Nghien cuu khoa hoc ung dung sinh hoc 10

“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học để làm tăng hứng thú và nâng cao chất lượng học tập bộ môn sinh học 10” là một giải pháp hữu hiệu vừa khắc phục được nhược điểm trên của học sinh vừa[r]

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 1

MỤC LỤC 2

TÓM TẮT ĐỀ TÀI 3

GIỚI THIỆU 5

Nguyên nhân: 5

Giải pháp thay thế: 5

Vấn đề nghiên cứu: 6

Giả thuyết của vấn đề nghiên cứu: 6

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 7

1 Khách thể nghiên cứu 7

2 Thiết kế nghiên cứu 7

3 Quy trình nghiên cứu 8

4 Đo lường và thu thập dữ liệu 9

PHÂN TÍCH VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ 11

* Phân tích 11

* Bàn luận 12

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 14

* Kết luận 14

* Khuyến nghị 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

CÁC PHỤ LỤC 16

Phụ lục 1: Bảng điểm kiểm tra trước và sau tác động 16

Phụ lục 2: Phiếu điều tra độ hứng thú học tập 18

Phụ lục 3: Giáo án mẫu 19

Phụ lục 4: Bảng điểm đo độ tin cậy và giá trị của đề kiểm tra 26

Phụ lục 5: Nội dung bài kiểm tra 27

2

TÓM TẮT ĐỀ TÀI

Làm thế nào để đổi mới một cách toàn diện về mục tiêu, nội dung,phương pháp và hình thức tổ chức thực hiện Đặc biệt cần chú ý đổi mớimạnh mẽ phương pháp theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, tư duysáng tạo, khả năng ghi nhớ kiến thức một cách hệ thống lôgic khoa học củangười học là những trăn trở của người làm giáo dục

Việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) là một yêu cầu thiết yếucủa đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) Trường THPT Đinh TiênHoàng cũng như các trường khác đã và đang ứng dụng công nghệ thông tinvào dạy học cho tất cả các bộ môn trong đó có môn sinh học Như chúng ta

đã biết sinh học là bộ môn khoa học thực nghiệm trong đó có nhiều kiếnthức khó và khá trừu tượng, đòi hỏi tính lôgic, tính hệ thống khá cao Trongkhi giảng dạy nhiều giáo viên thường dạy theo các phần, các mục của từngbài học, phần củng cố cuối bài học giáo viên thường nhắc lại một số nộidung trọng tâm của bài học Với cách làm này giáo viên cố gắng chạy đuavới thời gian cũng giúp học sinh thuộc bài, nhớ tức thời từng phần, từngmục của bài học mang tính chất rời rạc và khô khan (khó nhớ, mau quên).Học sinh khó tìm ra mối liên hệ kiến thức giữa các bài, các chương, cácphần; không thể hệ thống hóa kiến thức bài học một cách lôgic khoa họcnhất; không hiểu cơ chế, bản chất của sự vật hiện tượng, thiếu tính chủđộng, sáng tạo, kĩ năng vận dụng thực tiễn chưa tốt dẫn đến kết quả học tập

bộ môn sinh học 10 của học sinh chưa cao

Giải pháp của tôi đưa ra là sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học đểlàm tăng hứng thú và nâng cao chất lượng học tập bộ môn sinh học 10.Trên cơ sở ứng dụng CNTT để thiết kế bản đồ tư duy để giảng dạy nhằmgiúp học sinh nhớ kiến thức một cách hệ thống, lôgic, khoa học, từ đó khắcsâu kiến thức hơn, nhớ lâu hơn, tăng sự hứng thú học tập từ đó mà kết quảhọc tập của học sinh đối với bộ môn sinh học 10 được nâng cao

Nghiên cứu được tiến hành trên hai nhóm tương đương: hai lớp 10

3

trường THPT Đinh Tiên Hoàng Lớp 10A2 thực nghiệm sử dụng bản đồ tưduy trong dạy học và lớp 10A3 đối chứng Kết quả cho thấy tác động đã cóảnh hưởng rõ rệt kết quả học tập của học sinh: lớp thực nghiệm đã đạt kếtquả cao hơn so với lớp đối chứng Điểm bài kiểm tra của lớp thực nghiệm

có điểm trung bình là 7,99, điểm bài kiểm tra của lớp đối chứng có điểmtrung bình là 7,02 Kết quả kiểm chứng t-test cho thấy p = 0,006 < 0,05 cónghĩa là sự khác biệt lớn hơn giữa điểm trung bình của lớp thực nghiệm vớilớp đối chứng; Kết quả đo độ hứng thú học tập của học sinh P = 0 < 0,001.Điều đó chứng mình rằng sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học đã làm tănghứng thú và nâng cao chất lượng học tập bộ môn sinh học 10 của học sinhtrường THPT Đinh Tiên Hoàng, Gia Lai”

4

GIỚI THIỆU

Như chúng ta đã biết nội dung kiến thức trong SGK nói chung và SGKsinh học 10 nói riêng thường được trình bày thành từng mảng rời rạc theotừng phần, chương, bài, mục Học sinh tự tiếp cận kiến thức khó và rời rạckhông hệ thống, khó nhớ và mau quên Trong những năm gần đây việc đẩymạnh dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo củangười học; đổi mới phương pháp dạy học, công tác soạn giảng theo chủ đềtích hợp, liên môn “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học để làm tăng hứngthú và nâng cao chất lượng học tập bộ môn sinh học 10” là một giải pháphữu hiệu vừa khắc phục được nhược điểm trên của học sinh vừa thực hiệntốt công tác giảng dạy của giáo viên

Các trường THPT nói chung và trường THPT Đinh Tiên Hoàng,Krông Pa, Gia Lai nơi tôi đang công tác nói riêng tuy đã và đang từng bướcđược tăng cường trang bị cơ sở vật chất kỹ thuật cho các phòng học với sựtrợ giúp của công nghệ thông tin Xong, số giáo viên khai thác sử dụng bản

đồ tư duy trong dạy học là rất hạn chế, chưa quan tâm

Qua nghiên cứu, thực nghiệm trong công tác giảng dạy của bản thân;Qua việc thăm lớp, dự giờ giáo viên giảng dạy bộ môn sinh học 10 trongtrường THPT Đinh Tiên Hoàng tôi nhận thấy giáo viên gặp nhiều khó khăntrong việc tổ chức bài giảng theo hướng dạy học phát triển năng lực củahọc sinh, một số giáo viên cũng đã sử dụng một số phương pháp dạy họcmới như bàn tay nặn bột, khăn trải bàn, nhưng kết quả học tập của họcsinh mang lại chưa cao cả về thái độ, tinh thần lẫn chất lượng

Nguyên nhân:

- Học sinh vẫn quen cách học cũ, lối dạy học truyền thụ một chiều

- Tính tự giác và chủ động trong nghiên cứu bài học của học sinhchưa cao

Giải pháp thay thế: Từ thực trạng trên tôi đã sử dụng bản đồ tư duy

để giúp học sinh làm quen dần phương pháp học mới có ý thức tự giác, chủ

5

động và tích cực hơn trong học tập bộ môn sinh học 10 Từ đó, nâng caochất lượng học tập bộ môn sinh học 10 của học sinh.

Vấn đề nghiên cứu: Liệu sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học có

làm tăng hứng thú và nâng cao chất lượng học tập bộ môn sinh học 10 haykhông?

Giả thuyết của vấn đề nghiên cứu: Có, sử dụng bản đồ tư duy

trong dạy học đã làm tăng hứng thú và nâng cao chất lượng học tập bộ mônsinh học 10

6

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Học sinh: Hai lớp được chọn tham gia nghiên cứu có nhiều điểmtương đồng nhau về tỉ lệ giới tính, dân tộc Cụ thể như sau:

Về ý thức học tập của học sinh ở hai lớp là như nhau

Kết quả điểm trung bình học kì I, năm học 2016 – 2017 của hai lớp

(Cột điểm kiểm tra trước tác động - Phụ lục 1).

2 Thiết kế nghiên cứu

- Thiết kế 1: Để kiểm tra giả thuyết việc sử dụng bản đồ tư duy

trong dạy học đã kích thích sự hứng thú học tập bộ môn sinh học 10 củahọc sinh trường THPT Đinh Tiên Hoàng, Krông Pa, Gia Lai

* Các bước thực hiện:

+ Chọn lớp thực nghiệm 10A2;

+ Thiết kế phiếu điều tra (phụ lục 2);

+ Tiến hành điều tra 2 đợt: đợt 1 diễn ra trước tác động (khi chưa tácđộng việc dạy học dưới dạng thiết kế bản đồ tư duy); đợt 2 diễn ra sau tácđộng (khi đã tác động (khoảng 4 – 5 tiết dạy học dưới dạng thiết kế bản đồ

tư duy);

7

Bảng 2 Thiết kế nghiên cứu

Kiểm tra trước tác

- Thiết kế 2: Để kiểm tra giả thuyết sử dụng bản đồ tư duy trong dạy

học đã nâng cao chất lượng học tập bộ môn sinh học 10 của học sinhtrường THPT Đinh Tiên Hoàng, Krông Pa, Gia Lai

Chọn hai lớp: 10A2 là nhóm thực nghiệm (TN), 10A3 là nhóm đốichứng (ĐC) Tôi lấy kết quả điểm trung bình học kì I, năm học 2016 –

2017 môn sinh học làm bài kiểm tra trước tác động Kết quả bài kiểm tracho thấy điểm trung bình của hai nhóm có sự khác nhau; Dùng phép kiểmchứng T-Test để kiểm chứng sự chênh lệch giữa điểm số trung bình của 2nhóm trước và sau tác động;

Sử dụng kiểu thiết kế 2 Kiểm tra (KT) trước và sau tác động đối vớicác nhóm tương đương

Bảng 3 Thiết kế nghiên cứu

3 Quy trình nghiên cứu

Chuẩn bị của giáo viên

Thiết kế các kế hoạch bài học, giáo án dạy học không sử dụng bản

đồ tư duy trong dạy học, quy trình chuẩn bị bài như bình thường

Thiết kế các kế hoạch bài học, giáo án dạy học có sử dụng bản đồ tưduy trong dạy học; nghiên cứu các loại bản đồ tư duy, tìm từ khóa, sưu tầmhình ảnh, thiết kế sơ đồ, tham khảo đồng nghiệp về phương pháp tổ chức

(bài mẫu - phục lục 3).

Xây dựng sơ đồ cấu trúc dạy học có sử dụng bản đồ tư duy (BĐTD)

Giáo viên  (Hình ảnh)Từ khóa  Học sinh tư duySơ đồ





Trong đó       là trình tự các bước thực hiện của quá trình dạy học Tiến hành dạy thực nghiệm

Thời gian dạy thực nghiệm vẫn theo phân phối chương trình dạy học môn sinh học 10 của nhà trường để đảm bào tính khách quan Cụ thể:

Thứ ngày Lớp Tiết theo CTGD Tên bài dạy BĐTD (x) Sử dụng

Ba (14/2) 10A2 24 Dinh dưỡng, chuyển hóa vật

chất và năng lượng ở vi sinh vật

x

Ba (14/2) 10A3 24 Dinh dưỡng, chuyển hóa vật

chất và năng lượng ở vi sinhvật

Ba (21/2) 10A2 25 Sinh trưởng của vi sinh vật x

Ba (21/2) 10A3 25 Sinh trưởng của vi sinh vật

Ba (28/2) 10A2 26 Sinh trưởng của vi sinh vật x

Ba (28/2) 10A3 26 Sinh trưởng của vi sinh vật

Ba (7/3) 10A2 27 Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh

Ba (7/3) 10A3 27 Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh

trưởng của vi sinh vật

4 Đo lường và thu thập dữ liệu

* Đo độ hứng thú của học sinh

Sử dụng phép kiểm chứng Khi bình phương (Chi Square test ) đểđánh giá độ hứng thú học tập của học sinh

- Kết quả điều tra trước và sau tác động đối với lớp 10A2

Tổng số phương án được chọn



9

A B C

* Đo độ nâng cao chất lượng học tập của học sinh

- Đo độ tin cậy và độ giá trị của đề:

+ Bài kiểm tra là bài kiểm tra giữa kì, học kì II môn sinh học 10được tổ chuyên môn, ban giám hiệu kiểm tra, xét duyệt

+ Chọn ngẫu nhiên 20 học sinh ở 4 lớp 10 khác nhau

+ Tiến hành kiểm tra sau tác động cùng với lớp thực nghiệm và lớpđối chứng, chấm bài, phân tích điểm số của nhóm 20 học sinh được chọn

+ Sử dụng công thức Spearman-Brown để kiểm tra tính nhất quán

Bài kiểm tra sau tác động là bài kiểm tra sau khi học xong chương

IV Phân bào, phần ba: Sinh học vi sinh vật gồm: Chương I và chương II.Bài kiểm tra gồm 15 câu hỏi trong đó có 12 cấu trắc nghiệm dạng nhiều lựa

chọn và 3 câu tự luận; Nội dung bài kiểm tra theo Phục lục 5.

Tiến hành kiểm tra và chấm bài

Kiểm tra 1 tiết theo hình thức kiểm tra chung, áp dụng quy chế thiTHPT quốc gia

Chấm bài theo đáp án như đã xây dựng

PHÂN TÍCH VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ

* Phân tích

- Kết quả điều tra độ hứng thú của học sinh

1

P = 0 < 0,001 Điều này, chứng tỏ việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học là có ý nghĩa (KHÔNG CÓ KHẢ NĂNG xảy ra ngẫu nhiên).

- Kết quả điều tra độ tin cậy của đề r = 0,75 > 0,7 chứng tỏ đề kiểmtra sau tác động là đáng tin cậy

- Kết quả điều tra nâng cao chất lượng học tập của học sinh

+ Kết quả trước tác động

Bảng 5: So sánh điểm trung bình bài kiểm tra trước tác động

Từ

bảng 2 ta có p = 0,344 > 0,05, như vậy sự chênh lệch giữa giá trị trung bình

của hai nhóm là không có ý nghĩa (chênh lệch có khả năng xảy ra ngẫu

Giá trị P của T- test 0.006

Chênh lệch giá trị TB chuẩn (SMD) 0,503

Như trên đã chứng minh rằng kết quả 2 nhóm trước tác động làtương đương

Sau tác động kiểm chứng chênh lệch điểm trung bình (ĐTB) bằng Test cho kết quả p = 0.006 < 0,05 cho thấy sự chênh lệch giá tri trung bình

T-của 2 nhóm là có ý nghĩa, tức là chênh lệch kết quả ĐTB nhóm thực

nghiệm cao hơn ĐTB nhóm đối chứng là không ngẫu nhiên mà do kết quảcủa tác động

Mức độ ảnh hưởng SMD = 0,503 Điều đó cho thấy mức độ ảnhhưởng của việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học đã nâng cao chấtlượng học tập bộ môn sinh học 10 của học sinh trường THPT Đinh Tiên

Hoàng, Krông Pa, Gia Lai là lớn.

Giả thuyết nghiên cứu: sử

dụng bản đồ tư duy trong

dạy học để làm tăng hứng

thú và nâng cao chất lượng

học tập bộ môn sinh học 10

của học sinh trường THPT

Đinh Tiên Hoàng, Krông Pa,

Gia Lai đã được kiểm

chứng

* Bàn luận

Kết quả điều tra mức độ hứng thú học tập của học sinh đối với nhómthực nghiệm P = 0 < 0,001, phép kiểm chứng cho thấy kết quả ta thu đượcsau tác động không phải do ngẫu nhiên mà chính là do sự tác động

Kết quả của bài kiểm tra sau tác động của nhóm thực nghiệm ĐTB =7,99, kết quả bài kiểm tra tương ứng của nhóm đối chứng là ĐTB = 7,02

Độ chênh lệch điểm số giữa hai nhóm là 0,97 Điều đó cho thấy điểm ĐTB

1

của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng đã có sự khác biệt rõ rệt, lớp đượctác động (lớp thực nghiệm) có điểm ĐTB cao hơn lớp đối chứng.

Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn của hai bài kiểm tra là SMD =0,503 Điều này có nghĩa mức độ ảnh hưởng tác động là lớn

Phép kiểm chứng T-test ĐTB sau tác động của hai lớp là P = 0,006 <0,05 Kết quả này khẳng định sự chênh lệch ĐTB của hai nhóm không phải

là ngẫu nhiên mà là do tác động

* Hạn chế: sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học là một giải pháp rấttốt nhưng để sử dụng hiệu quả, người giáo viên cần có trình độ công nghệthông tin, có khả năng thiết kế các dạng bản đồ tư duy khác nhau, thônghiểu các dạng bản đồ tư duy, biết khai thác và sử dụng các nguồn thông tintrên Internet, đặc biệt cần biết quản trò, có năng khiếu dẫn chương trình,biết thiết kế kế hoạch bài học hợp lí

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

* Kết luận

1

Việc sử dụng phương pháp, hoạt động dạy học dưới dạng thiết kếbản đồ tư duy để kích thích sự hứng thú và nâng cao chất lượng học tập bộmôn sinh học 10 của học sinh trường THPT Đinh Tiên Hoàng, Krông Pa,Gia Lai Kết quả đã kích thích tinh thần, thái độ hứng thú học tập của họcsinh bộ môn sinh học 10 từ đó mà chất lượng học tập của học sinh đượcnâng cao.

+ Hướng dẫn cho một số học sinh sử dụng thành thạo các thao tác cơbản trên máy tính, biết sử dụng các phần mềm thiết kế bản đồ tư duy Đểhọc sinh có khả năng tổ chức tốt tiết học nhằm tăng thêm tính sinh độngtrong học tập của học sinh

- Dạy học sử dụng bản đồ tư duy để kích thích sự hứng thú và nângcao chất lượng học tập của học sinh không riêng gì bộ môn sinh học màcòn có thể ứng dụng cho các môn học khác

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1

1 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo (2006), Sách giáo khoa sinh học 10 – Ban

cơ bản, NXB GD, Hà Nội.

2 Bộ Giáo Dục và Đào Tạo (2006), Sách giáo viên khoa sinh học 10 – Ban cơ bản, NXB GD, Hà Nội.

3 Ngô Văn Hưng (2006), Giới thiệu giáo án sinh học 10, NXB Hà Nội.

4 Ngô Văn Hưng 2009, (chủ biên), Hướng dẫn chuẩn KTKN môn sinh học 10, NXB GD.

5 Nguyễn Thế Hưng (2007), “Phương pháp phân tích nội dung sách giáo khoa để thiết kế bài giảng Sinh học”, Tạp chí Giáo dục (160).

6 Phan Trọng Ngọ (2005), Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.

7 Tony Buzan (2008), Bản đồ tư duy cho trẻ em (Bí quyết của trò giỏi)

- Mind Maps For Kids, NXB Hồng Đức.

8 Tony Buzan (2010), Lập Bản đồ Tư duy- How to mind map, NXB

1

Điểm kiểm tra sau tác động

TT Họ và tên

Điểm kiểm tra trước tác động

Điểm kiểm tra sau tác động

5 KSOR H' BỐCH 6.1 9.3 5 RCOM H' CHOEN 6.4 5.3

1

33 KPĂ H' TRUYÊN 6.1 7 33 NAY TRÔNG 6.9 8.8

THỰC NGHI ỆM

ĐỐI CHỨNG

Trước TĐ

Sau TĐ

Trước TĐ

Sau TĐ Điểm trung bình 6.53 7.99 Điểm trung bình 68 7.02

Phụ lục 2: Phiếu điều tra độ hứng thú học tập.

Câu 1 Bạn có muốn biết phương pháp, hoạt động dạy – học bằng sơ đồ tưduy?

A Đã biết B Chưa muốn biết C Không muốn biết.Câu 2 Hãy chọn phương pháp, hoạt động dạy – học bộ môn sinh học mà

em thích học

Phương pháp, hoạt động dạy – học

Đánh dấu

“x” vào ôcác tươngứng

Phươngán

Giáo viên gợi ý các từ khóa (hình ảnh) dưới dạng

sơ đồ, để học sinh tự tìm ra kiến thức, giáo viên

nhận xét, học sinh ghi chép nội dung trọng tâm

AGiáo viên chỉ cần đọc cho học sinh ghi chép

B

Nghe giáo viên giảng và ghi chép

Vấn đáp (giáo viên hỏi học sinh trả lời)

Chỉ cần giáo viên giảng, học sinh không cần ghi

chép vì đã có sách giáo khoa

Để học sinh tự nghiên cứu

Phương pháp khác CCâu 3 Phương pháp học môn sinh học có sử dụng bản đồ tư duy như thếnào?

A Dễ học B Bình thường C Khó học

Câu 4 Khi học môn sinh học có sử dụng bản đồ tư duy sẽ

A Kích thích học sinh hứng thú, suy nghĩ, sáng tạo hơn

B Bình thường như các phương pháp

C Không kích thích sự hứng thú, suy nghĩ, sáng tạo của học sinh

Câu 5 Kết quả khi học tập bộ môn sinh học có sử dụng sơ đồ tư duy sẽgiúp cho học sinh

1