoàn thiện nền pháp chế xã hội chủ nghĩa (XHCN)

Bám sát sự kiện, thông tin nhanh nhạy, nắm bắt đúng bản chất sự kiện, phân tích trúng vấn đề trọng điểm và định hướng tư tưởng, hướng dẫn dư luận

rõ ràng, các cơ quan thông tấn, báo chí đã thực hiện tốt chức năng phản biện, mang lại hiệu quả xã hội rõ rệt Bởi thế, vai trò, chức năng phản biện của báo chí ngày càng được khẳng định và sức mạnh của báo chí, niềm tin của công chúng đối với cơ quan truyền thông cũng từ đó được nâng lên

Việc nghiên cứu, đánh giá vai trò phản biện xã hội của báo chí hiện nay sẽ

cho thấy chức năng này của báo chí Đây là lý do tôi chọn đề tài: Báo chí với vai

trò phản biện xã hội (Khảo sát các báo Nhân Dân, Hà Nội mới, Tuổi trẻ Thành

phố Hồ Chí Minh (TP.HCM), Thanh niên và Vnexpress.net thời gian từ 01/01/2010 đến 31/6/2012 qua hai sự kiện nổi bật: Dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam và Vụ cưỡng chế đất tại Tiên Lãng, Hải Phòng) làm luận văn tốt nghiệp cao học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong những năm gần đây, đã có nhiều tác giả, các công trình nghiên cứu chức năng, vai trò phản biện xã hội của báo chí Trong đó, tiêu biểu phải

kể đến các tác giả:

Năm 2006, Tiến sĩ (TS) Trần Đăng Tuấn công bố cuốn sách Phản biện

xã hội – Những câu hỏi đặt ra từ cuộc sống, Nhà xuất bản (NXB) Đà Nẵng

gồm 31 tác phẩm báo chí bám sát thực tiễn sinh động về phản biện xã hội Cuốn sách đề cập đến những vấn đề rất rộng như việc đảng viên làm kinh tế tư nhân; tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí… dưới góc nhìn phản biện của tác giả

Nhằm giúp bạn đọc có cái nhìn sâu hơn về vai trò và tầm quan trọng của phản biện xã hội, năm 2012, tác giả Phan Văn Kiền cho ra đời cuốn sách

Phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam qua một số sự kiện nổi bật,

NXB Thông tin và Truyền thông Cuốn sách đã nêu lên một số vấn đề về phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam; thông qua loạt bài về “Đêm trước đổi mới”, “Mưa lũ lịch sử tại Hà Nội năm 2008”, tác giả phân tích sâu sắc nghệ thuật tổ chức vấn đề, nghệ thuật phản biện: thể loại, ngôn ngữ và cấu trúc…, qua đó tính phản biện xã hội được phát huy một cách hiệu quả, giúp cho những vấn đề bất cập được xem xét lại

Ngoài những cuốn sách đã nêu, còn phải kể đến các bài viết, công trình

nghiên cứu của Phó Giáo sư (PGS), TS Nguyễn Văn Dững Trong bài viết Vai

trò phản biện của báo chí và dư luận xã hội đăng trên Tạp chí Khoa học Xã

hội Việt Nam năm 2010, tác giả đã xác định vai trò phản biện xã hội của báo

chí là rất quan trọng, bởi: “Phản biện thông qua báo chí và dư luận xã hội là

cách phản biện trực tiếp nhất, kịp thời nhất, phong phú và sinh động nhất, tập hợp và tổ chức được nhiều nguồn lực trí tuệ và cảm xúc nhất, công khai minh bạch nhất, có tác dụng – hiệu quả nhanh nhất” [18] Còn trong bài viết Nâng

cao năng lực giám sát xã hội của báo chí, Tạp chí Lý luận chính trị và truyền

thông năm 2007, tác giả tiếp tục nhận định:

Trong điều kiện thiết chế chính trị được phân công tam quyền nhưng không phân lập như ở nước ta, nguy cơ lũng đoạn, thao túng của cán bộ chủ chốt trong cơ quan hành pháp, tư pháp là khó tránh khỏi Như vậy, để đảm bảo “trong sạch và an lành” cho những vị trí nhạy cảm này, cần có một thiết chế dân chủ nhằm bảo đảm huy động sức mạnh toàn dân tham gia (thông qua báo chí) giám sát, phản biện xã hội là một đòi hỏi tất yếu lịch sử Thiết chế ấy cần và phải thông qua báo chí [17]

Từ kinh nghiệm thực tiễn nghề nghiệp và hoạt động nghiên cứu, tác giả

Nguyễn Mạnh Bình, trong bài viết Vai trò của báo chí trong phản biện, giám

sát trong thực thi quyền lực nhà nước ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Lý luận

chính trị và Truyền thông năm 2009, đã đưa ra những đánh giá:

Báo chí thực hiện tốt vai trò phản biện xã hội đối với chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân Ở khía cạnh khác, phương tiện thông tin đại chúng còn là diễn đàn để nhân dân phản

ánh, phê bình những yếu kém, sai phạm tiêu cực [5]

Bên cạnh những quan điểm đã nêu, một số luận văn thạc sĩ cũng quan tâm nghiên cứu nhiều góc độ khác nhau về báo chí với vấn đề phản biện xã hội Có thể kể một số công trình sau:

- Luận văn Tính phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam

(Khảo sát qua hai báo Tuổi trẻ TP.HCM và Thanh niên các năm 2006 – 2008) (2008) của tác giả Hoàng Thuỷ Chung làm rõ vai trò và giá trị của tính phản biện xã hội trong sự phát triển của báo chí Việt Nam; khảo sát và phân tích tính phản biện xã hội thể hiện qua các tác phẩm báo chí trong các sự kiện chung

mà hai báo Tuổi trẻ TP.HCM và Thanh niên cùng thông tin trong các năm 2006 - 2008; phân tích nghệ thuật tổ chức tác phẩm mang tính phản biện xã hội

- Luận văn Báo chí với vấn đề kiểm soát quyền lực và phản biện xã hội

(2009) của tác giả Mai Thị Thúy Hường phản ánh thực trạng việc thực hiện chức năng giám sát quyền lực và phản biện xã hội của báo in; từ đó đề ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả của báo chí trong giám sát quyền lực và phản biện xã hội

- Luận văn Phản biện xã hội trên báo chí TP.HCM thập kỷ đầu thế kỉ XXI

(2011) của tác giả Huỳnh Thị Xuân Hạnh khảo sát hoạt động phản biện xã hội của bốn tờ báo Sài Gòn Giải phóng, Tuổi trẻ TP.HCM, Người Lao động và Pháp luật TP.HCM trong ba năm trước năm 2011; nghiên cứu xu hướng tổ chức, phản biện xã hội và các giải pháp, kiến nghị để phát triển phản biện xã hội của báo chí TP.HCM

Mục dù các cuốn sách, bài viết, công trình nghiên cứu kể trên đều ít nhiều bàn đến vấn đề phản biện của báo chí (ở các khía cạnh khác nhau), nhưng nhìn chung, tính đến nay chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu trực tiếp, cụ thể về vai trò phản biện của báo chí, thông qua các sự kiện nóng bỏng, thu hút sự quan tâm lớn của xã hội từ năm 2010 đến nay Vì vậy, tác giả quyết định lựa chọn hướng đề tài như đã nêu

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về báo chí phản biện xã hội và vai trò, thực trạng phản biện xã hội của năm tờ báo Nhân Dân, Hà Nội mới, Tuổi trẻ TP.HCM, Thanh niên, Vnexpress.net thông qua một số sự kiện tiêu biểu

Từ đó, đưa ra những giải pháp nâng cao hơn nữa chất lượng phản biện xã hội của báo chí nói chung và năm tờ báo khảo sát nói riêng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, trong phạm vi luận văn này, tác giả xác định những nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu sau:

- Về lý luận: xác lập hệ thống các khái niệm liên quan đến vai trò phản biện

xã hội của báo chí nước ta hiện nay

- Phân tích thực trạng, vai trò của báo chí trong nhiệm vụ phản biện xã hội Khảo sát các tờ báo tiêu biểu (cụ thể là các báo Nhân Dân, Hà Nội mới, Tuổi trẻ TP.HCM, Thanh niên và Vnexpress.net) phản biện một số vấn đề nóng bỏng thu hút sự quan tâm của dư luận xã hội

- Đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng phản biện xã hội của báo chí nước ta hiện nay

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là: vai trò phản biện xã hội của báo chí

- Dựa trên cơ sở lý luận báo chí về chức năng, vai trò và nguyên tắc hoạt động của báo chí, nhất là vai trò phản biện xã hội

- Luận văn sử dụng những công trình khoa học, sách, tài liệu, các bài viết, bài báo tiêu biểu về vai trò phản biện xã hội của báo chí

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả luận văn sử dụng chủ nghĩa Mác – Lê nin, kết hợp một số phương pháp nghiên cứu như: phân tích – tổng hợp, quy nạp – diễn dịch, logic lịch sử, thống kê, so sánh Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng phương

pháp phỏng vấn sâu để có cái nhìn khách quan và đa chiều của nhiều chuyên gia, nhà quản lý, nhà báo đối với vai trò phản biện xã hội của báo chí hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa lý luận

Qua nghiên cứu đề tài, nhận diện và khẳng định rõ hơn vai trò phản biện xã hội của báo chí Các kiến nghị được nêu ra trong luận văn nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả phản biện xã hội của báo chí hiện nay

Luận văn đóng góp một phần nhỏ vào kho tàng tư liệu báo chí của Học viện Báo chí và Tuyên truyền nói chung và khoa Báo chí nói riêng Những kiến thức chung và cơ sở lý luận về vai trò phản biện xã hội của báo chí sẽ có thể là những tài liệu tham khảo cho công tác học tập và nghiên cứu báo chí

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn có thể là một tài liệu tham khảo cho lãnh đạo, biên tập viên, phóng viên các cơ quan báo chí; các cơ quan chỉ đạo, quản lý báo chí

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, khóa luận gồm 3 chương, 8 tiết

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN – THỰC TIỄN VẤN ĐỀ BÁO CHÍ PHẢN BIỆN XÃ HỘI 1.1 Một số khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài

1.1.1 Phản biện

Theo Từ điển Tiếng Việt [41, 1197] thì phản biện là một động từ với

nội hàm: “1 Đánh giá chất lượng một công trình khoa học khi công trình

được đưa ra bảo vệ trước hội đồng thẩm định hoặc hội đồng chấm thi; 2 Phân tích mọi khía cạnh của một vấn đề (thường là vấn đề quyết sách), nhằm đánh giá sự đúng sai, lợi hại.”

Theo cách giải thích về từ nguyên, phản biện là một từ Hán Việt, nghĩa

là “bàn luận theo hướng (theo cách) ngược lại”, hoặc là sự tranh luận, tranh cãi Do đó, có thể hiểu phản biện là dùng chứng cứ, lập luận để bác bỏ chứng

cứ, lập luận đã được đưa ra trước đó Theo đó, phản biện là sự tranh luận, tức

là đưa ra lập luận để làm rõ đúng - sai; trong phản biện phải hội đủ các luận

cứ (thực tiễn, khoa học) để làm rõ cái đúng, cái sai của vấn đề đang tranh luận Vì vậy, phản biện khác với góp ý kiến, phê bình, kiến nghị (không đòi hỏi phải có đủ căn cứ khoa học, thực tiễn) Là sự tranh luận, phản biện bao hàm cả biện luận và phản biện luận, chứ không chỉ “một chiều”

Như vậy, hiểu một cách khái quát, phản biện là hoạt động đưa ra các lập luận, chứng cứ, phân tích, đánh giá về một vấn đề nào đó (như các đề án kinh tế, các dự án xã hội, các dự án luật…) nhằm đánh giá, chứng minh tính hợp lý hay không hợp lý, từ đó có thể khẳng định, góp ý, bổ sung hoặc phản bác một phần hoặc cả phương án, dự án, kế hoạch

Trong mỗi một xã hội bao giờ cũng có nhiều nhóm lợi ích khác nhau Các nhóm lợi ích bao giờ cũng có nhu cầu tiến hành hành động vì một mục tiêu nào đó Nhưng trên mỗi khía cạnh hay mỗi lĩnh vực của đời sống con người bao giờ cũng có những cách lý giải khác nhau và do đó có những cách

hành động khác nhau để đạt được mục tiêu như vậy Phản biện tạo ra một giai đoạn đệm cho quá trình hành động tự nhiên của các nhóm lợi ích, đó là giai đoạn thảo luận và thỏa thuận

Nếu một xã hội không có phản biện và mỗi hành động đều được đương nhiên tiến hành thì đấy là cách thể hiện rõ rệt nhất tính chất phi dân chủ của

xã hội Bởi vì mỗi một hành động chính trị bao giờ cũng là kết quả thỏa thuận của các khuynh hướng chính trị, một hành động chính trị chỉ có thể được tiến hành khi nó là sự thúc bách của nhu cầu đời sống và để cân đối các nguyện vọng khác nhau của đời sống Phản biện là một đòi hỏi khách quan của đời sống Phản biện góp phần điều chỉnh các khuynh hướng kinh tế, văn hoá, chính trị, làm cho các khuynh hướng đó trở nên khoa học hơn, đúng đắn hơn

và gần với đời sống con người hơn

1.1.2 Phân biệt phản biện - phản bác

Phản biện là thuật ngữ được dùng trước hết trong hoạt động khoa học – phản biện khoa học Tức là, đánh giá chất lượng một công trình khoa học khi công trình được đưa ra trước hội đồng khoa học Theo đó, phản biện có nhiệm

vụ khẳng định những kết quả đạt được, những ưu điểm nổi trội của công trình; đồng thời nêu ra những hạn chế, khiếm khuyết để tiếp tục hoàn thiện;

và cuối cùng, khẳng định rằng công trình đó có đạt được những tiêu chí khoa học cần thiết không Như vậy, phản biện khác với phản bác Phản bác là dùng

lý lẽ và lập luận để bác bỏ, phủ nhận ý kiến hay quan điểm của người khác; còn phản biện vừa khẳng định (nếu phù hợp với tiêu chí khoa học), vừa phản bác (nếu không đáp ứng tiêu chí cơ bản) và hướng tới giúp hoàn thiện công trình ấy

Trong phản biện, không chỉ là bác bỏ, phủ định, mà có thể có cả sự bổ sung, làm rõ hơn vấn đề ở góc độ, phương diện khác nhau Do đó, không thể đồng

nhất phản biện với phản bác, bài xích Phản biện có nội hàm rộng hơn phản bác; phản bác chỉ là một khả năng, một tình huống có thể có trong phản biện

xã hội, của các lực lượng xã hội Đó là những lập luận có chứng cứ (khoa học, thực tiễn) nhằm phát hiện, bổ sung, chứng minh, khẳng định hoặc bác bỏ, phủ định một chủ trương, chính sách hay đề án xã hội được công bố hay đang hình thành Là “tiếng nói”, phản biện xã hội khác với tâm trạng xã hội (trạng thái tâm lý, tình cảm mang tính cảm tính, thường biểu hiện một cách âm ỉ, âm thầm); phản biện xã hội biểu hiện một cách công khai, rõ ràng Là “nhận thức”, phản biện xã hội phải có chứng cứ, lập luận; do đó, nó cũng không đồng nhất với dư luận xã hội (không cần phải có chứng cứ, lập luận, lý lẽ)

Liên quan đến khái niệm này, tác giả Nguyễn Văn Dững định nghĩa:

Phản biện xã hội là quá trình huy động nguồn lực trí tuệ, tinh thần và cảm xúc của nhân dân, trước hết là thông qua việc khơi dậy nguồn lực trí tuệ trong xã hội, thể hiện sức mạnh dư luận xã hội vào việc khẳng định những cái tốt, cái hay, cái có lợi cho cộng đồng vì

sự phát triển bền vững của đất nước trong các quyết sách lớn của Đảng và Nhà nước; đồng thời chỉ ra những hạn chế, khiếm khuyết, thậm chí sai lầm hay sự lợi dụng và lạm dụng quyền lực, nhằm mưu lợi cá nhân hoặc vì lợi ích nhóm Phản biện xã hội được thực hiện bằng nhiều con đường, cách thức khác nhau, như phản biện thông

qua tổ chức Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, phản biện thông qua các tổ chức kinh tế - xã hội… [18]

Còn tác giả Nguyễn Trần Bạt cho rằng:

Phản biện xã hội là trạng thái chuyên nghiệp của quá trình thảo luận cho nên nó cần có sự tham gia của hai lực lượng, lực lượng thứ nhất là để nói một cách chuyên nghiệp và lực lượng thứ hai là để nghĩ một cách chuyên nghiệp Trước khi nói phải nghĩ, nghĩ chuyên nghiệp là giới trí thức và nói chuyên nghiệp là giới báo chí Phản biện xã hội là sự tranh luận một cách chuyên nghiệp giữa các lực lượng xã hội với nhau hoặc là với nhà cầm quyền để tạo sự chính xác chính trị của mỗi một hành động có chất lượng chính sách hoặc định hướng, cho nên, nếu không có sự tham gia của hai lực lượng này thì quá trình còn lại là quá trình phản ứng xã hội chứ không phải phản biện xã hội [4, 571-572]

Tuy nhiên, quan niệm của tác giả Nguyễn Trần Bạt về phản biện xã hội còn có hạn chế Tác giả cho rằng phản biện xã hội là sự tranh luận một cách chuyên nghiệp, mà nghĩ chuyên nghiệp là giới trí thức và nói chuyên nghiệp

là giới báo chí – như vậy lực lượng này quá hẹp, chưa khái quát hết lực lượng

đa dạng, phong phú cùng tham gia phản biện xã hội

Ngoài ra, Thạc sĩ Nguyễn Mậu Hưng, Viện Nghiên cứu Dư luận xã hội, Ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng, mặc dù cụm từ “phản biện xã hội” mới chỉ được sử dụng một cách phổ biến trong khoảng chục năm trở lại đây, tuy nhiên, bản thân báo chí tiềm ẩn đã mang chức năng này Theo đó:

Cụm từ “phản biện xã hội” hiểu theo một cách đơn giản nhất là việc đưa ra/trình bày những cơ sở có căn cứ để bổ sung, phản bác hay chấp thuận một vấn đề nào đó có tính thời sự và liên quan đến lợi ích của nhiều người, của cộng đồng xã hội Phản biện xã hội chính là kết

quả của sự va chạm, xung đột của các quan điểm, nhận thức, cách tiếp cận, cách nhìn nhận khác nhau của các nhóm người trong xã hội được chuyển tải thông qua các kênh của báo chí và báo chí trở thành môi trường để cho phản biện xã hội diễn ra (Phỏng vấn sâu, Nguyễn Mậu Hưng, Viện Nghiên cứu Dư luận xã hội, Ban Tuyên giáo Trung ương) Cũng theo tác giả này thì phản biện xã hội nhằm bổ sung, phản bác hay chấp thuận một vấn đề, như vậy cũng chưa lột tả hết nhiệm vụ của phản biện

xã hội là tranh luận để tìm ra chân lý của vấn đề, mà muốn tranh luận thì phải nên nhận xét, lập luận:

Đối tượng phản biện xã hội của báo chí lại không phải là cá nhân hay vấn đề mang tính cá nhân mà là vấn đề có tính thời sự của

xã hội, liên quan đến lợi ích của các nhóm xã hội, cộng đồng xã hội Như vậy phản biện xã hội không đề cập tới cá nhân cụ thể mà đề cập tới hành vi xã hội của con người cụ thể trong đó bao hàm cả ý nghĩa hành vi xã hội của cá nhân thực hiện hành vi đó trong xã hội (Phỏng vấn sâu, Nguyễn Mậu Hưng, Viện Nghiên cứu Dư luận xã hội, Ban Tuyên giáo Trung ương)

Qua nghiên cứu những quan điểm trên, tác giả luận văn cho rằng, phản biện xã hội là quá trình tập hợp những lập luận, tranh luận khách quan, có chứng cứ khoa học và thực tiễn, mang tính xây dựng, nhằm khẳng định cái đúng, cái hay, phù hợp với lợi ích cộng đồng, chỉ ra những hạn chế, bất cập, sai lầm; đồng thời nêu lên giải pháp tối ưu để giải quyết vấn đề Phản biện xã hội thể hiện quan điểm, nhận thức, ý chí của một người, của các nhóm người trong xã hội về một vấn đề nào đó được xã hội quan tâm Phản biện xã hội thông qua nhiều chủ thể khác nhau, như cá nhân, tổ chức, bằng cách chuyển tải trực tiếp hoặc thông qua phương tiện thông tin đại chúng đến đối tượng được phản biện

1.1.4 Báo chí phản biện xã hội

Báo chí phản biện xã hội có nghĩa là báo chí thực hiện hoạt động phản biện xã hội khi có các vấn đề, sự kiện thu hút sự quan tâm của công chúng Bên cạnh sứ mệnh to lớn là tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật Nhà nước; cổ vũ động viên toàn dân, toàn quân ta đẩy mạnh phong trào thi đua yêu nước, thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ kinh tế -

xã hội và góp phần chuyển tải, nâng cao kiến thức, trình độ văn hóa, thẩm mỹ cho các tầng lớp nhân dân, báo chí cách mạng Việt Nam còn đảm nhiệm chức năng, vai trò quan trọng là tham gia phản biện xã hội Phản biện xã hội không đơn thuần chỉ là hoạt động tác nghiệp của nhà báo mà nó còn tuân theo chức năng, nhiệm vụ, tôn chỉ, mục đích của mỗi cơ quan báo chí Mỗi cơ quan báo chí có chức năng, nhiệm vụ, tôn chỉ, mục đích, đối tượng phục vụ khác nhau,

do đó, chủ trương, cách thức tiến hành hoạt động phản biện xã hội khác nhau

Trong quá trình phản biện xã hội, thông tin thể hiện rõ quan điểm phản biện của mỗi tờ báo Có tờ báo tích cực phản biện xã hội: thông tin nhanh chóng, liên tục, mang tính chiến đấu cao, khai thác sâu vào nhiều khía cạnh của vấn đề, không né tránh những vấn đề nhạy cảm; có những báo hạn chế trong việc phản biện xã hội: thông tin chung chung, nửa vời, không dám đụng chạm vào những vấn đề nhạy cảm Để có thể thực hiện tốt hoạt động phản biện xã hội, đòi hỏi sự bản lĩnh của cơ quan báo chí xuyên suốt từ trên xuống dưới: từ cơ quan chủ quản, lãnh đạo cơ quan báo chí, ban biên tập cho đến từng phóng viên, biên tập viên

Các cơ quan báo chí tổ chức diễn đàn để khơi nguồn dư luận phản biện

xã hội Đó là quá trình trao đổi thông tin hai chiều công khai giữa tòa soạn và bạn đọc, giúp thông tin trở nên khách quan, tập hợp được những ý kiến có trọng lượng nhất Thực hiện chức năng phản biện xã hội là báo chí góp phần tập hợp nguồn lực trí tuệ toàn dân, trước hết là đội ngũ trí thức, góp ý và phản

biện các quyết sách lớn của Đảng, Nhà nước trong quá trình xây dựng và thực hiện, nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh,

xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” Đó là quá trình quán triệt quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam “lấy dân làm gốc”, là tư tưởng về nhà nước dân chủ nhân dân của Chủ tịch Hồ Chí Minh Theo đó, phản biện xã hội bằng và thông qua báo chí thể hiện sinh động nhất của việc phát huy dân chủ xã hội và “quyền lực nơi dân” hay “để người dân được mở mồm ra nói” [28, 18]

Liên quan đến vấn đề báo chí phản biện xã hội, trong bài báo “Báo chí

và phản biện”, tác giả Nguyễn Quang A viết:

Báo chí là một kênh phản biện xã hội quan trọng bởi vì tính công khai của nó Ý kiến trên báo chí có thể được nhiều người thảo luận, bàn cãi từ nhiều góc độ khác nhau Một ý kiến độc đáo có thể gây cảm hứng cho hàng ngàn ý kiến khác Đấy là một kênh rất hiệu quả cho lập luận công, thảo luận công về các vấn đề liên quan đến nhiều người Việc lắng nghe các ý kiến đa chiều, các ý kiến thiểu số là hết sức quan trọng

Ý kiến của đa số chưa hẳn đã xác đáng, có khi ý kiến của thiểu số, thậm chí của một người có thể rất đáng cân nhắc Chính vì thế phải lắng nghe

ý kiến đa chiều, kể cả các ý kiến thiểu số [1]

Quan điểm của tác giả Nguyễn Quang A khẳng định vị trí của báo chí trong phản biện xã hội, nêu lên tầm quan trọng của ý kiến đa chiều, nhưng cũng rất tôn trọng ý kiến thiểu số xác đáng Bởi lẽ, số đông không phải lúc nào cũng đúng, cũng là chân lý Ý kiến số đông nhưng không khách quan, bị lợi dụng thì không bằng ý kiến thiểu số nhưng tâm huyết, khách quan và có

cơ sở khoa học

Báo chí trong tương quan với phản biện xã hội, là cơ quan “nói chuyên nghiệp” để bảo vệ quyền lợi cho nhân dân Vì vậy, khi nói đến phản biện trong báo chí là nói đến vai trò của báo chí trong tư vấn, giám sát và quản lý

xã hội thông qua hình thức “nói chuyên nghiệp” Phản biện xã hội của báo chí chính là phương pháp bảo vệ quyền lợi chính đáng cho công chúng của báo chí Trong quá trình đó, báo chí tác động đến chính trị và giai cấp cầm quyền cũng có những phản hồi ngược, tất cả nhằm biến đổi xã hội theo một chiều hướng tốt đẹp hơn Nói cách khác, tính phản biện xã hội của báo chí nhằm tạo

ra một xã hội dân chủ cao, ở đó, người dân được đối thoại và góp ý thẳng thắn những vấn đề liên quan đến đời sống của mình, vận mệnh của đất nước… với các nhà lãnh đạo

Xét trong quá trình phản biện xã hội, để thực hiện tốt vai trò phản biện của mình, trước tiên báo chí cần phải thực hiện phản biện trên từng khía cạnh của vấn đề, đó là điều kiện và cơ sở để tạo ra phản biện xã hội Muốn phản biện một vấn đề cần phải xem xét nó dưới từng góc độ khác nhau để đảm bảo tính toàn diện và đúng đắn, nghĩa là nhà báo phải biết bóc tách vấn đề, để phản biện nó trong từng lớp nhỏ Dưới góc độ đặc tính xã hội của phản biện

xã hội (đặc tính này giúp cho phản biện xã hội khác với phản biện khoa học), báo chí muốn thực hiện chức năng phản biện xã hội thì cần xem xét phản biện

ở các mặt của vấn đề xã hội trước đó

Rõ ràng là báo chí không lên tiếng, không xã hội hóa các sự kiện thời

sự đang diễn ra thì công chúng và nhân dân khó có thể biết, nên không thể bày tỏ thái độ, phán xét hay đánh giá kịp thời về các sự kiện và vấn đề ấy Nói cách khác, báo chí không khơi nguồn thông tin thì khó có thể bùng lên dư luận xã hội về những vấn đề quốc kế dân sinh Phản biện bằng, thông qua báo chí và dư luận xã hội là cách làm công khai, minh bạch, có thể giúp ngăn ngừa và hạn chế lạm dụng quyền lực trong bối cảnh thiếu vắng sự giám sát độc lập Bởi vì, nếu không ngăn chặn, hạn chế được việc lạm dụng quyền lực,

sẽ dẫn đến tha hóa quyền lực và tha hóa chế độ xã hội Do đó, trong xã hội

hiện đại, vai trò phản biện xã hội của báo chí ngày càng gia tăng, ngày càng

có ý nghĩa quan trọng đặc biệt [18]

Tuy nhiên, để phản biện xã hội tốt, đòi hỏi báo chí phải nhận thức và có cách giải quyết vấn đề đúng Một phản biện sai có thể kéo theo nhiều hậu quả khôn lường Câu chuyện xung quanh quả bưởi năm 2007 là một ví dụ Từ thông tin không chính xác trên báo chí nước ngoài, một số tờ báo Việt Nam

đã dịch và công bố, ăn bưởi có nguy cơ bị ung thư Thông tin này đã khiến hàng ngàn người dân trồng bưởi bị điêu đứng, phá sản Chỉ do một phản biện sai lầm của báo chí như vậy đã ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống rất nhiều người dân

1.2 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về vấn đề báo chí phản biện

xã hội

Báo chí là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, của tổ chức chính trị - xã hội

và là diễn đàn của nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng, sự quản

lí của Nhà nước và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; phải bảo đảm tính tư tưởng, tính chân thật, tính nhân dân, tính chiến đấu và tính đa dạng của hoạt động báo chí

Dấu mốc quan trọng đối với báo chí Việt Nam là lần đầu tiên trong Nghị quyết Trung ương 6 (lần 2) khóa VIII, Đảng Cộng sản Việt Nam đã ghi nhận, khẳng định báo chí và truyền thông đại chúng là một trong bốn hệ thống giám sát xã hội Đấy là bước phát triển quan trọng về lý luận, nhận thức của Đảng ta

về vai trò xã hội của báo chí, cũng là một dấu mốc quan trọng của quá trình thực hiện mở rộng dân chủ Về thực chất, đó là sự xác định và đề cao hơn quyền dân chủ của nhân dân, đồng thời trao cho nhân dân công cụ sắc bén trong việc thực hiện quyền giám sát, phản biện xã hội [17]

Phản biện xã hội là thuật ngữ được sử dụng chính thức trong Báo cáo chính trị tại Đại hội X của Đảng Cộng sản Việt Nam:

Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội [21, 124]; Phát huy vai trò và tạo điều kiện thuận lợi để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân tham gia xây dựng đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội [21, 305]

Tuy nhiên, cho đến lúc này, qua các phương tiện thông tin đại chúng, các diễn đàn trao đổi; trong thực tiễn hoạt động của hệ thống chính trị nói chung, hoạt động của Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc nói riêng vẫn chưa có

câu trả lời thỏa đáng

Đại hội X của Đảng Cộng sản Việt Nam đã cụ thể hóa quan điểm về phản biện, phản biện xã hội, coi phản biện xã hội là nhu cầu cần thiết của quá trình lãnh đạo và điều hành đất nước:

Phản biện là nhận xét, đánh giá, bình luận, thẩm định công trình khoa học, dự án, đề án trong các lĩnh vực khác nhau; Phản biện xã hội là

sự phản biện nói chung, nhưng có quy mô và lực lượng rộng rãi hơn của

xã hội, của nhân dân và các nhà khoa học về nội dung và phương hướng, chủ trương, chính sách, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, giáo dục, y tế, môi trường, trật tự an ninh chung toàn xã hội của Đảng, Nhà nước và các tổ chức liên quan [11, 87] Đảng và Nhà nước luôn quan tâm, lãnh đạo sâu sát báo chí Trong những năm qua, hệ thống thông tin đại chúng rất được chú trọng phát triển Trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Đảng ta đã khẳng định:

“Chú trọng nâng cao tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chức năng thông tin, giáo dục, tổ chức và phản biện xã hội của các phương tiện thông tin đại chúng” [22, 225] Vận dụng chủ trương của Đảng vào thực tiễn, nhà báo Hữu

Thọ cho rằng:

Lần đầu tiên Văn kiện Đại hội nêu đầy đủ chức năng của báo chí Chúng ta cần thảo luận và cụ thể hóa chức năng này thì hoạt động báo chí dưới sự lãnh đạo của Đảng mới có hiệu quả xã hội cao Vấn đề quan trọng bây giờ là chúng ta phải cụ thể hóa bằng luật

pháp, nếu không chỉ vẫn dừng lại ở khẩu hiệu [37]

Nhà báo Hữu Thọ đã nêu lên một thực tế: lâu nay đường lối, chủ trương, nghị quyết chưa đi vào cuộc sống là do chưa triển khai tổ chức thực hiện tốt, nhiều quy định không được cụ thể hóa Đáng ra, sau mỗi nghị quyết của Đảng thì cơ quan Đảng, cơ quan Nhà nước phải có các quy định cụ thể về việc thông tin và phản biện xã hội của báo chí ra sao để thực hiện, nhưng đến nay không có

Tính phản biện xã hội trong báo chí ngày nay là một bước phát triển của tính chiến đấu trong trong lý luận báo chí cách mạng Lý luận báo chí cách mạng coi tính chiến đấu như một yếu tố quan trọng, khẳng định vai trò

và vị trí của báo chí trong hệ thống xã hội với hình thức phê bình và tự phê bình trên báo chí:

Công tác phê bình và tự phê bình chính là một bộ phận quan trọng thực hiện tính chiến đấu của báo chí Tờ báo làm tốt việc phê bình và tự phê bình là một tờ báo có tính chiến đấu cao Tính chiến đấu nghĩa là làm cho chân lý được sáng tỏ, điều phi chân lý bị đẩy lùi; làm cho các mới được sinh sôi nảy nở và cái cũ héo hon tàn lụi; làm cho cái tiến bộ được phát triển, cái lạc hậu bị xóa bỏ [32] Hoạt động phản biện xã hội tích cực, rộng rãi nói lên sự quan tâm hưởng ứng của người dân đối với đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước được ban hành Điều đó là rất cần thiết để nâng cao uy tín của Đảng và Nhà nước, tăng cường sức mạnh đoàn kết, nhất trí giữa các cơ quan Đảng, chính quyền các cấp với đông đảo nhân dân, tạo ra sự đồng thuận xã hội ngày

càng cao Động viên được nhân dân dám nói, dám góp ý kiến một cách mạnh dạn, thẳng thắn với Đảng và Nhà nước, dám nói thật những suy nghĩ đúng, sai của họ là một việc làm cần thiết, một thắng lợi của Đảng và Nhà nước Đó chính là sự đảm bảo cho công bằng về quyền lực giữa hai bên: Đảng, Nhà nước và người dân, khiến hai bên xích lại gần nhau hơn, từ đó xây dựng sự đồng thuận xã hội thật sự, vững chắc, tạo nên khối đoàn kết toàn dân tộc để xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh

1.3 Vai trò phản biện xã hội của báo chí nước ta hiện nay

Thực tế, vai trò, nội dung phản biện xã hội của báo chí là rất rộng lớn Báo chí có thể phản biện tất cả các khía cạnh của đời sống: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, khoa học công nghệ, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, tệ nạn xã hội, quan hệ quốc tế… Tuy nhiên, trong khuôn khổ luận văn chỉ phân tích hai vai trò báo chí phản biện để góp phần sửa đổi, bổ sung những chủ trương, chính sách chưa hợp lý của Đảng và Nhà nước; báo chí phản biện những vụ việc nổi cộm, gây bức xúc lớn trong xã hội, bởi: Thứ nhất, đây là hai vai trò quan trọng của báo chí trong phản biện xã hội; Thứ hai,

sự kiện Dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam và Vụ cưỡng chế đất Tiên Lãng, Hải Phòng mà tác giả khảo sát, phân tích ở Chương 2 là khá tiêu biểu, điển hình cho hai vai trò này của báo chí trong phản biện xã hội

1.3.1 Báo chí phản biện để góp phần sửa đổi, bổ sung những chủ trương, chính sách chưa hợp lý của Đảng và Nhà nước

Nội dung của phản biện xã hội rất rộng Đường lối, quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước là đối tượng của phản biện xã hội Thông qua báo chí, nhân dân có thể phát huy quyền làm chủ của mình, đồng thời Đảng, Nhà nước hiểu rõ thêm tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, kiểm tra việc thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật trong cuộc sống Báo chí là phương tiện để nhân dân bày tỏ ý chí, nguyện vọng,

hình thành dư luận xã hội, tạo sự nhất trí cao trong trong suy nghĩ và hành động của toàn xã hội Nâng cao tính nhân dân của báo chí là tăng cường phản biện, giám sát của người dân đối với hoạt động của cơ quan nhà nước, với các chủ trương, chính sách có ảnh hưởng sát sườn đến lợi ích người dân

Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Bình cho rằng: “Thông tin của nhà nước gồm

hai loại: thông tin đang nằm trong kho lưu trữ nhà nước và thông tin do cơ quan thực thi công quyền quản lý Thông tin đó bao gồm: chính sách; pháp luật; dự án phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục…” [5] Báo chí là

một trong những kênh thông tin quan trọng nhằm cung cấp thông tin để nhân dân hiểu rõ, nắm bắt được các chính sách, pháp luật của Nhà nước Đồng thời, thông qua báo chí, các cơ quan Nhà nước cũng nắm bắt được trong quá trình thực hiện, chính sách, pháp luật có phù hợp với nhu cầu xã hội hay không Các cơ quan nhà nước có thể nắm bắt được ý nguyện, tâm tư của nhân dân, trên cơ sở đó để ban hành chính sách, pháp luật phù hợp với nhu cầu xã hội Thông qua báo chí, nhân dân có thể biết được quyền và nghĩa vụ của mình, đó chính là cơ sở để phản biện, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước Qua

đó, nhân dân có thể đóng góp nhằm nâng cao hiệu quả, chất lượng quá trình thực thi quyền lực nhà nước Thông qua báo chí, những đại biểu cơ quan dân

cử, cơ quan soạn thảo chính sách, pháp luật tiếp thu ý kiến để bổ sung, sửa đổi nhằm hoàn thiện dự thảo các chính sách, pháp luật phù hợp với ý chí, nguyện

vọng của quảng đại quần chúng nhân dân

Lập luận phản biện nhằm vạch ra những thiếu sót, làm rõ những khía cạnh chưa hợp lý; bổ sung, hoặc khẳng định, hoặc bác bỏ phương án, dự án

“chính thống” Trong ý nghĩa tích cực của nó, phản biện xã hội không có mục đích phủ định sạch trơn hay tìm cách đánh đổ kiến tạo chính sách của cơ quan công quyền Ngược lại, nó giúp cơ quan kiến tạo chính sách nhận ra những vết rạn hay lỗ hổng của bản thân chính sách, kể cả việc đề xuất các hướng đi

hay giải pháp nhằm khắc phục những hạn chế ấy Phản biện xã hội góp phần khắc phục những khiếm khuyết của các kiến tạo chính sách - thể chế, qua đó nâng cao chất lượng quản trị của bộ máy Nhà nước Khi hoạt động phản biện diễn ra, người ta hiểu rằng, trước đó, đã tồn tại một số vấn đề nhất định trong

sự kiến tạo chính sách của cơ quan Nhà nước chuyên trách công việc này Khiếm khuyết ấy có thể làm cho bản thân chính sách, quyết định đó trở nên bất khả thi khi áp dụng vào điều kiện thực tế Cho nên, phản biện xã hội thực chất là đưa ra một cách nhìn khác của cộng đồng đối với chất lượng và triển vọng của chính sách vừa được ban hành Phản biện xã hội, nếu được thực hiện đúng đắn, sẽ đem lại kết quả tích cực trực tiếp, tạo điều kiện thuận lợi để chúng ta có những phương án, dự án hợp lí nhất, hiệu quả nhất

Kỳ họp lần thứ 7, Quốc hội khóa XII là một dẫn chứng sinh động về vai trò phản biện xã hội của báo chí để góp phần sửa đổi những chủ trương,

chính sách chưa hợp lý xung quanh vấn đề như Đề án quy hoạch Thủ đô Hà

Nội đến năm 2020, tầm nhìn đến 2050; Dự án Bô xít Tây Nguyên Trước một số bất cập của đề án, dư luận xã hội đã phản biện mạnh mẽ, nhằm sửa đổi chủ trương, chính sách trở nên đúng đắn, hợp lý hơn Các phương tiện truyền thông đại chúng tổ chức chiến dịch phản biện quy mô, mạnh mẽ với đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, những độc giả tâm huyết và các ý kiến đầy trách nhiệm từ nghị trường Từ đó, cơ quan xây dựng Đề án quy hoạch Thủ đô Hà Nội đến năm 2020, tầm nhìn đến 2050 đã có sự tiếp thu với tinh thần cầu thị, tháo gỡ và làm rõ những vấn đề gây tranh cãi như: Trung tâm chính trị quốc gia sẽ vẫn được đặt tại Ba Đình chứ không di dời lên Ba Vì; xác định rõ các trục không gian hướng tâm về nội đô, cũng như phương án tìm nguồn vốn để thực hiện đề án Còn Dự án Bô xít Tây Nguyên, Quốc hội đã chỉ đạo triển khai thí điểm ở Tân Rai và Nhân Cơ tại khu vực Tây Nguyên, thay vì dự án

khai thác Bôxít tại Tây Nguyên trước đó do Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt

Nam triển khai vào năm 2008

Trong quá trình thực thi quyền lực Nhà nước, sự công khai, minh bạch

là một trong những thước đo của dân chủ Do vậy, công khai trên báo chí là điều kiện hết sức cần thiết trong việc thực hiện dân chủ Thông qua báo chí, các cơ quan Nhà nước có thể phát hiện ra những khâu ách tắc, sai lầm trong quá trình thực thi quyền lực Nhà nước, giúp cho người có trách nhiệm tìm ra những biện pháp tháo gỡ những khó khăn để thực hiện tốt hơn mục tiêu, nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị mình Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân, phản biện xã hội là hình thức sinh hoạt chính trị dân chủ thúc đẩy thực hiện mục đích xã hội tốt đẹp Phản biện xã hội vừa là một nhu cầu khách quan của công việc lãnh đạo xã hội, vừa là một hiện thực tất yếu luôn tồn tại trong đời sống chính trị, xã hội

Báo chí từ trước đến nay vẫn được coi như là công cụ chính trị của giai cấp cầm quyền Vì thế, phản biện xã hội trong báo chí dễ bị hiểu sai lệch là phản biện những vấn đề giai cấp cầm quyền đưa ra (những chủ trương, chính sách, nghị quyết được giai cấp cầm quyền ban hành) Cách hiểu như trên mới chỉ nhận thức được một mặt của phản biện xã hội trong báo chí Ngoài phản biện những chủ trương, chính sách, nghị quyết, quyết định… của giai cấp cầm quyền đưa ra, báo chí còn đóng vai trò phản biện những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống xã hội nói chung Từ quá trình phản biện đó, báo chí có những định hướng nhận thức kịp thời cho quần chúng cũng như định hướng để giai cấp cầm quyền đưa ra chính sách hợp lý

Ý nghĩa và giá trị của phản biện xã hội là to lớn, nhưng cũng không nên tuyệt đối hóa nó, cho đó là giải pháp vạn năng trong đời sống chính trị Phản biện xã hội chỉ là một trong các biểu hiện của cơ chế tập trung dân chủ Một nhà nước điều hành hoạt động xã hội hằng ngày, không thể áp dụng phản biện

xã hội cho mọi quyết sách của mình Phản biện xã hội thực hiện tràn lan có thể làm mất đi tính năng động, quyết đoán và kịp thời của quá trình điều hành

xã hội Nếu tổ chức không tốt quá trình phản biện xã hội, dẫn đến bị những kẻ

cơ hội lợi dụng, thì có thể làm tê liệt sự điều hành của Nhà nước Chẳng hạn, cuối tháng 5/2011, nhiều tờ báo đưa tin, viết bài phản đối về việc tàu hải giám của Trung Quốc đã phá hoại và cắt cáp của tàu Bình Minh 02 Mục đích của việc phản biện xã hội này là tốt, nhằm bảo vệ tài sản Nhà nước và nhân dân, khẳng định chủ quyền biển đảo, lên án những hành động với mục đích gây hấn Tuy nhiên, do trong thời điểm nhạy cảm, thông tin khó có thể kiểm chứng rõ ràng nên những động thái này nếu không được kiểm soát và có định hướng sẽ làm ảnh hưởng đến quan hệ hai nước, đến lợi ích toàn cục

1.3.2 Báo chí phản biện những vụ việc nổi cộm, gây bức xúc lớn trong xã hội

Các sự kiện và vấn đề đăng tải trên phương tiện truyền thông đại chúng luôn hướng tới việc ưu tiên thỏa mãn nhu cầu, mong đợi của nhân dân, phục

vụ lợi ích căn bản của đại đa số nhân dân cũng như lợi ích chính đáng của mỗi con người Những sự kiện được thông tin liên quan mật thiết đến việc giải thích và giải đáp, tháo gỡ những vấn đề bức xúc trong cuộc sống của đông đảo người dân, hoặc giúp họ mở rộng tầm mắt, nối dài tầm tay trong việc nhận thức và giải quyết các vấn đề mới nảy sinh Như vậy, các sự kiện và vấn

đề thông tin mang tính chất xã hội, vì sự phát triển bền vững của xã hội, của cộng đồng, chứ không phải dùng để mưu lợi cá nhân hay nhóm nhỏ - nhất là những lợi ích ấy xâm hại đến lợi ích cộng đồng

Báo chí không làm và không thể làm được công việc của các cơ quan

tư pháp, nhưng chính bằng cách phát động thông tin báo chí đã giữ vai trò khởi xướng cho các công việc của tư pháp Thông tin báo chí là cội nguồn để

bùng nổ dư luận xã hội và dư luận xã hội lại gây áp lực buộc cơ quan tư pháp phải thực thi công vụ

Ví như, sau khi các báo đồng loạt đưa tin về việc một số người Trung Quốc nuôi cá bè ở vịnh Cam Ranh, mặc dù cuối tháng 11/2009, Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Khánh Hòa đã chỉ đạo UBND thị xã Cam Ranh (nay là Thành phố (TP) Cam Ranh) xử lý những người Trung Quốc nuôi hải sản trong vịnh vì

đã vi phạm pháp luật Việt Nam về tạm trú và lao động, thế nhưng, đến giữa tháng 5/2012, việc này mới được thực thi một cách quyết liệt Và sau khi báo chí vào cuộc, UBND tỉnh Khánh Hoà mới bắt đầu thực sự kiểm tra, rà soát lại tình trạng này Dư luận cũng đặt vấn đề là nếu báo chí không tìm hiểu, kịp thời đưa tin về vụ việc này, không biết sự việc có được xử lý dứt điểm, hay để đến khi người Trung Quốc có sở hữu thực sự giống như thương hiệu cà phê Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk) bị rơi vào tay họ, chúng ta vào cuộc thì đã quá muộn

Báo chí thực hiện phản biện xã hội trong quá trình thực thi chính sách, pháp luật của Nhà nước còn thể hiện ở chỗ: phanh phui tệ tham nhũng, hối lộ, tiêu cực… của cán bộ, công chức Thực tế những năm qua cho thấy, đại đa số các trường hợp tham nhũng, hối lộ, tiêu cực đều do báo chí phát hiện từ việc cung cấp thông tin của nhân dân Thông qua báo chí, các cơ quan Nhà nước buộc phải điều chỉnh phong cách thực hiện chức trách của mình nhằm khắc phục những hạn chế, thiếu sót trong thực thi quyền lực nhà nước và không ngừng nâng cao trách nhiệm của cơ quan Nhà nước, cán bộ, công chức Nhà nước đối với nhân dân Trên cơ sở thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời về chính sách, pháp luật của Nhà nước, người dân có thể thực hiện tốt quyền tham gia công việc quản lý Nhà nước và xã hội

Trong bài báo Nâng cao năng lực giám sát xã hội của báo chí, tác giả

Nguyễn Văn Dững nhận định: kinh nghiệm cho thấy, bọn tham nhũng, buôn lậu,

tội phạm, tiêu cực… bao giờ cũng quan tâm, che chắn từ hai phía:

- Phía thứ nhất, các cơ quan bảo vệ pháp luật

- Phía thứ hai, báo chí – dư luận xã hội

Trên thực tế, việc che chắn từ phía cơ quan bảo vệ pháp luật không khó khăn, phức tạp bằng việc che chắn từ báo chí và dư luận xã hội Bởi vì, các cơ quan bảo vệ pháp luật hay cơ quan công quyền đã có hệ thống, có địa chỉ cụ thể - vấn đề là có “bắn thủng” được không? Trong khi đó, che chắn báo chí và dư luận

xã hội tức là che chắn tai mắt của nhân dân thì khó khăn gấp bội lần Bởi vì, “sừng

có vạch, vách có tai” Không phải ngẫu nhiên mà băng nhóm tội phạm của Năm Cam từ cuối những năm 90 đã “bắt rễ” vào cơ quan công quyền và các cơ quan báo chí Cũng như không phải bình thường mà Nguyễn Việt Tiến, Bùi Tiến Dũng

và đồng bọn trong vụ PMU18 tổ chức thành bốn mũi chạy tội, trong đó có mũi tập trung vào báo chí để che chắn dư luận xã hội

Kinh nghiệm “đánh án”, chống tiêu cực của chúng ta trong những năm qua cũng luôn luôn phối hợp hai gọng kìm là cơ quan bảo vệ pháp luật và dư luận xã hội thông qua báo chí – truyền thông Áp lực dư luận xã hội trong thực tế là rất hiệu nghiệm trong việc đấu tranh với tội phạm, nhất là khi phối hợp chặt chẽ, nhịp nhàng với cơ quan điều tra, tố tụng

Trong xã hội ta, lợi ích căn bản của nhân dân và Nhà nước là thống nhất, vì chúng ta xây dựng nhà nước “của dân, do dân, vì dân” Nhưng trong quá trình vận hành xã hội, giữa một bên Nhà nước – đại diện quyền lực, những người cai trị, dù là quyền lực của nhân dân và một bên là nhân dân – những người bị quản lý, bị trị (nói theo ngôn ngữ chính trị học) thì hai bộ phận ấy không là một Do đó, việc lạm dụng quyền lực và tham nhũng chủ yếu chỉ xảy ra trong bộ máy cai trị của Nhà nước, trong bộ máy công quyền mà thôi

Do đó, khi nói giám sát để chống lạm dụng quyền lực và chống tham nhũng (chủ yếu diễn ra ở cơ quan hành pháp) thì cần có hai lực lượng: bộ máy lập pháp và tư pháp Cơ quan lập pháp hiện chưa có công cụ và cơ chế giám

sát đủ mạnh để thể hiện rõ quyền lực nhân dân Nói quyền lực của báo chí, thực chất là quyền lực của nhân dân do Đảng lãnh đạo – bản chất Nhà nước của chúng ta; chứ hoàn toàn không phải tách rời nhân dân ra khỏi bộ máy, ngược lại, gắn chặt và đề cao, phát huy thật sự sức mạnh của nhân dân Bởi vì không chỉ đặt vấn đề “dân chủ vì mục đích gì, mà quan trọng nữa là dân chủ bằng cái gì, thể hiện như thế nào, bằng và thông qua cái gì?…” [17]

Phóng viên Trần Xuân Khánh tin tưởng, kỳ vọng vào nền báo chí Việt Nam:

Hiện nay báo chí đang có một môi trường tác nghiệp hết sức cởi mở Báo chí hoạt động dường như không có vùng cấm Trong xu thế mở cửa và hội nhập, hàng loạt vụ việc, sự kiện nổi bật của cả nước ở hầu khắp các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội được báo chí thông tin rất đa chiều, đa phương tiện và đa góc tiếp cận Bên cạnh

đó, những chùm bóng tối hay sự suy thoái của một bộ phận người không nhỏ trong xã hội cũng được báo chí thẳng thừng phanh phui, làm cho khuynh hướng phản biện xã hội trên báo chí ngày càng thu hút được sự quan tâm của công chúng Thông tin báo chí có tác động về mặt xã hội hết sức to lớn Báo chí nước ta đã trăn trở đi tìm sự thật, khởi xướng và làm bùng nổ hàng loạt vụ việc gây chấn động cả nước như tham nhũng tại PMU18, Vinashin, Vinalines… (Phỏng vấn sâu, Trần Xuân Khánh, Báo Nhân Dân)

1.4 Tổng quan về các báo khảo sát

1.4.1 Báo Nhân Dân

Báo Nhân Dân là cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Việt Nam, là

“Cơ quan Trung ương, tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam”

Số báo đầu tiên ra đời ngày 11/3/1951 tại chiến khu Việt Bắc Báo Nhân Dân gồm có năm ấn phẩm: báo Nhân Dân hằng ngày, báo Nhân Dân hằng tháng, báo Nhân Dân cuối tuần, báo Thời nay và báo Nhân Dân điện tử

Báo Nhân Dân hằng ngày phát hành rộng rãi đến từng chi bộ trên phạm

vi cả nước và một số được phát hành tại nước ngoài Ngoài ra, một số ấn phẩm khác như cuối tuần, hằng tháng cũng có số lượng phát hành tương đối lớn

1.4.2 Báo Hà Nội mới

Báo Hà Nội mới là Cơ quan của Thành ủy Đảng Cộng sản Việt Nam TP

Hà Nội, là tiếng nói của Đảng bộ, Chính quyền và Nhân dân Thủ đô Báo Hà Nội mới gồm bốn ấn phẩm: báo Hà Nội mới hằng ngày, báo Hà Nội mới cuối tuần, báo Hà Nội mới Ngày nay, báo Hà Nội mới điện tử

Báo Hà Nội mới ra số báo đầu tiên vào ngày 24/10/1957 Đến nay, dưới

sự lãnh đạo của Đảng, trực tiếp là sự chỉ đạo sát sao của Thành ủy Hà Nội, Báo

Hà Nội mới luôn là công cụ tuyên truyền sắc bén, hiệu quả, góp phần quan trọng trong công cuộc giải phóng đất nước, xây dựng CHXH cũng như xây dựng, phát triển Thủ đô và đất nước hôm nay

1.4.3 Báo Tuổi trẻ TP.HCM

Báo Tuổi trẻ TP.HCM là cơ quan ngôn luận của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh TP.HCM, gồm có bốn ấn phẩm: nhật báo Tuổi trẻ, Tuổi trẻ tuần báo, Tuổi trẻ cười và báo điện tử Tuổi trẻ Báo Tuổi trẻ TP.HCM ra đời chính thức ngày 02/9/1975 Tuy nhiên, tiền thân của tờ báo này bắt đầu từ những tờ truyền đơn và bản tin in roneo của sinh viên, học sinh Sài Gòn trong phong trào chống Mỹ những ngày chiến tranh Từ năm 2006, báo Tuổi trẻ đã thành lập phòng truyền hình sản xuất những chương trình phổ biến trên Báo điện tử Tuổi trẻ Online cũng như hợp tác phát sóng với các kênh truyền hình trong nước Sau 37 năm hình thành và phát triển, báo Tuổi trẻ TP.HCM đã có những bước phát triển vượt bậc, trở thành một trong những những nhật báo đứng đầu cả nước cả về số lượng phát hành

1.4.4 Báo Thanh niên

Báo Thanh niên là diễn đàn của Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam Báo ra số đầu tiên ngày 03/01/1986, Tổng Biên tập đầu tiên là ông Huỳnh Tấn Mẫm Ngoài hoạt động báo chí, báo Thanh niên còn tổ chức nhiều hoạt động văn hóa xã hội như chương trình ca nhạc Duyên dáng Việt Nam, Giải vô địch bóng đá U21 Việt Nam, Quỹ học bổng Nguyễn Thái Bình Báo Thanh niên gồm năm ấn phẩm: báo Thanh niên hằng ngày, báo Thanh niên tuần san (tạp chí), báo Thanh niên điện tử tiếng Việt, báo Thanh niên điện tử tiếng Anh, báo Thanh Niên Vietweek

1.4.5 Báo Vnexpress.net

Vnexpress.net hay Tin nhanh Việt Nam là một báo điện tử được thành lập bởi Tập đoàn FPT, ra mắt ngày 26/02/2001 Vnexpress.net là báo điện tử đầu tiên tại Việt Nam không có phiên bản báo giấy Theo bảng xếp hạng của Alexa (trang web cung cấp thông tin về lưu lượng truy cập đến các website khác, www.alexa.com), Vnexpress luôn có số người truy cập lớn nhất trong số hơn 10

tờ báo điện tử tại Việt Nam, và cũng theo bảng xếp hạng này, Vnexpress.net hiện nằm trong top 300 website được truy cập nhiều nhất thế giới Theo Google Analytics (trang web theo dõi và đo lường lưu lượng truy cập, www.google.com/analytics), Vnexpress.net hiện có hơn 17 triệu độc giả thường xuyên (unique visitors), với khoảng 34 triệu lượt truy cập (pageviews) mỗi ngày Trung bình mỗi ngày báo cập nhật khoảng 170 đầu mục tin bài, trong đó 95% là sản phẩm do phóng viên, biên tập viên thực hiện (Vnexpress tròn 11 tuổi, Vnexpress.net 26/02/2012)

Tiểu kết chương 1

Như vậy, trong Chương 1, tác giả luận văn đã tập trung làm rõ khái niệm phản biện, phản biện xã hội, báo chí phản biện xã hội Theo tác giả luận văn, phản biện xã hội là quá trình tập hợp những lập luận, tranh luận khách

quan, có chứng cứ khoa học và thực tiễn, mang tính xây dựng, nhằm khẳng định cái đúng, cái hay, phù hợp với lợi ích cộng đồng, chỉ ra những hạn chế, bất cập, sai lầm; đồng thời nêu lên giải pháp tối ưu để giải quyết vấn đề Phản biện xã hội thông qua nhiều chủ thể khác nhau, như cá nhân, tổ chức, bằng cách chuyển tải trực tiếp hoặc thông qua phương tiện thông tin đại chúng đến đối tượng được phản biện Phản biện xã hội là hoạt động có ý nghĩa dưới nhiều góc độ, đặc biệt là chính trị và xã hội Đây là những khái niệm quan trọng, làm nền tảng công cụ để luận văn triển khai Chương 2.

Đối với báo chí, phản biện xã hội là một chức năng, vai trò quan trọng

và xuyên suốt Trong quá trình phản biện xã hội, thông tin thể hiện rõ quan điểm phản biện của mỗi tờ báo Báo chí tạo diễn đàn để đông đảo quần chúng nhân dân tham gia phản biện những chủ trương, chính sách chưa hợp lý của Đảng và Nhà nước; phản biện những vụ việc nổi cộm, gây bức xúc lớn trong

xã hội Thông qua báo chí, nhân dân có thể phát huy quyền làm chủ của mình, đồng thời Đảng, Nhà nước hiểu rõ thêm tâm tư, nguyện vọng của nhân dân, kiểm tra việc thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật trong cuộc sống Báo chí là phương tiện để nhân dân bày tỏ ý chí, nguyện vọng, hình thành dư luận xã hội, tạo sự nhất trí cao trong trong suy nghĩ và hành động của toàn xã hội

Chương 2 THỰC TRẠNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI TRÊN NĂM TỜ BÁO KHẢO SÁT 2.1 Vấn đề khảo sát

2.1.1 Dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam

2.1.1.1 Tổng quan về sự kiện Dự án đường sắt cao tốc

Được sự ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Giao thông vận tải Hồ Nghĩa Dũng trình Báo cáo đầu tư dự án đường sắt cao tốc

Hà Nội - TP.HCM lên Quốc hội khóa XII xem xét, quyết định chủ trương

đầu tư “siêu dự án” này tại Kỳ họp thứ 7 Theo báo cáo, dự án có tổng mức

đầu tư ước tính sơ bộ 55,853 tỉ USD do Tổng công ty Đường sắt Việt Nam được Thủ tướng giao làm chủ đầu tư có chiều dài 1.570km, chiều rộng khổ đường 1.435mm, tốc độ thiết kế là 350km/giờ, tốc độ khai thác 300km/giờ theo công nghệ đang dùng cho tàu Shinkansen của Nhật Bản Tuyến đường sắt cao tốc dự kiến đi qua 20 tỉnh, thành phố; khoảng 16.500 hộ dân bị ảnh hưởng Đoàn tàu cao tốc có 8-16 toa, khai thác 6-24h Toàn tuyến có 27 ga, trong đó ga đầu tại Ngọc Hồi - Hà Nội, ga cuối là ga Hòa Hưng - TP.HCM Ngay lập tức, Dự án đường sắt cao tốc trở thành “sự kiện nóng” trên Nghị trường Quốc hội và trong dư luận

Ngay sau khi Dự án đường sắt cao tốc được trình trước Quốc hội, hàng trăm tờ báo, kênh phát thanh, truyền hình đưa tin, và nó trở thành sự kiện nóng trong đời sống xã hội Các báo, bằng nhiều hình thức khác nhau, đã tập hợp ý kiến khác nhau của hàng ngàn công dân về dự án ngốn hàng chục tỉ USD này Ngoài việc gián tiếp “trưng cầu dân ý”, hầu hết các báo còn đăng các bài phân tích của nhiều chuyên gia, nhà quản lý Dự án gây nhiều tranh cãi trên cả diễn đàn Quốc hội và ngoài xã hội “Đường sắt cao tốc - ý tưởng của những người thích đùa”; “Đường sắt cao tốc sẽ làm tăng gánh nợ quốc gia”; “Dự án đường sắt cao tốc chiếm 50% GDP đất nước”; “Đường sắt cao tốc, dự án xa xỉ”; “Làm

tàu cao tốc không phải để khoe mẽ”; “Từ siêu dự án nghĩ về một dự án cho đại học”; “Chuyện phải làm trước giấc mơ đẹp”; “Nợ và đường sắt cao tốc”;

“Đường sắt cao tốc Bắc - Nam: Cần thiết nhưng chưa cấp thiết”; “Của đi vay

có phải là của cho không đâu”; “Cao tốc ơi, chậm lại”… Đó là những tít bài nổi bật xuất hiện sau khi có thông tin về dự án trên các tờ báo

Để thông tin nhiều chiều về vấn đề này, tòa soạn hay phóng viên chuyên trách phải phát hiện được dư luận xã hội đã và đang âm ỉ với các chiều hướng khác nhau trong dư luận xã hội – những ai đồng tình, những ai phản đối; trong số những người phản đối thì phản ánh ý kiến người nào cho

có “trọng lượng” nhất, có sức nặng nhất Làm thế nào để khi Quốc hội khai mạc, cũng là lúc các bài viết, bài phỏng vấn này được “đẩy” tới cho công chúng, dư luận xã hội sẽ được “châm ngòi” Như vậy, thực ra dư luận xã hội

về Dự án đường sắt cao tốc đã âm ỉ trong quan niệm, ý kiến của cá nhân, nhất

là các chuyên gia và của các nhóm người quan tâm, chỉ đợi thời điểm là

“bung” lên diễn đàn, công khai trên báo chí để lan tỏa và phát tán trong dư luận Nếu không nghe ngóng, bắt các mạch luồng dư luận hay không phát hiện được từ khi nó đang âm ỉ, đang thai nghén thì báo chí không thể kịp thời thông tin vào thời điểm “điểm nút” – thời điểm mà dư luận xã hội đang căng lên như dây đàn, chỉ cần gảy nhẹ là tiếng vang lớn sẽ vang lên Thời điểm thông tin, kích hoạt dư luận xã hội bằng sự kiện có ý nghĩa rất quan trọng Nếu khơi dậy dư luận xã hội ở thời điểm trước kỳ họp Quốc hội hàng tháng,

có lẽ sức mạnh, sức căng của dư luận sẽ không thể so với sự kích hoạt vào dịp cận kề khai mạc kỳ họp Quốc hội xem xét thông qua đề án này, bởi vào thời điểm ấy mới tạo được sự cộng hưởng giữa báo chí với nghị trường và dư luận

xã hội Điểm xuất phát có thể từ báo chí tác động vào nghị trường, từ nghị trường thông qua báo chí tác động hình thành dư luận xã hội; và ngược lại, đã tạo nên áp lực từ dư luận xã hội phản ảnh nguyện vọng của đông đảo cử tri

đối với những vấn đề Quốc hội đang thảo luận Trong quá trình thông tin các luồng ý kiến trong dư luận xã hội về vấn đề này, “sự va chạm”, “cọ xát” giữa các luồng ý kiến và kích hoạt lẫn nhau của các luồng ý kiến càng kích thích

dư luận xã hội phát triển và thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng xã hội Và chính dư luận xã hội như vết dầu loang, phát triển và trở thành nguồn tin vô tận của báo chí, tạo nên sức sống, sức mạnh xã hội cho báo chí [18]

Theo khảo sát của tác giả, quan điểm khi vào cuộc của năm tờ báo là khác nhau Nhân Dân và Hà Nội mới chưa mạnh dạn khi thông tin ít về dự án

đường sắt cao tốc, trên Nhân Dân là 6 bài, trên Hà Nội mới là 17 bài (xem

bảng 2.1), nội dung chủ yếu là thông tin chung, quan điểm cũng không rõ

ràng khi số bài báo thể hiện sự đồng tình và không đồng tình tương đương

nhau (xem bảng 2.2) Số lượng bài trên Thanh niên cũng không nhiều, chỉ 17 bài (xem bảng 2.1), tuy nhiên báo đã thể hiện quan điểm rõ ràng là không đồng tình với dự án này (xem bảng 2.2) Tuổi trẻ TP.HCM và Vnexpress.net

là hai báo đã vào cuộc rất hăng hái, tích cực Số lượng bài trên Tuổi trẻ

TP.HCM là 40 bài, trên Vnexpress.net là 29 bài (xem bảng 2.1) Mặc dù có

nhiều ý kiến trái chiều, đối lập nhau nhưng quan điểm không đồng tình với dự

án đường sắt cao tốc của hai báo là nhiều hơn đồng tình (xem bảng 2.2)

2.1.1.2 Thống kê về các tác phẩm báo chí

Bảng 2.1: Số lượng tác phẩm thông tin về sự kiện Dự án đường sắt cao tốc

Dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam

Bảng 2.2: Quan điểm của các bài báo về sự kiện Dự án đường sắt cao tốc

Thông tin chung Đồng tình Không đồng tình

Bảng 2.3: Tuyến bài các báo thông tin về sự kiện Dự án đường sắt cao tốc

Nhà khoa học, chuyên gia,

Phỏng vấn

Ý kiến Tường

thuật

Thể loại khác

2.1.1.3 Các đối tượng, nhóm đối tượng tham gia phản biện

- Phản biện xã hội của các chuyên gia, nhà quản lý

Các tờ báo khi thực hiện phản biện xã hội về vấn đề này đều ý thức được rằng đây là một dự án quan trọng và có tầm ảnh hưởng tới không chỉ tình hình kinh tế, xã hội của đất nước hiện tại mà còn ảnh hưởng tới tương lai của hàng chục, thậm chí hàng trăm năm sau Các tờ báo tỏ ra khá thận trọng trong việc thực hiện chiến lược phản biện xã hội về dự án Để có sức thuyết phục về mặt lý tính, ý kiến phân tích của các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý được ưu tiên trước hết Tuổi trẻ TP.HCM, Thanh niên, Vnexpress.net đều huy động một lượng lớn nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý khá hùng hậu và có uy tín về chuyên môn cũng như trách nhiệm để phân tích vấn đề dưới các góc độ khác nhau Số lượng bài phỏng vấn, ý kiến của nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý trên Tuổi trẻ TP.HCM là 12, trên Thanh niên là 2, trên

Vnexpress là 10 (xem bảng 2.3) Sự tham gia, đóng góp ý kiến, phản biện của

các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý với tinh thần xây dựng, khách quan thể hiện sự tâm huyết, quan tâm của tầng lớp “trí thức cao” này đối với một quyết sách lớn lao Có nhiều luồng ý kiến khác nhau, tựu chung lại đều dựa trên lập luận chặt chẽ, số liệu cụ thể được các báo đăng tải đầy đủ, đa chiều

Một số ý kiến tán thành (xem bảng 2.2), cho rằng nên thực hiện Dự án

đường sắt cao tốc Để bảo vệ dự án do Bộ Giao thông Vận tải trình lên Quốc hội, Bộ trưởng Hồ Nghĩa Dũng đưa ra phương thức huy động vốn đầu tư hạ tầng đường sắt cao tốc từ ngân sách, vốn ODA, vốn vay ít ưu đãi hơn (OCR), chú trọng nguồn vốn vay của Nhật Bản, Ngân hàng Thế giới WB, Ngân hàng Phát triển Châu Á ADB với phương tiện vận tải sẽ đầu tư từ nguồn vốn của các thành phần kinh tế Nhà nước bảo lãnh vay vốn của các ngân hàng - tổ chức tài chính trong nước và quốc tế Sau đó, Nhà nước thu phí đối với các doanh nghiệp khai thác vận tải và sử dụng kết cấu cơ sở hạ tầng (56 tỷ USD

đầu tư đường sắt cao tốc Bắc Nam, Vnexpress 17/4/2010) Trả lời chất vấn của Quốc hội sáng ngày 12/6/2010, Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Sinh

Hùng khẳng định: “Đây là quyết tâm mang tầm chiến lược khi Việt Nam

thành nước công nghiệp vào năm 2020 Vì thế, không thể không làm đường sắt cao tốc” Theo lý giải của Phó Thủ tướng, GDP năm nay chỉ có 106 tỉ

USD nhưng đến 2020 sẽ tăng lên 300 tỉ USD, năm 2030 sẽ lên 700 tỉ, 2040 ước đoán GDP cỡ 1,2 - 1,4 nghìn tỉ USD Đến 2050, khi hoàn thành toàn tuyến đường sắt cao tốc, dự kiến GDP sẽ tăng gấp đôi Trước lo lắng vì trong 1/4 thế kỷ tới, Chính phủ vẫn dự định vay vốn ODA để thực hiện các dự án hạ

tầng trọng điểm như đường sắt cao tốc, Phó Thủ tướng quả quyết: “Nếu vay

ODA với điều kiện nước đó đưa tiền cho mình để tự quyết đầu tư, tự quyết mọi thứ thì tốt hơn nhưng nếu có ràng buộc về đấu thầu và điều kiện khác thì

có thiệt về kinh tế, nhưng tính chung lại thì vốn vay ODA được đánh giá sử dụng có hiệu quả” (Không thể không làm đường sắt cao tốc, Thanh niên

13/6/2010) Đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Nam Trần Tiến Cảnh nhận xét: “Một

số nước tiên tiến trên thế giới như Nhật Bản, Trung Quốc, Đài Loan, Pháp, Đức… đã có đường sắt cao tốc, Brazil, Nga, Indonesia đang triển khai Tôi thấy những nơi có chỉ số IQ cao thì họ có đường sắt cao tốc, Việt Nam ta cũng có chỉ số IQ cao” đồng thời, “đề nghị Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư xây dựng đường sắt cao tốc Hà Nội - TP.HCM vì Việt Nam hội đủ các yếu tố về sự cần thiết, về địa hình, nhu cầu đi lại hai miền rất lớn và sự phát triển kinh tế của đất nước” Tiến sĩ Khuất Việt Hùng, Viện phó Viện quy

hoạch và quản lý giao thông bày tỏ: “Tôi ủng hộ việc xây dựng hệ thống

đường sắt cao tốc Bắc - Nam và mong Quốc hội thông qua chủ trương xây dựng vào thời điểm này Sau khi ra chủ trương, chúng ta sẽ bắt đầu lập dự

án, điều chỉnh quy hoạch giữa các địa phương để có thể xác định chỉ giới giữ đất Nếu tại thời điểm này chúng ta không có chủ trương sẽ khó lòng giữ hành

lang từ Bắc đến Nam” (“Đường sắt cao tốc có rủi ro nhưng vẫn nên làm”,

Vnexpress 31/5/2010)

Tuy nhiên, đa phần các ý kiến không tán thành với siêu dự án này (xem

bảng 2.2) Trên diễn đàn Quốc hội, nhiều đại biểu đã bày tỏ lo ngại về dự án

này, thậm chí là phản đối khá gay gắt Ông Hà Văn Hiền, Chủ nhiệm Ủy ban

Kinh tế của Quốc hội phát biểu: “Riêng dự án đường sắt cao tốc này đã cần

tới trên 55 tỉ USD, trong khi theo quy hoạch ta cần khoảng 57 tỉ USD nữa cho phát triển hệ thống đường bộ, gồm Quốc lộ 1A, đường Hồ Chí Minh, đường ven biển , nghĩa là chúng ta cần nguồn vốn trên 100 tỉ USD trong giai đoạn này Chưa kể các dự án khác chúng ta cũng cần vốn, như dự án điện hạt nhân cần khoảng 12 tỉ USD, như vậy việc tính toán thu xếp vốn cần được quan tâm làm rõ hơn” (55,8 tỉ USD cho dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam, Tuổi trẻ

TP.HCM 09/4/2010) Còn trên Vnexpress, ông Hà Văn Hiền cho rằng, các loại phương tiện vận tải đường bộ, hàng không, đường thủy đều sẽ được cải thiện trong tương lai, nên cần tính toán kỹ hơn về lượng khách đi trên tàu cao tốc Bắc – Nam mà không thể chỉ tính toán dựa trên số khách như hiện nay:

“Giá vé tàu cao tốc gần bằng vé máy bay thì không thể nhiều người dân có khả năng đi tàu, cần phân tích cơ cấu 57 triệu hành khách trong tương lai, bao nhiêu phần trăm có thể đi tàu cao tốc Ngoài ra, Nhà nước còn phải đầu

tư một loạt các dự án như phát triển đường bộ, điện hạt nhân nên dự án đường cao tốc phải tính toán kỹ lưỡng tính khả thi” (56 tỷ USD đầu tư đường

sắt cao tốc Bắc Nam, Vnexpress.net 17/4/2010) Đại biểu Nguyễn Văn Thuận, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội đặt vấn đề lo ngại về vốn Ông cho rằng GDP hiện nay là 110 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng 6% mỗi năm chưa thể đáp ứng đầu tư cho nhiều ngành kinh tế Trong đó đầu tư cho tuyến đường

sắt cao tốc mỗi năm phải huy động hàng chục nghìn tỷ đồng “Ngân sách như

một ông bố nghèo, muốn xây nhà cho con trai, mua ôtô cho con gái, mơ ước

thì nhiều song không thực hiện được”, ông Thuận ví von (56 tỷ USD đầu tư

đường sắt cao tốc Bắc Nam, Vnexpress.net 17/4/2010) Ông Kso Phước, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, băn khoăn về tính an toàn của tàu cao tốc có tốc độ đến 300km/h, khi mà ý thức bảo vệ của công, an toàn giao thông

của một bộ phận dân cư chưa cao: “Tình trạng ném đá lên tàu, đặt chướng

ngại vật trên đường ray còn diễn ra thì tai nạn tàu cao tốc sẽ là thảm họa bởi lượng khách lớn Cần phải đặt an ninh đường sắt như an ninh hàng không”

(56 tỷ USD đầu tư đường sắt cao tốc Bắc Nam, Vnexpress.net 17/4/2010)

Đại biểu tỉnh Lạng Sơn Nguyễn Minh Thuyết bày tỏ chính kiến: “Có một số

đại biểu ví von là dự án đường sắt này sẽ “đánh thức nàng tiên ngủ trong rừng” Tôi thấy ví von rất lãng mạn, nhưng tôi rất hồi hộp xem câu đầu tiên

mà nàng tiên lúc mở mắt ra nói gì? Chắc là sẽ hỏi: Anh ơi, tiền đâu? Như thế rất nguy hiểm” Theo nhận xét của đại biểu Thuyết, đọc Báo cáo của Chính

phủ, các Tờ trình và những văn bản kèm theo, thấy âm hưởng chủ đạo của tất

cả văn bản ấy là bác bỏ mọi giải pháp phát triển giao thông, mọi giải pháp phát triển đường sắt để áp đặt vị trí độc tôn của dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam Nhưng những lập luận trong các Tờ trình và các báo cáo đó rất nhiều lập luận thiếu sự thuyết phục Đồng tình, đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ Hà Tuấn Hải cho rằng, nếu tiếp tục đi vay nước ngoài làm đường sắt cao tốc chỉ

để chuyên chở người thì nền kinh tế sẽ thêm gánh nặng, trong khi còn có nhiều mục tiêu dự án cần ưu tiên Nhiều chuyên gia nước ngoài khuyên nên lùi thời hạn đầu tư dự án sau năm 2020 để ưu tiên nguồn lực giải quyết các vấn đề bức xúc trước mắt Còn đại biểu Quốc hội tỉnh Yên Bái Sùng Thị

Chư thì lo lắng cho tương lai “Chúng ta phải liệu cơm gắp mắm Nếu không

đời con cháu mai sau sẽ nai lưng ra để trả nợ” (Chắc thắng thì hẵng đánh,

Tuổi trẻ TP.HCM 09/6/2010)