Vấn đề sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình ở đài phát thanh truyền hình thái nguyên (khảo sát từ tháng 12015 72015)

Như vậy, ngoài là một thể loại báo chí, một phương pháp khai thác thông tin thì phỏng vấn truyền hình còn là một thủ pháp trong đó việc sử dụng các câu hỏi một cách trí tuệ, sắc sảo và

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐINH THỊ QUỲNH TRANG

VẤN ĐỀ SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG PHỎNG VẤN TRUYỀN HÌNH

Ở ĐÀI PHÁT THANH – TRUYỀN HÌNH THÁI NGUYÊN

(KHẢO SÁT TỪ THÁNG 1/2015 – 7/2015)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI – 2016

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐINH THỊ QUỲNH TRANG

VẤN ĐỀ SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG PHỎNG VẤN TRUYỀN HÌNH

Ở ĐÀI PHÁT THANH – TRUYỀN HÌNH THÁI NGUYÊN

(KHẢO SÁT TỪ THÁNG 1/2015 – 7/2015)

Mã số : 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS Trần Thị Vân Anh

HÀ NỘI - 2016

TS Nguyễn Trí Nhiệm

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả trong luận văn chưa được công bố trong bất

kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực

NGƯỜI CAM ĐOAN

ĐINH THỊ QUỲNH TRANG

BTV : Biên tập viên CCT : Chuyện cuối tuần

PT – TH : Phát thanh – Truyền hình

SK - ĐT : Sƣ̣ kiê ̣n - đối thoa ̣i SMCS : Sắc màu cuô ̣c sống

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ SỬ DỤNG CÂU HỎI

TRONG THỂ LOẠI PHỎNG VẤN TRUYỀN HÌNH 11

1.1 Thể loại phỏng vấn truyền hình 11

1.2 Câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình 1.3 Những nguyên tắc sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình 34

Chương 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG CÂU HỎI TRONG PHỎNG VẤN TRUYỀN HÌNH 44

2.1 Khái quát về chương trình khảo sát 44

2.2 Khảo sát tình hình sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn tại Đài Phát thanh – Truyền hình Thái Nguyên (Từ tháng 1/2015 – 7/2015) 48

2.3 Đánh giá việc sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn tại Đài Phát thanh – Truyền hình Thái Nguyên 62

Chương 3: GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CÂU HỎI TRONG PHỎNG VẤN TRUYỀN HÌNH 88

3.1 Giải pháp chung 88

3.2 Đề xuất một số biện pháp cụ thể 98

KẾT LUẬN 128 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Truyền hình là một loại hình truyền thông đại chúng chuyển tải thông

tin bằng hình ảnh và âm thanh về một vật thể hoặc một cảnh đi xa bằng sóng vô tuyến điện Truyền hình xuất hiện từ đầu thế kỉ XX và phát triển với tốc độ như

vũ bão nhờ sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật và công nghệ, tạo ra một kênh thông tin quan trọng trong đời sống văn hóa, chính trị, xã hội của con người Truyền hình là phương tiện thiết yếu của mỗi gia đình, quốc gia, dân tộc

Ngày nay, truyền hình không chỉ đóng vai trò là nhà cung cấp thông tin, giải trí mà còn tham gia vào quá trình quản lí và giám sát xã hội, tạo lập

và định hướng dư luận, trở thành vũ khí, công cụ sắc bén trên mặt trận tư tưởng văn hóa cũng như lĩnh vực kinh tế - xã hội Như vậy, truyền hình đang dần trở thành cầu nối có tác dụng rút ngắn không gian và thời gian giữa con người với con người trên toàn thế giới

Hơn nữa, truyền hình còn được coi là cửa sổ mở ra thế giới, nó thể hiện khát vọng về một thế giới chung cho tất cả mọi người ở tất cả mọi nơi, đem lại cho khán giả tấm gương phản chiếu cuộc sống của chính họ Như vậy, truyền hình không chỉ đơn thuần là truyền hình mà còn là cầu nối, giao lưu giữa phóng viên và khán giả, đồng thời nó còn là một phương tiện giao tiếp đáng tin cậy

1.2 Trong tất cả các phương tiện mà con người sử dụng để giao tiếp thì

ngôn ngữ là phương tiện quan trọng nhất Chính bởi vậy, khoa học về ngôn ngữ đã ra đời và phát triển mạnh mẽ Ngày nay, khi nghiên cứu về ngôn ngữ, người ta không chỉ quan tâm đến ngữ nghĩa, ngữ pháp, từ vựng,… mà còn quan tâm đến ngữ cảnh hoặc ý đồ giao tiếp Nói đến giao tiếp là nói đến hoạt động trao đổi, tiếp xúc giữa con người với con người trong xã hội Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu chuyên sâu về cách thức duy trì một cuộc giao tiếp mà cụ

thể là một buổi phỏng vấn Hiện nay, truyền hình đã và đang phát triển không ngừng cả về vật chất và số lượng nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khán giả Trong sự lớn mạnh chung đó, không thể không nói đến vai trò đặc biệt quan trọng của phỏng vấn truyền hình

1.3 Phỏng vấn là một loại hình báo chí phổ biến, xuất hiện ngay từ khi

nghề báo mới ra đời Nó được coi là một hoạt động quan trọng, là sự kết hợp giữa ngôn ngữ (ở đây là ngôn ngữ lời nói) và những yếu tố phi ngôn ngữ mang đến những cuộc nói chuyện sống động và hấp dẫn mà khán giả được tận mắt chứng kiến

Trong sự phát triển ngày càng lớn mạnh của truyền hình thì xu hướng mới chính là sự giao thoa giữa các kĩ năng, các thể loại báo chí trong cùng một tác phẩm truyền hình Tuy nhiên, cũng không thể phủ nhận vai trò của từng thể loại, trong đó không thể không nói đến vai trò đặc biệt quan trọng của phỏng vấn truyền hình

Phỏng vấn trên các phương tiện báo chí nói chung, trên truyền hình nói riêng có vai trò quan trọng trong việc làm nên thành công của một tác phẩm báo chí Phỏng vấn được coi là phương pháp có khả năng khai thác thông tin một cách khách quan và đáng tin cậy Trong một thời gian ngắn, bằng cách đối thoại trực tiếp, người phỏng vấn có thể cung cấp thông tin một cách chân thực nhất tới khán giả thông qua hệ thống những câu hỏi với đối tượng phỏng vấn Đặc biệt, khán giả còn thấy văn hóa ứng xử cũng như nghệ thuật sử dụng ngôn từ của những người trực tiếp tham gia cuộc trò chuyện Như vậy, ngoài

là một thể loại báo chí, một phương pháp khai thác thông tin thì phỏng vấn truyền hình còn là một thủ pháp trong đó việc sử dụng các câu hỏi một cách trí tuệ, sắc sảo và nhạy bén được coi là một chiến lược của giao tiếp trong phỏng vấn Phỏng vấn truyền hình được coi là cuộc nói chuyện nguyên chất, sống động và hấp dẫn nhất mà khán giả là người được tận mắt chứng kiến

1.4 Hệ thống các câu hỏi đóng vai trò quan trọng trong hoạt động giao

tiếp nói chung, trong một buổi phỏng vấn nói riêng Thông qua hệ thống câu hỏi, khán giả có thể nắm bắt được mọi thông tin một cách chân thực nhất Ngoài ra, câu hỏi trong phỏng vấn có khả năng thay đổi trạng thái tâm lí và hành động của người tiếp nhận thông tin Hơn thế, hệ thống câu hỏi còn có khả năng dẫn dắt, định hướng, khích lệ, động viên và tạo dựng cảm xúc không chỉ cho đối tượng phỏng vấn mà còn cho khán giả theo dõi Từ đây có thể khẳng định, “câu hỏi” trong phỏng vấn có ý nghĩa quan trọng tới sự thành công của buổi phỏng vấn, cần phải quan tâm, chú trọng để không ngừng nâng cao hiệu quả của nó

Phỏng vấn hướng đến việc lấy được thông tin dễ hiểu và rõ ràng của người phỏng vấn với đối tượng phỏng vấn trong thời gian ngắn nhất bằng cách đối thoại trực diện, trong đó người phỏng vấn là người chủ động nêu câu hỏi và đối tượng phỏng vấn trả lời nhằm cung cấp thông tin cho khán giả

Thực trạng việc sử dụng “câu hỏi” trong phỏng vấn truyền hình của các nhà báo nói chung, trong các chương trình phỏng vấn trên Đài PT - THTN nói riêng thời gian qua đã đáp ứng được các yêu cầu cơ bản Tuy nhiên, hệ thống câu hỏi trong các buổi phỏng vấn còn bộc lộ những hạn chế nhất định do những nguyên nhân chủ quan và khách quan, dẫn đến nhiều cuộc phỏng vấn chưa đạt hiệu quả cao Trong bối cảnh như vậy, việc nghiên cứu thực trạng để tìm giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình được đặt ra mang tính cấp thiết

1.5 Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu đến nay hoặc mang tính toàn

diện, hoặc mang tính đơn lẻ, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách

hệ thống và khái quát được vấn đề được nêu Đặc biệt, lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ trong báo chí nói chung, các nhà nghiên cứu thường chú trọng phân tích yếu tố hình ảnh hơn là ngôn ngữ Vì vậy, họ đi sâu vào nghiên cứu ngôn

ngữ hình ảnh trong truyền hình mà ít chú trọng đến các yếu tố ngôn ngữ bằng lời, nhất là ngôn ngữ phỏng vấn

Xuất phát từ thực tế đó, luận văn đã chọn nghiên cứu đề tài “Vấn đề sử

dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình ở Đài Phát thanh – Truyền hình Thái Nguyên” nhằm đáp ứng tính cấp thiết của đề tài, có giá trị cả về mặt lí

luận và thực tiễn góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của các cuộc phỏng vấn trên truyền hình nói chung, ở Đài PT - THTN nói riêng

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trong lĩnh vực ngôn ngữ học, hiện nay đang có rất nhiều công trình nghiên cứu về ngôn ngữ phỏng vấn Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu

về ngôn ngữ phỏng vấn được áp dụng trong báo chí nói chung, trong một thể loại báo chí nói riêng còn chưa thực sự toàn diện và sâu sắc

Trong ngôn ngữ báo chí nói chung, hầu hết được thực hiện trên báo in hoặc phát thanh, nơi mà ngôn ngữ đóng vai trò quyết định tới việc truyền tải thông tin tới công chúng Còn đối với truyền hình, các nhà nghiên cứu thường

đi sâu phân tích ngôn ngữ hình ảnh hơn là ngôn từ Tuy nhiên cũng có một số nghiên cứu về ngôn ngữ trong các lĩnh vực liên quan đến truyền hình như

luận văn thạc sĩ: “Ngôn ngữ của người dẫn chương trình trò chơi truyền hình” của tác giả Vương Thị Huyền Ở luận văn này, tác giả đã tiếp cận thực

trạng sử dụng ngôn ngữ của người dẫn chương trình trò chơi truyền hình từ một số yếu tố như: ngữ âm, từ ngữ, ngữ pháp, phong cách,… Ngoài ra, có thể

kể đến các bài viết: “Vài nét về sự đa dạng của phong cách ngôn ngữ trên truyền hình” hay “Suy nghĩ về hệ quả của ngôn ngữ trên vô tuyến truyền hình” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình Ở những bài viết này, tác giả

khẳng định ngôn ngữ âm thanh trên truyền hình phải thể hiện dưới ba hình thức: nói – đọc – viết

Đối với phỏng vấn truyền hình, trên thế giới đã có rất nhiều công trình

nghiên cứu khá đồ sộ, có thể kể đến như: “Nghệ thuật phỏng vấn các nhà lãnh đạo” của Samy Cohen (Pháp); “Công nghệ phỏng vấn” của Maria Lukia (Nga), “Phỏng vấn báo chí” của Benjamin Ngo, “Giao tiếp trên truyền hình – trước ống kính và sau ống kính” của X.A Muratốp (Nga) Ở cấp độ luận văn thạc sĩ, có công trình nghiên cứu “Thể loại phỏng vấn và phỏng vấn truyền hình” của tác giả Trần Bảo Khánh Tuy nhiên, các công trình này chủ

yếu đề cập đến phỏng vấn như một thể loại báo chí hoặc nghiên cứu các kĩ năng cơ bản để thực hiện một cuộc phỏng vấn

Một số công trình nghiên cứu về ngôn ngữ trong phỏng vấn báo chí có

thể kể đến luận văn thạc sĩ “Lịch sự và sự vi phạm nguyên tắc lịch sự trong phỏng vấn báo chí” của tác giả Phạm Thị Tuyết Minh và đề tài “Bước đầu tìm hiểu tham thoại, cặp thoại trong phỏng vấn báo chí” – luận văn thạc sĩ

của Vũ Thị Bảo Thơ Ở những đề tài này, các tác giả cũng chỉ dừng lại ở việc khảo sát phỏng vấn trên báo in và báo điện tử

Thời gian gần đây đã có những nghiên cứu về ngôn ngữ trong phỏng

vấn truyền hình, có thể kể đến như: luận văn thạc sĩ “Ngôn ngữ phỏng vấn trên truyền hình ở Thừa Thiên Huế” của tác giả Hoàng Lê Thúy Nga, thì tác

giả đã nghiên cứu một cách tổng quát cậu trúc hội thoại, các phương tiện ngôn ngữ,… trong giao tiếp truyền hình Cũng ở cấp độ luận văn thạc sĩ, tác giả

Nguyễn Anh Tuấn thực hiện đề tài “Đặc điểm của hành động ngôn ngữ trong phỏng vấn truyền hình” Đề tài này dù đã chỉ ra những hành động ngôn ngữ

thường sử dụng trong phỏng vấn truyền hình nhưng mới chỉ tập trung phân tích ở khía cạnh liên quan đến tính lịch sự của hành động ngôn ngữ trong phỏng vấn truyền hình

Như vậy, mặc dù đã đề cập đến ngôn ngữ trong phỏng vấn truyền hình nhưng các công trình thuộc địa hạt này chưa thực sự đi sâu vào vấn đề sử

dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình mà thường xem xét nó cùng với các yếu tố ngôn ngữ khác

Đối tượng của luận văn là câu hỏi trong phỏng vấn nên phát ngôn hỏi không thể không được đề cập đến Phát ngôn hỏi đã được các nhà Việt ngữ học tìm hiểu kĩ, đi sâu nghiên cứu câu hỏi ở bình diện ngữ nghĩa, ngữ dụng như các nhân tố: ngữ cảnh, ý đồ,…Có thể kể đến một số công trình nghiên

cứu như: “Câu nghi vấn tiếng Việt: một số kiểu nghi vấn thường không dùng

để hỏi” của Nguyễn Thị Thìn; “Ngữ nghĩa - ngữ dụng câu hỏi chính danh” của Lê Đông; “Hỏi và theo quan điểm ngữ dụng học” của Nguyễn Việt Tiến;

“Ngữ pháp - ngữ nghĩa của lời cầu kiến Tiếng Việt” - Đào Thanh Lan; Bài báo khoa học “So sánh đối chiếu câu hỏi về mặt ngữ dụng trong tiếng Pháp

và tiếng Việt” của Đỗ Quang Việt được đăng trong Tạp chí Khoa học ĐHQGHN Trong “Tiếng Việt sơ thảo ngữ pháp chức năng” của Cao Xuân Hạo hay “Ngữ Pháp Tiếng Việt” của Diệp Quang Ban, các tác giả cũng đề cập

đến câu nghi vấn và các kiểu câu nghi vấn thường gặp Các công trình nghiên cứu theo hướng này mới đề cập đến câu nghi vấn trong hoạt động giao tiếp nói chung, chưa có công trình nào đi sâu vào câu nghi vấn trong hoạt động giao tiếp báo chí, trong đó có phỏng vấn báo chí cũng như phỏng vấn truyền hình

Đặc biệt, gần đây, luận án tiến sĩ “Hành động hỏi trong ngôn ngữ phỏng vấn truyền hình” của tác giả Trần Phúc Trung đã đề cập đến việc sử

dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình, tuy nhiên luận văn chủ yếu đi sâu phân tích hành động hỏi - phát ngôn hỏi trong mối quan hệ biện chứng với văn cảnh Đây cũng là công trình nghiên cứu còn thiên nhiều về lĩnh vực ngôn ngữ học, chưa đề cập đến những vấn đề thực tiễn sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình

Tóm lại, trên cơ sở khảo sát những công trình nghiên cứu liên quan, có thể khẳng định, “Vấn đề sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình ở Đài

Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên” (Khảo sát từ tháng 1/2015 đến tháng 7/2015) là một đề tài có đóng góp mới mẻ cả về lý luận và thực tiễn cho lĩnh vực ngôn ngữ báo chí còn nhiều bỏ ngỏ hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khảo sát việc sử dụng câu hỏi của người phỏng vấn trong phỏng vấn truyền hình ở Đài PT - THTN, luận văn được thực hiện để thấy được thực trạng sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình của các phóng viên, biên tập viên Từ đó nhằm làm rõ những ưu điểm, nhược điểm, phát hiện những nguyên nhân để đề xuất các giải pháp nhằm giảm thiểu những hạn chế; nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nêu trên, luận văn cũng xác định được các nhiệm vụ cụ thể cần thực hiện như sau:

- Xác định cơ sở lí luận trong nghiên cứu ngôn ngữ nói chung, trong ngôn ngữ giao tiếp nói riêng từ đó đi vào cụ thể để xác định cơ sở lí thuyết của việc sử dụng câu hỏi trong báo chí nói chung, trong phỏng vấn truyền hình nói riêng

- Khảo sát các chương trình truyền hình có sử dụng phỏng vấn để:

+ Phân tích một cách toàn diện và sâu sắc những câu hỏi được sử dụng trong các cuộc phỏng vấn truyền hình từ đó thấy được thực trạng việc đặt câu hỏi của người phỏng vấn trong phỏng vấn truyền hình ở Đài Đài PT-THTN

+ Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình

+ Rút ra được những ưu, nhược điểm, kinh nghiệm của việc đặt câu hỏi trong phỏng vấn

+ Tìm ra nguyên nhân của những hạn chế trong việc sử dụng câu hỏi phỏng vấn

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi của người phỏng vấn trong phỏng vấn trên truyền hình nói chung, trên Đài PT- THTN nói riêng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Hệ thống câu hỏi trong các tác phẩm phỏng vấn truyền hình nhìn từ góc

độ thể loại ở Đài PT - THTN

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đối tượng khảo sát: Luận văn tập trung khảo sát các câu hỏi trong thể loại phỏng vấn ở các chuyên mục: “Chuyện cuối tuần”, “Sự kiện – đối thoại”,

“Sắc màu cuộc sống” tại Đài PT - THTN

Thời gian khảo sát: từ tháng 1/2015 đến tháng 7/2015

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

sử dụng trong phỏng vấn hiện nay Cụ thể, trong quá trình nghiên cứu, luận văn sẽ tiến hành khảo sát, thống kê những câu hỏi xuất hiện trong phỏng vấn truyền hình, chủ yếu là các cuộc phỏng vấn trong các chương trình thời sự,

chính trị, văn hóa, xã hội, thể thao và một số chuyên mục phỏng vấn trực tiếp trên kênh TN1 và TN2 - Đài Đài PT – THTN

- Điều tra xã hội học

Phương pháp này góp hần đưa ra những kết quả định tính về hiệu quả

sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn trong các chương trình truyền hình ở Đài PT – THTN

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

Từ những kết quả thu được trong quá trình khảo sát, luận văn này sẽ tiến hành phương pháp phân tích - tổng hợp, nhằm đi sâu phân tích các đặc điểm, ưu điểm, hạn chế của các câu hỏi được sử dụng trong phỏng vấn truyền hình hình Từ những kết quả trong việc phân tích sẽ tổng hợp, khái quát lại những đặc điểm chung từ đó đưa ra giải pháp nâng cao chất lượng trong việc

sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình

- Phương pháp khác: Ngoài các phương pháp chính trên, luận văn này còn kết hợp các phương pháp như: Quan sát, phân tích tác phẩm, so sánh,…

6 Ý nghĩa đề tài

6.1 Ý nghĩa lý luận

- Hệ thống hóa và làm rõ hơn một số vấn đề lí luận có liên quan đến việc đặt câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình, bước đầu tạo dựng cơ sở vật chất về mặt phương pháp luận đối với việc khảo sát hiệu quả sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình

- Luận văn được thực hiện trên cơ sở vận dụng lí luận ngôn ngữ kết hợp với lí luận báo chí, vì vậy thông qua công trình nghiên cứu, luận văn sẽ góp phần làm rõ thêm giao tiếp hội thoại trong phỏng vấn truyền hình

- Kết quả của luận văn sẽ góp phần vào kho tư liệu cho việc tìm hiểu về cách đặt câu hỏi có hiệu quả trong một buổi phỏng vấn trên báo chí nói chung, trong phỏng vấn trên truyền hình nói riêng

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Thấy được thực trạng sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình từ đó rút ra được những vấn đề cơ bản cùng những giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng câu hỏi của người phỏng vấn trong phỏng vấn truyền hình nói chung, ở Đài PT - THTN nói riêng

- Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo có ý nghĩa thiết thực đối với các nhà báo đặc biệt với các phóng viên truyền hình, với các nhà nghiên cứu, với hoạt động giảng dạy, học tập về ngôn ngữ nói chung, ngôn ngữ trong báo chí nói riêng Đề tài nghiên cứu sẽ góp phần bổ sung một số kinh nghiệm trong khai thác thông tin thông qua hành động đặt câu hỏi cũng như khai thác triệt để chiến lược giao tiếp, nghệ thuật sử dụng ngôn từ trong hoạt động phỏng vấn

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ SỬ DỤNG CÂU HỎI

TRONG THỂ LOẠI PHỎNG VẤN TRÊN TRUYỀN HÌNH

1.1 Thể loại phỏng vấn trên truyền hình

1.1.1 Khái niệm

1.1.1.1 Phỏng vấn báo chí

“Phỏng vấn” là từ Hán Việt có nghĩa triết tự là hỏi, thăm hỏi, điều tra trong hoạt động giao tiếp giữa các đối tượng để nhận biết và trao đổi thông tin Có thể hiểu phỏng vấn theo hai hướng: Theo nghĩa rộng, phỏng vấn có nội hàm khá bao quát, bao gồm các cuộc nói chuyện, hỏi thăm về những vấn

đề trong cuộc sống Nói cách khác, phỏng vấn chính là hình thức giao tiếp xã hội giữa con người với con người, thông qua việc trao đổi trực tiếp hoặc gián tiếp về một vấn đề mà cả hai bên cùng quan tâm Theo nghĩa hẹp, phỏng vấn

là hoạt động trong từng lĩnh vực chuyên biệt của đời sống xã hội Ở mỗi lĩnh vực hoạt động, phỏng vấn lại có những tính chất riêng phù hợp với nhu cầu và mục đích của các đối tượng tham gia

Trong tuyển dụng, phỏng vấn là cuộc gặp với ai đó để tìm hiểu xem họ

có phù hợp không (Theo từ điển Oxford Advanced Learner’s), cụ thể là trong

cuộc gặp đó, nhà tuyển dụng đưa ra những câu hỏi đối với ứng viên nhằm tìm hiểu, lựa chọn những người thích hợp với công việc, vị trí mà họ đang cần

Trong xã hội học, phỏng vấn là một phương pháp thu thập thông tin

thông qua việc tác động tâm lý - xã hội trực tiếp giữa người đi hỏi với người được hỏi nhằm thu thập thông tin phù hợp với mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài nghiên cứu Hệ thống câu hỏi được chương trình hóa, không mang sắc thái của người hỏi Trong công tác điều tra, phỏng vấn là hoạt động thăm dò của các cơ quan an ninh, tòa án Trong lĩnh vực giáo dục, phỏng vấn cũng được sử dụng trong hoạt động dạy và học, thi cử hoặc tuyển sinh

Trong báo chí, phỏng vấn là: “cuộc gặp gỡ giữa phóng viên, biên tập

viên,…với một ai đó và đưa ra câu hỏi để hỏi về một quan điểm, cách nhìn nhận một vấn đề” (Theo từ điển Oxford Advanced Learner’s) hay cũng có thể hiểu phỏng vấn là: “hỏi ý kiến một nhân vật nào đó để công bố trước dư luận” (Từ điển Tiếng Việt) Trong báo chí, “Phỏng vấn” được xem xét ở hai bình diện cơ bản: một là phương pháp thu thập thông tin và một là thể loại báo chí

Với tư cách là một phương pháp, phỏng vấn là một trong ba phương

thức chính để khai thác thông tin của nhà báo: quan sát, thu thập tài liệu qua văn bản và phỏng vấn Các phương pháp này gắn liền và được sử dụng đồng thời Phương pháp phỏng vấn có thể thu nhận được về các sự kiện, sự việc đã xảy ra hoặc đang xảy ra mà nhà báo không được hoặc không có điều kiện ghi nhận Với tư cách là phương pháp, phỏng vấn được sử dụng ở nhiều thể loại khác nhau như: tin truyền hình, phóng sự truyền hình, phim tài liệu cho đến kí

sự truyền hình,…Tuy nhiên, nó vẫn được sử dụng nhiều nhất là ở thể loại phỏng vấn Nhà báo người Anh - Wynford Hicks khẳng định “Phỏng vấn là hoạt động trung tâm trong báo chí hiện đại Phỏng vấn là phương tiện chính

để các phóng viên sử dụng để thu thập tư liệu cho mình” Tác giả Maria Lukina cũng cho rằng: “Phỏng vấn là phương pháp thu thập thông tin phổ cập nhất được các nhà báo ở tất cả các nước trên thế giới sử dụng Thông tin từ phỏng vấn có thể được trích dẫn trực tiếp hoặc gián tiếp trong tin, bài” Thậm chí, Benjamin Ngo trong cuốn Phỏng vấn báo chí cho rằng: “Một bài báo có chất liệu 80% từ phỏng vấn”

Với tư cách là phương pháp thu thập thông tin, phỏng vấn là cuộc gặp trao đổi, hỏi chuyện giữa nhà báo với một hoặc một nhóm đối tượng nhằm thu nhập, khai thác thông tin phục vụ hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí Bằng phương pháp phỏng vấn, nhà báo có thể tái hiện được sự kiện đã xảy ra hoặc xảy ra bất ngờ qua lời kể của nhân chứng mà nhà báo không có điều kiện để

chứng kiến Phỏng vấn là một cách để nhà báo khách quan hóa thông tin, tạo ra những thông tin, tư liệu có giá trị với mức độ tin cậy cao Nếu khai thác một cách khéo léo, nhà báo có thể nắm giữ những thông tin, tư liệu có tính chất

“độc quyền”

Với tư cách là một thể loại báo chí, phỏng vấn là một thể loại mà hình

thức của nó là một cuộc nói chuyện giữa phóng viên và người cung cấp thông tin Trong đó, báo chí cũng có những hình thức tương tự như vậy, như đàm luận, tọa đàm, đối thoại, họp báo, talk show,… Theo từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam: “Phỏng vấn là một thể tài của báo chí được thể hiện qua những câu hỏi của phóng viên và câu trả lời của người được phỏng vấn, mục đích giúp công chúng có thông tin trực tiếp về một vấn đề thời sự hoặc một chủ đề đang được quan tâm” GS TS Arnold Hoffmann (Đức) đã đưa ra quan niệm:

“Phỏng vấn là một hình thức đối thoại trong đó nhà báo nêu các câu hỏi và người được phỏng vấn trả lời các câu hỏi Mục đích chính của bài phỏng vấn trên báo là đem lại cho bạn đọc những thông tin và lý lẽ về một vấn đề thời sự

do một nhân vật am hiểu, nghĩa là có thẩm quyền cung cấp”

Trong cuốn “Giáo trình phỏng vấn báo chí” của TS Lê Thị Nhã thì thể loại phỏng vấn được định nghĩa như sau: “Phỏng vấn – với tư cách là thể loại báo chí, là hình thức đăng tải tác phẩm dưới dạng đối thoại (hỏi – trả lời) trong đó nhà báo nêu câu hỏi và người được phỏng vấn trả lời Mục đích của cuộc đối thoại là cung cấp cho công chúng những thông tin, ý kiến về các sự kiện, vấn đề thời sự có ý nghĩa xã hội hoặc giới thiệu, khắc họa chân dung của những nhân vật được họ quan tâm”

Từ những phân tích trên, có thể định nghĩa về phỏng vấn báo chí như

sau: Phỏng vấn báo chí vừa có thể là một phương pháp vừa là có thể là một thể loại báo chí, trong đó nhà báo là người chủ động đặt câu hỏi và hỏi chuyện trực tiếp một hoặc vài nhóm người nhằm khai thác thông tin phục vụ

cho yêu cầu và mục đích tuyên truyền của các phương tiện truyền thông đại chúng

Trong quá trình thực hiện tác phẩm phỏng vấn, giữa thể loại phỏng vấn

và phương pháp phỏng vấn có mối quan hệ mật thiết Một bài phỏng vấn

được hình thành từ việc nhà báo sử dụng phương pháp phỏng vấn để thu thập, khai thác thông tin Như vậy, nếu không tiến hành hoạt động phỏng vấn thì không thể không có tác phẩm phỏng vấn Mặt khác, trên tác phẩm phỏng vấn cũng thể hiện rõ cách thức khai thác thông tin (phỏng vấn) để hình thành nên tác phẩm đó Vì vậy, nhìn chung khi xây dựng khái niệm về thể loại phỏng vấn, ta khó có thể đặt thể loại phỏng vấn biệt lập với phương pháp phỏng vấn

1.1.1.2 Thể loại phỏng vấn truyền hình

Truyền hình với những ưu thế vượt trội về hình ảnh và âm thanh đã giúp cho thể loại phỏng vấn truyền hình có những đặc điểm khác biệt so với các loại hình phỏng vấn khác vì nó tổng hợp được cả ngôn ngữ nghe - nhìn Điều này khiến các tác phẩm truyền hình mang giá trị thông tin khách quan trung thực Phỏng vấn truyền hình đem lại những cuộc nói chuyện “nguyên chất” nhất, không chỉ giúp công chúng nắm bắt nội dung sự việc, sự kiện mà còn tái hiện được thái độ biểu cảm, các khía cạnh, động tác,…trong cuộc đối thoại Vì vậy mà phỏng vấn truyền hình luôn chân thật, không bị cắt xén, sự sai lệch thông tin được giảm đến mức tối thiểu

Hình thức thực hiện phỏng vấn truyền hình là các câu hỏi của phóng viên và câu trả lời của người được phỏng vấn truyền đến khán giả bằng các phương tiện kỹ thuật hình ảnh Nếu như trong báo viết, thông tin mà độc giả thu được là qua con chữ và tiếp xúc chỉ bằng thị giác hay chỉ bằng thính giác như trong phát thanh thì phỏng vấn truyền hình đáp ứng cả hai yếu đố đó của khán giả Thông qua hình thức truyền tin bằng hình ảnh của truyền hình mà khán giả ngoài việc thu nhận thông tin còn có thể quan sát được thái độ, tình

cảm của người trả lời phỏng vấn để đánh giá chất lượng thông tin mà mình đang tiếp nhận

Phỏng vấn truyền hình là một nghệ thuật mà ở đó có sự kết hợp nhuần nhuyễn các yếu tố khách quan như âm thanh, ánh sáng, địa điểm, người được phỏng vấn,…và yếu tố chủ quan như tố chất, tâm lý, bản lĩnh, sự nhanh nhạy,…của người phỏng vấn

Phỏng vấn truyền hình thường được thực hiện theo cấu trúc định sẵn trừ khi mục đích của cuộc phỏng vấn mang tính chất ngẫu hứng Do đặc tính có sự dồn nén cao cả về không gian lẫn thời gian, phỏng vấn truyền hình thường là nguyên bản các cuộc nói chuyện thật, không giống báo in có thể dàn trải về không gian và thời gian Điều này gây phức tạp cho phóng viên, cần phải chính xác cao độ, bố cục cuộc phỏng vấn phải được thực hiện ngay trước mắt khán giả Phỏng vấn truyền hình hạn chế những câu chuyên dẫn dắt, bên lề mà ngắn gọn, đi thẳng vào cấn đề đang bàn luận Sự có mặt của các phương tiện kĩ thuât như camera, micro, ánh sáng,… khiến đối tượng phỏng vấn cũng ở trạng thái căng thẳng hơn Vì vậy, phỏng vấn truyền hình luôn đòi hỏi có sự chuẩn bị, tìm hiểu kỹ lưỡng của cả ê kíp về nhân vật, chủ

đề và các câu hỏi sẽ được đưa ra trong buổi phỏng vấn

Từ những phân tích trên, có thể hiểu: Phỏng vấn truyền hình – với tư cách thể loại, là một cuộc trao đổi, nói chuyện giữa phóng viên (đại diện cho

cơ quan truyền hình) với một người đại diện trả lời phỏng vấn thông qua hình thức hỏi – đáp trên sóng truyền hình, nhằm mục đích cung cấp thông tin về lĩnh vực nào đó mà cơ quan báo chí muốn cung cấp cho khán giả

Với thế mạnh chuyển tải thông tin bằng hình ảnh động và âm thanh tổng hợp, phỏng vấn truyền hình có khả năng tác động tới khán giả với nhiều tầng thông tin, chính vì vậy người xem có thể thẩm thấu được thông tin từ cuộc phỏng vấn một cách trọn vẹn, sâu sắc và hiệu quả hơn Vì vậy, “có thể

nói, so với báo in và phát thanh, phỏng vấn trên truyền hình đã tiến sát đến sự hoàn hảo trong giao tiếp với khán giả xem đài” [38,163]

1.1.2 Đặc điểm của thể loại phỏng vấn truyền hình

1.1.2.1 Hình thức đối thoại: hỏi – đáp

Đặc điểm nổi bật nhất của thể loại phỏng vấn trên truyền hình là hình thức đối thoại, được thực hiện thông qua hệ thống câu hỏi và câu trả lời nối tiếp nhau, nhằm tạo thành một tác phẩm hoàn chỉnh phát trên sóng truyền hình

Trong một buổi phỏng vấn truyền hình, hình thức đối thoại được thực hiện không chỉ có câu hỏi mà cần sự phản biện và những kết luận nhất định Những kết luận có được bằng nội dung của câu hỏi Hệ thống câu hỏi và trả lời trong bài phỏng vấn gắn bó chặt chẽ và bổ sung cho nhau nhằm đáp ứng yêu cầu thông tin được đặt ra ban đầu Ngoài ra, hình thức đối thoại hỏi – đáp tạo nên nhịp điệu và sự tương tác, góp phần làm nên một buổi nói chuyện, một dịp trình bày ý kiến của các thành viên tham gia, góp phần tạo nên không khí sôi nổi, hấp dẫn người xem

Các câu hỏi khơi nguồn, dẫn dắt khán giả đi từ thông tin này đến thông tin khác một cách logic và mạch lạc Bằng sự nhanh nhạy, linh hoạt và khéo léo của phóng viên sẽ cho ra đời những câu hỏi hay, hấp dẫn khiến đối tượng phỏng vấn phải bật ra những thông tin lí thú

Một buổi phỏng vấn thành công là một buổi phỏng vấn có khả năng gây

ấn tượng mạnh tới khán giả nhờ không khí trao đổi, giao lưu hoặc tạo được “kịch tính” Có thể trao đổi trước với đối tượng phỏng vẫn nhưng tránh để họ viết sẵn câu trả lời và đọc văn bản trước sóng truyền hình Phóng viên cũng vậy, không đọc câu hỏi và phụ thuộc quá nhiều vào văn bản mà phải hỏi một cách khéo léo, linh hoạt, mang phong thái tự nhiên Sở dĩ quá trình hỏi – đáp trong phỏng vấn truyền hình cần phải thoát ly văn bản bởi truyền hình tác động tới công chúng bằng cả ngôn ngữ nghe và nhìn, nếu như xuyên suốt buổi phỏng vấn, phóng viên

“đọc” câu hỏi và đối tượng phỏng vấn “đọc” câu trả lời thì tính chất hội thoại, trao đổi trong phỏng vấn sẽ hoàn toàn không được thể hiện mà chỉ giống như một buổi báo cáo

1.1.2.2 Phỏng vấn truyền hình tiến sát tới sự hoàn hảo trong giao tiếp với khán giả

So với phỏng vấn trên báo in và phát thanh, phỏng vấn trên truyền hình có sức hấp dẫn công chúng hơn bởi nó tổng hợp được cả ngôn ngữ nghe – nhìn: âm thanh và hình ảnh Công chúng không phải “đọc” tường thuật cuộc phỏng vấn mà là “xem” cuộc hội thoại Không phải là hình dung mà là chứng kiến, thậm chí tham gia vào cuộc hội thoại

Bên cạnh việc cung cấp thông tin, phỏng vấn truyền hình còn cho khán giả biết cách thức thực hiện cuộc phỏng vấn đó như thế nào Với báo in, phóng viên sau khi thực hiện cuộc phỏng vấn phải chuyển tải thông tin từ người trả lời thành ngôn ngữ văn bản, nguyên tắc là chính xác nhưng đôi úc

họ cũng cần biên tập, cắt gọt, chỉnh sửa để hệ thống câu hỏi và câu trả lời rõ ràng, ngắn gọn và mạch lạc hơn Tuy nhiên, với truyền hình, dù có thể sử dụng thủ pháp để dựng hình nhưng nhìn chung sự sai lệch thông tin từ người trả lời phỏng vấn đến với người xem giảm thiểu hơn

Với thế mạnh là thông tin được truyền tải bẳng cả hình ảnh và âm thanh, phỏng vấn truyền hình có khả năng tạo lập mối quan hệ mật thiết với khán giả cao “Có thể nói, so với báo in và phát thanh, phỏng vấn trên truyền hình đã tiến sát đến sự hoàn hảo trong giao tiếp với khán giả xem đài” [38,173]

1.1.2.3 Phỏng vấn truyền hình có hai tầng thông tin

Tầng thông tin thứ nhất bao gồm các câu hỏi và câu trả lời của những người tham gia phỏng vấn thông qua đó nắm bắt được nội dung của thông tin,

sự kiện Thông tin về sự kiện trong lời nói chủ yếu thông qua lời nói

Tầng thông tin thứ hai mang đặc trưng của truyền hình Thông qua phỏng vấn truyền hình, không chỉ bao gồm sự kiện, nội dung mà bao gồm cả

cử chỉ, thái độ biểu cảm, được thể hiện một cách đầy đủ và trọn vẹn Đặc biệt với những chương trình phỏng vấn trực tiếp trên truyền hình thì cuộc phỏng vấn diễn ra công khai trước mắt người xem như nó vốn có, không bị cắt xén, dàn dựng

Phỏng vấn trên báo in không có điều kiện để đưa lời nói, cử chỉ, thái

độ, âm điệu… của phóng viên và khách mời đến với công chúng Khi có những vấn đề cấp bách, phỏng vấn trên báo in không đến được với công chúng trực tiếp và khó thực hiện quá trình tương tác giữa công chúng tiếp nhận với khách mời và phóng viên

Phỏng vấn trên phát thanh đến với công chúng thính giả thông qua âm thanh, trong đó chủ yếu là lời nói, có thể bổ trợ thêm âm nhạc và tiếng động Nó có khả năng tạo sự liên tưởng cho thính giả Tuy nhiên, hạn chế của nó là khả năng ghi nhớ của thính giả thấp do chỉ được tiếp nhận qua tai nghe

So với báo in hay phát thanh, phỏng vấn truyền hình có thế mạnh nhờ phương thức thông tin bằng lời nói giao tiếp và hình ảnh, tác động tới công chúng bằng cả thính giác lẫn thị giác, tạo lối diễn đạt chân thật, gợi mở Vì vậy, phỏng vấn truyền hình có thể tạo hiệu quả thông tin cao, ngay cả khi đứng trước vấn đề khô khan nhất

1.1.2.4 Phỏng vấn truyền hình chịu áp lực về thời gian và không gian

Nếu như phỏng vấn trong báo in hay phát thanh có thể dàn trải về mặt không gian và thời gian khác nhau thì phỏng vấn truyền hình thường là cuộc nói chuyện nguyên bản nhất bởi truyền hình chịu áp lực và sự dồn nén rất cao

về thời gian và không gian

Phỏng vấn trên truyền hình hạn chế những câu chuyện bên lề, dài dòng

mà luôn cô đọng, ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề mà công chúng quan tâm

Điều này khiến phóng viên phải có sự chuẩn bị kĩ lượng, cần phải xác định chính xác bố cục của cuộc phỏng vấn để thực hiện ngay trước mắt khán giả

Sự có mặt của các phương tiện kĩ thuật sẽ tác động đến trạng thái tâm

lý của đối tượng phỏng vấn, ở nhiều trường hợp họ lo lắng, căng thẳng và trạng thái này càng gia tăng nếu cuộc phỏng vấn được ghi hình trực tiếp Do vậy, cần có sự chuẩn bị kĩ lưỡng của cả ê kíp, bao gồm: đã diễn, quay phim, phóng viên, kĩ thuật viên, để mỗi chương trình phỏng vấn diễn ra theo đúng

kế hoạch đã đặt ra từ đầu

1.1.3 Vai trò của thể loại phỏng vấn truyền hình

Phỏng vấn có vai trò quan trọng trong việc khai thác thông tin, khái thác các ý kiến đánh giá, bình luận, của đối tượng phỏng vấn về một vấn đề hay sự kiện nào đó Với phỏng vấn truyền hình, còn có khả năng làm tái hiện bức tranh sinh động về vấn đề bàn luận nhờ việc tiếp cận được với công chúng bằng cả ngôn ngữ nghe và nhìn

Thể loại phỏng vấn có khả năng thay được tin, phóng sự hay bình luận, bởi ngoài việc có thể cung cấp thông tin, ngoài ra còn có thể thông qua câu trả lời của đối tượng phỏng vấn là những người có uy tín để đưa ra những

ý kiến, định hướng dư luận xã hội

Thể loại phỏng vấn truyền hình tạo nên không khí sinh động, có khả năng hấp dẫn công chúng bởi khán giả không phải tưởng tượng hay hình dung

mà trực tiếp theo dõi cuộc phỏng vấn Từ những câu trả lời trực tiếp của các nguồn tin, khán giả như đang được nói chuyện trực tiếp với họ, tham gia trực tiếp vào cuộc hội thoại

Bên cạnh việc cung cấp thông tin, phỏng vấn truyền hình còn có vai trò tái hiện cho khán giả những hình dung trọn vẹn nhất về thái độ, tâm lý, tình cảm, của những người tham gia hội thoại thông qua các yếu tố phi ngôn ngữ

1.2 Câu hỏi trong thể loại phỏng vấn truyền hình

1.2.1 Khái niệm

Một cách đơn giản, câu hỏi (câu nghi vấn) là một câu có từ nghi vấn được kết thúc bằng ngữ điệu cao và sắc khi nói (ngữ điệu nghi vấn), bằng dấu chấm hỏi (khi viết) dùng để thực hiện hành động hỏi là chủ yếu

Một cách chuyên môn hơn, “Câu hỏi là một tiểu phạm trù của các hành

vi điều khiển vì nó thể hiện ý đồ của người nói buộc người nghe phải trả lời, có nghĩa là phải thực hiện một hành vi ngôn ngữ” - Theo Searle Theo cách hiểu này, câu hỏi là công cụ thể hiện hành vi hỏi, là hoạt động giao tiếp nhằm khai thác thông tin hay nói cách khác là hoạt động yêu cầu thông tin từ phía người tham gia hội thoại Câu hỏi ngoài giá trị hỏi còn có thể có những giá trị ngôn trung phái sinh khác như hỏi để khẳng định hay phủ định, hỏi để thách thức, hỏi để nghi ngờ hay tranh luận về một vấn đề nào đó,… Nói cách khác, ngoài chức năng là công cụ thể hiện hành vi hỏi, câu hỏi còn có thể làm công

cụ để thực hiện một số hành vi khác

Được hiểu như một yếu tố ngôn ngữ có vai trò quyết định tới sự thành công của một buổi phỏng vấn trong truyền hình, có thể định nghĩa câu hỏi

trong phỏng vấn truyền hình như sau: “Câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình

là câu hỏi mà phóng viên sử dụng để thực hiện hành động điều khiển với mục đích chủ yếu là khai thác thông tin trên sóng truyền hình”

Hành động điều khiển bằng hình thức ngôn ngữ này có vai trò quyết định đối với sự thành công của cuộc phỏng vấn, bởi thông qua đó, bản chất,

mục đích, thông tin của cuộc phỏng vấn được thể hiện rõ nét nhất

Trong giao tiếp bằng ngôn ngữ nói chung và trong giao tiếp bằng ngôn ngữ trên truyền hình nói riêng, khi đặt một câu hỏi, ngoài việc thực hiện hành động hỏi nhằm mục đích yêu cầu một thông tin chưa biết và cần biết, người ta còn có thể thực hiện một loạt các hành vi khác như yêu cầu xác định một ý

kiến nào đó hoặc hỏi để điều tiết một cuộc hội thoại,… Câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình là câu hỏi được sử dụng ngoài nhằm mục đích yêu cầu thông tin còn có thể hướng tới một loạt các mục đích khác nhau như: để kiểm tra, để thăm dò thái độ của đối tượng phỏng vấn, để khơi nguồn cho

những nội dung tiếp theo… Các câu hỏi nối tiếp nhau trong phỏng vấn

truyền hình cùng với hình ảnh, kết hợp với các yếu tố không gian và thời gian tại trường quay góp phần tái hiện quá trình giao lưu, phản biện và không khí đối thoại, tạo không khí sôi nổi khiến công chúng theo dõi như

đang tham dự cùng cuộc phỏng vấn

Trong phỏng vấn báo chí nói chung, phỏng vấn trên truyền hình nói riêng thì câu hỏi là vì câu trả lời Nghĩa là câu trả lời sẽ không phải tự nhiên xuất hiện mà bắt nguồn từ những câu hỏi Mối quan hệ này là mối quan hệ tương thích nhất định, không có mối quan hệ này thì kết quả của buổi phỏng vấn sẽ không như mong muốn Có phóng viên cho rằng cái khó khi thực hiện một bài phỏng vấn chính là việc nghĩ ra câu hỏi hay và câu hỏi là thứ thể hiện dấu ấn cá nhân cũng như vốn hiểu biết của mỗi phóng viên

Thông thường những câu hỏi hay, ngắn gọn, súc tích sẽ kéo theo những câu trả lời đủ ý và hay, ngược lại, những câu trả lời có chất lượng kém tức là ít nội dung thông tin hoặc thông tin lan man đó chính là sản phẩm của câu hỏi tồi

Việc sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình khác với việc sử dụng câu hỏi trong các loại hình báo chí khác Với các loại hình báo chí khác như báo in hay báo mạng điện tử thì người sử dụng câu hỏi có thể tiến hành biên tập, chỉnh sửa cho phù hợp sau khi tiến hành phỏng vấn, miễn là không bóp méo sự thật hay lời nhân vật Còn đối với việc thực hiện phỏng vấn trên truyền hình, người sử dụng câu hỏi phải quan tâm tới rất nhiều yếu tố bởi phỏng vấn truyền hình phụ thuộc vào thời lượng, bối cảnh, các yếu tố kĩ thuật như âm thanh, ánh sáng,… Nói cách khác, phỏng vấn truyền hình chịu áp lực về mặt

không gian và thời gian, bởi vậy việc sử dụng câu hỏi cũng cần có những lưu ý đặc biệt

1.2.2 Vài trò của câu hỏi trong thể loại phỏng vấn truyền hình

Câu hỏi trong phỏng vấn có vai trò, vị trí quan trọng, quyết định đối với

sự thành công của cuộc phỏng vấn Bởi thông qua hệ thống câu hỏi, bản chất, mục đích, thông tin của cuộc phỏng vấn được thể hiện rõ nét nhất

Câu hỏi đóng vai trò khơi nguồn cho những vấn đề sẽ được bàn luận trong suốt buổi phỏng vấn tọa đàm Đặc biệt câu hỏi cũng cung cấp thông tin cho khán giả, nhiều thông tin trong câu hỏi cũng có sức mạnh và tạo sức thuyết phục như câu trả lời

Câu hỏi là một bộ phận hình thành cốt truyện và bố cục của cuộc phỏng vấn Trong phỏng vấn báo chí nói chung, phỏng vấn trên truyền hình nói riêng thì câu hỏi là vì câu trả lời Cái khó nhất và cũng là cái tạo nên thành công của một buổi phỏng vấn là phóng viên nghĩ ra câu hỏi hay Câu hỏi thể hiện dấu

ấn của phóng viên, đồng thời thông qua câu hỏi, khán giả có thể nhận thấy rõ bản lĩnh của người phóng viên, có thể đánh giá được là người hiểu biết sâu sắc hay nông cạn, thậm chí còn đánh giá được phông nền văn hóa của người phóng viên đó

Bên cạnh đó, hệ thống câu hỏi còn tạo nhịp điệu của cuộc phỏng vấn giúp cho buổi phỏng vấn trở nên sinh động, thú vị Eric Maitrot cho rằng:

“Câu hỏi tạo nên nhịp điệu của cuộc đối thoại, làm cho cuộc đối thoại này, dù được tái tạo dưới dạng văn viết, dáng vẻ của một cuộc trò chuyện Câu hỏi dẫn dắt độc giả từ chủ đề này sang chủ đề khác một cách uyển chuyển và logic” Các câu hỏi nối nhau thể hiện sự giao lưu Phản biện và không khí đối thoại kích thích sự hưng phán, nhập cuộc của khán giả khi theo dõi buổi phỏng vấn Như vậy, “câu hỏi cũng có vai trò cung cấp thông tin cho khán giả, tạo sức thuyết phục tương đương như câu trả lời” [38,64]

Trong một bài phỏng vấn, thông tin từ câu hỏi và thông tin từ câu trả lời được coi là hai bộ phận cơ bản cấu thành tác phẩm phỏng vấn Trong tọa đàm truyền hình, phóng viên thường chuẩn bị trước hệ thống câu hỏi và đó được coi là dàn ý cho bài phỏng vấn – đây chính là bước chuẩn bị kĩ lưỡng về nội dung kịch bản cho chương trình, bởi để thực hiện được một buổi phỏng vấn tọa đàm trên truyền hình thì không chỉ có mình phóng viên mà là cả êkíp bao gồm: đạo điện, phóng viên, biên tập viên, quay phim, kĩ thuật,… Điều này có nghĩa rằng, câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình còn có vai trò quan trọng quyết định sự thành công của cả một ê kíp chứ không phải chỉ là sản phẩm của riêng phóng viên

Muốn có một buổi phỏng vấn hấp dẫn, phóng viên phải là người biết khơi gợi vấn đề, nêu câu hỏi và kích thích sự tranh luận của người tham gia để tạo không khí sôi nổi Phóng viên vừa phải thể hiện nghệ thuật đặt câu hỏi vừa thể hiện khả năng giao tiếp Thông tin mà người trả lời phỏng vấn đưa ra

là phục vụ cho đại đa số người xem truyền hình chứ không phải là trả lời cho bản thân người phóng viên trực tiếp thực hiện cuộc phỏng vấn đó Giữa phóng viên và người đại diện trả lời có vị trí ngang hàng nhau với tư cách là một người hỏi và một người trả lời

1.2.3 Các dạng câu hỏi sử dụng trong thể loại phỏng vấn truyền hình

Có rất nhiều cách phân chia câu hỏi trong ngôn ngữ học nói chung Chẳng hạn, dựa vào hình thức, các nhà ngôn ngữ hình thức chia câu nghi vấn thành: câu nghi vấn dùng đại từ nghi vấn, câu nghi vấn dùng phó từ, câu nghi vấn dùng quan hệ từ lựa chọn, câu nghi vấn dùng tiểu từ chuyên dụng Hoặc dựa vào hành động ngôn trung mà câu hỏi thực hiện, các nhà ngữ pháp chức năng chia câu hỏi thành: câu hỏi chính danh; câu hỏi có giá trị cầu khiến; câu hỏi có giá trị khẳng định; câu hỏi có giá trị phủ định; câu hỏi phỏng đoán hay ngờ vực, ngần ngại; câu hỏi có giá trị cảm thán Còn ở quan điểm ngữ dụng

học, có câu hỏi yêu cầu thông tin, câu hỏi đáp, câu hỏi kiểm tra, câu hỏi yêu cầu hành động, câu hỏi tu từ,…

Trong thể loại phỏng vấn báo chí nói chung, phỏng vấn trên truyền hình nói riêng, việc phân loại các dạng câu hỏi cần dựa vào các tiêu chí rõ ràng Có thể chia các dạng câu hỏi trong phỏng vấn theo cách thức sau:

1 Căn cứ vào vị trí, vai trò của câu

hỏi

Câu hỏi chính Câu hỏi phụ

2 Căn cứ vào phạm vi đề cập Câu hỏi chung

Câu hỏi riêng

3 Căn cứ vào thông tin khai thác Câu hỏi vô tâ ̣n

Câu hỏi mở

Câu hỏi đóng

4 Căn cứ vào mục đích của câu hỏi Câu hỏi cầu khiến

Câu hỏi kiểm tra Câu hỏi phản biện Câu hỏi phát sinh tƣ̀ câu trả lời Câu hỏi dẫn dắt

Câu hỏi chuyển tiếp Câu hỏi tu từ

Câu hỏi với mục đích khác

5 Căn cứ vào cách thức tiếp cận sự

1.2.2.1 Căn cứ vào vi ̣ trí, vai trò của câu hỏi

Câu hỏi chính (câu hỏi cốt lõi): là câu hỏi chủ yếu, cốt lõi làm nổi bật

nội dung chủ yếu của cuộc phỏng vấn Câu hỏi chính thường được đặt ra từ trước, theo chủ đề đã định trong quá trình chuẩn bị

Dạng “câu hỏi chính” chiếm dung lượng lớn trong một buổi phỏng vấn Câu hỏi chính là những câu hỏi xoay quanh chủ đề của buổi phỏng vấn, bám sát vào nội dung, đi thẳng vào vấn đề Hệ thống câu hỏi chính được coi là xương sống cho toàn bộ buổi phỏng vấn bởi từ hệ thống những câu hỏi này, phóng viên có thể nắm bắt những thông tin cần thiết về vấn đề đang bàn tới Xây dựng hệ thống câu hỏi chính nhằm mục đích tránh việc thu về những thông tin không cần thiết hoặc không quan trọng gây mất thời gian – điều mà những người làm truyền hình luôn phải cân nhắc vì áp lực về mặt thời gian của mỗi chương trình truyền hình mỗi khi lên sóng

Câu hỏi phụ (câu hỏi bổ sung): là những câu hỏi làm sâu hơn, rõ hơn,

phong phú hơn câu hỏi chính Câu hỏi phụ có thể được nhà báo dự định từ quá trình chuẩn bị cũng có thể phát sinh khi câu hỏi chính không phát huy hết tác dụng Dạng câu hỏi này được thực hiện căn cứ vào thái độ, bối cảnh hoặc trong khi diễn ra phỏng vấn xuất hiện chủ đề mới, bước ngoặt mới của đề tài

Câu hỏi bổ sung được tồn tại dưới nhiều hình thức: Diễn đạt lại lời đối tượng phỏng vấn vừa nói, yêu cầu thông tin bổ sung hay các dữ kiện, yêu cầu một ví dụ minh họa hoặc làm rõ điều vừa nói,…

1.2.2.2 Căn cứ vào phạm vi đề cập

Câu hỏi chung: là câu hỏi về các vấn đề chung, thường sử dụng trong

các mảng đề tài mang tầm vĩ mô hoặc để bắt đầu buổi phỏng vấn, đi từ cái chung để dẫn dắt đối tượng phỏng vấn vào cái cụ thể và chi tiết hơn

Ví dụ: - Hình thức khoán đấu thầu có phải là hình thức tốt không? (Đối thoại cùng doanh nghiệp – SKĐT 18/1/2015)

Câu hỏi riêng: là câu hỏi về một vấn đề cụ thể trong một đơn vị cụ

thể Dạng câu hỏi riêng góp phần lật lại vấn đề bằng cách áp những cái chung vào cái cụ thể khiến cho nội dung vấn đề trở nên sáng tỏ hơn

Ví dụ: - Anh có áp dụng hình thức này ở đơn vị đồng chí không?

(Làm thế nào để phát triển du lịch Thái Nguyên – CCT 2/5/2015) 1.2.2.3 Căn cư ́ vào thông tin khai thác

Câu hỏi vô tận: là những câu hỏi chung chung , không cu ̣ thể, có phạm

vi hỏi “quá mở” , dẫn đến viê ̣c ý hỏi không được rõ ràng , thiếu tro ̣ng tâm Theo Neil Everton thì đó là những câu hỏi “có nô ̣i dung lan man thường làm cho ngườ i đối thoa ̣i bối rối”

Ví dụ: - Ông có suy nghĩ gì khi theo dõi clip vừa rồi?

(Về Hùng sơn - Nơi Bác Hồ công bố bức thư 27/7 – SKĐT 14/7/2015)

Dạng câu hỏi này sẽ chỉ thu về câu trả lời kiểu chung chung , thiếu chi tiết cu ̣ thể , không đi thẳng vào vấn đề Đây chính là nguyên nhân của da ̣ng câu hỏi xa đề, lạc đề khi khai thác thông tin của các phóng viên

Câu hỏi mở: là câu hỏi đặt ra các tình huống có nhiều dữ liệu, người

trả lời có thể trả lời theo nhiều hướng khác nhau Câu hỏi mở có khả năng gợi

mở, khuyến khích câu trả lời, tạo điều kiện cho người trả lời mở rộng vấn đề

Vì vậy, lượng thông tin thu được thường nhiều hơn, sâu rộng hơn

Ví dụ: - Bạn có thể chia sẻ những dự định của mình trong tương lai? (Gă ̣p gỡ CLB Ghita Thái Nguyên – SMCS 4/6/2015)

Câu hỏi mở không đòi hỏi người trả lời phải khẳng định hoặc phủ định chính xác một điều gì đó mà tạo ra cơ hội cho họ được trình bày, lý giải, chia sẻ,…về những vấn đề liên quan, nó góp phần tạo cho đối tượng phỏng vấn chia sẻ thông tin một cách thoải mái, tự nguyện, góp phần kích thích xuất hiện

ý tưởng mới

Dạng câu hỏi này thường có tính chất chung chung và khi đặt câu hỏi dạng này người phỏng vấn sẽ nhận được những câu trả lời không bị giới hạn

cả về hình thức lẫn nội dung

Câu hỏi mở được sử dụng khá hiệu quả trong tình huống muốn khai thác thông tin “chiều sâu”, những vấn đề đằng sau những thông tin đã biết Những cụm từ “tại sao?”, “như thế nào?”,… cho phép phóng viên tìm hiểu, lý giải được những vấn đề liên quan đến nguyên nhân của hiện tượng hay hành động của cá nhân, tổ chức nào đó Ngoài ra, câu hỏi mở có thể thu nhận được những ý kiến bình luận, đánh giá về các sự kiện, vấn đề thời sự và những nhân vật được công chúng quan tâm

Truyền hình với sự có mặt của các phương tiện kĩ thuật như: ánh sáng, camera, micro,…sẽ khiến một số đối tượng phỏng vấn cảm thấy lo ngại và căng thẳng, bởi vậy câu hỏi mở với khả năng gợi mở đặt ở đầu mỗi buổi phỏng vấn có vai trò khá quan trọng trong giai đoạn “khởi động”, giúp khắc phục những trở ngại về tâm lý của đối tượng phỏng vấn khi mới tiếp xúc với các thiết bị kĩ thuật truyền hình

Câu hỏi đóng: là dạng câu hỏi thông qua các dữ kiện có trước, phóng

viên muốn khẳng định hoặc phủ định lại vấn đề Với dạng câu hỏi này, câu trả lời thường chỉ là “không” hoặc “có”, “đúng” hoặc “sai” Câu hỏi đóng đòi hỏi người trả lời phải xác định được câu trả lời rõ ràng, chính xác, ngắn gọn, đúng trọng tâm

Ví dụ: - Bác thường xuyên tập thể dụng vào buổi sáng phải không? (CLB yoga cươ ̀ i – SMCS 27/3/2015)

Câu hỏi đóng được sử dụng trong phỏng vấn không chỉ là khẳng định lại vấn đề mà còn nhằm mục đích khách quan hóa thông tin, kiểm tra thông tin Do vậy, trong câu hỏi phải hàm chứa những thông tin do người hỏi nắm

giữ Vì vậy, nhiều người cho rằng trong phỏng vấn báo chí không chỉ hỏi về

“cái chưa biết” mà còn hỏi “cái đã biết”

Khi sử dụng dạng câu hỏi này, người phỏng vấn đã vô tình hoặc hữu ý gợi cho người trả lời phải trả lời theo dạng có hoặc không, nghĩa là khẳng định hoặc phủ định Tuy nhiên, khi sử dụng câu hỏi đóng, câu trả lời thu được không chỉ dừng lại ở có hoặc không, đúng hoặc sai,… mà còn kèm theo nhiều thông tin khác Điều này tùy thuộc vào cách diễn đạt và cấu trúc câu hỏi mà nhà báo sử dụng

1.2.2.4 Căn cứ vào mục đích của câu hỏi

Câu hỏi cầu khiến: Dạng câu hỏi cầu khiến, yêu cầu, đề nghị có đặc

trưng là hình thức của một câu hỏi nhưng lại có giá trị yêu cầu, đề nghị hoặc

sai khiến đối tượng phỏng vấn

Ví dụ: - Xin anh hãy chia sẻ về chuyến đi tác nghiệp nơi địa đầu tổ quốc? (Trươ ̀ ng Xa – chuyến đi cuộc đời của mỗi nhà báo – SKĐT 14/6/2015)

Khi sử dụng dạng câu hỏi này, dù phóng viên nêu các câu hỏi nhưng thực chất là yêu cầu về khả năng có thể của người được phỏng vấn Vì vậy, các phát ngôn hỏi không chỉ mang hiệu lực ở lời là hỏi mà còn có hiệu lực gián tiếp khác đó là: yêu cầu, đề nghị người nghe thực hiện công việc đã nêu

ra trong phát ngôn

Câu hỏi kiểm tra: Là câu hỏi để kiểm tra mức độ chính xác của câu trả lời

Câu hỏi kiểm tra có nhiều mức độ khác nhau Nó được sử dụng khi người trả lời đề cập đến một vấn đề quan trọng, nhà báo dùng dạng câu hỏi này để kiểm tra lại thông tin hoặc nhấn mạnh thông tin, gây sự chú ý cho khán giả

Sử dụng câu hỏi kiểm tra là cách giúp phóng viên tháo gỡ những nghi ngờ Ở mức độ cao hơn, khi người trả lời không nghiêm túc thì câu hỏi kiểm tra có thể là câu hỏi “cảnh cáo”, “vạch trần”

TS Lê Thị Nhã cho rằng: “Phóng viên thường đặt câu hỏi kiểm tra trong tình huống cần kiểm định thông tin Có hai tình huống chủ yếu: Một là thông tin cần kiểm định xuất phát từ phía người hỏi Hai là thông tin cần kiểm định xuất phát từ phía người trả lời”

Ví dụ: - Thưa ông, khó khăn là hai từ được nhắc nhiều nhất từ đầu năm đến

nay Tuy nhiên, theo tôi được biết thì từ đầu năm, công tác thu hút đầu tư của tỉnh vẫn đa ̣t kết quả tốt, ông có thể cho biết mô ̣t vài con số cu ̣ thể được không a ̣?

(Cương quyết thu hồi dự án treo – SKĐT 26/7/2015)

Câu hỏi kiểm tra có thể dùng trong trường hợp nhằm mục đích khách quan hóa thông tin Đối với những vấn đề “nhạy cảm”, nguồn tin thường ít chịu nhận những sai sót, trách nhiệm về mình nhưng phóng viên vẫn nêu câu hỏi Câu trả lời nhận được có thể chung chung, né tránh nhưng qua câu hỏi, khán giả vẫn có thể thể nắm được thông tin qua ý đồ của tác giả trong câu hỏi

Số lượng câu hỏi kiểm tra trong các bài phỏng vấn đang có xu hướng ngày càng tăng, ngoài những yếu tố khách quan đã chứng tỏ trình độ, năng lực và bản lĩnh của phóng viên đã có những bước phát triển nhất định

Câu hỏi phản biện: Là dạng câu hỏi thể hiện sự xem xét, nhìn nhận

các sự việc, vấn đề ở các chiều cạnh khác nhau và thường là ở mặt trái cuả nó Có thể lật ngược hoặc phản bác lại nhằm làm sáng tỏ sự việc, vấn đề đó Câu hỏi phản biện thể hiện sự “đấu tranh” mạnh mẽ

Câu hỏi phản biện xuất hiện trong phỏng vấn truyền hình góp phần thể hiện rõ hơn đặc điểm hội thoại trong thể loại phỏng vấn bởi dạng câu hỏi này có khả năng kích thích mạch trao đổi, thảo luận thậm chí là tranh luận của buổi phỏng vấn

Để có được sự đấu tranh này đòi hỏi sự hiểu biết và bản lĩnh của phóng viên trong hoạt động khai thác, thể hiện thông tin Đây là yếu tố quan trọng để dạng câu hỏi này có cơ hội đến được với khán giả Bên cạnh đó, xu hướng

dân chủ, đối thoại trong hoạt động thông tin cũng là yếu tố giúp các phóng viên có điều kiện thể hiện sự đấu tranh của mình trên mặt báo

Ví dụ: - Thưa nhà báo Phan Hữu Minh Sau hơn 25 năm đất nước đổi

mới, không thể phủ nhận nền báo chí cách mạng Việt Nam đã phát triển nhanh chóng kể cả số và lượng và chất lượng Tuy nhiên trong giai đoạn hội nhập, hệ thống báo chí nước nhà cũng không tránh khỏi tình trạng “thương mại hoá” Biểu hiện như tình huống chủ quan và áp đặt vì lợi ích cá nhân, bé

xé to, nhiều tin bài sa vào “tình, tiền, tù…” Vậy điều này có xảy ra ở Hội

Nhà báo tỉnh Thái Nguyên không thưa ông?

(Đa ̣o đức người làm báo trong khai thác và xử lý nguồn tin – CCT 20/6/2015)

Câu hỏi phản biện có tác dụng tạo nên sự đối thoại, giao lưu, tương tác giữa người hỏi và người trả lời Đặc biệt, gây chú ý khi câu hỏi phản biện dùng trường hợp truy vấn quy trách nhiệm đối với những người có trọng trách, thẩm quyền mà những quyết định của họ liên quan đến quyền lợi và đời sống của đông đảo mọi người trong xã hội Neil Everton cho rằng: “Phóng viên có nhiệm vụ buộc người trả lời phỏng vấn nhận trách nhiệm về hành động hay quyết định của họ Và nếu người trả lời phỏng vấn đang bị chỉ trích qua các câu hỏi, phóng viên phải đưa ra những lời chỉ trích đó tới họ”

Cũng như câu hỏi kiểm tra, câu hỏi phản biện hiệu quả hơn khi hàm chứa thông tin “đã biết” Bằng thông tin và qua thông tin cụ thể, câu hỏi phản biện yêu cầu người trả lời phải đưa ra những con số, lý lẽ để giải thích, chứng minh về vấn đề đang được đặt ra Do vậy, câu hỏi kiểm tra và phản biện không phải là một nhưng trên thực tế, chúng cũng hay được trong các bài phỏng vấn ở dạng kết hợp

Câu hỏi phát sinh từ câu trả lời: là câu hỏi được thiết lập từ những

thông tin, chi tiết xuất hiện trong câu trả lời của đối tượng được phỏng vấn

Do vậy, câu hỏi dạng này thường phát sinh ngẫu hứng trong cuộc phỏng vấn

Ví dụ:

- Hỏi: Là giáo viên tiểu học trực tiếp giảng dạy ở 1 trường vùng cao,

sau kì học thực hiện thông tư 30 về cải cách giáo dục ở bậc tiểu học, cô đánh giá như thế nào về thông tư này, thưa cô?

- Trả lời: Khi chúng tôi làm giáo viên đứng lớp ở 1 trường vùng cao,

sau khi nhận được thông tư 30 chúng tôi bắt đầu nghiên cứu làm đúng như thông tư 30 Nhưng khi nhận xét các em thì các em không biết gì cả

- Hỏi: Vậy nếu các em không biết thì cô có biện pháp gì để các em biết

Câu hỏi tu từ: là dạng câu hỏi hàm chứa một sự khẳng định mà không

cần câu trả lời

Câu hỏi tu từ không thực sự là câu hỏi, nó không được hỏi để chờ câu trả lời Dạng câu hỏi này được sử dụng khi phóng viên muốn lôi cuốn khán giả, dẫn dắt họ đến sự đồng tình

Ví dụ: - Phải chăng dù đã được tuyên truyền nhưng ý thức của người dân vẫn không có gì thay đổi?

(Thả cá Tết ông công ông táo từ góc nhìn văn hóa – CCT 13/2/2015)

Câu hỏi chuyển tiếp: là dạng câu hỏi nhằm điều tiết cuộc hội thoại để

đảm bảo tính liên tục của một quá trình giao tiếp giữa các bên tham gia

Với chức năng điều tiết cuộc thoại, duy trì quan hệ giữa các bên tham thoại nên người nghe không nhất thiết phải trả câu hỏi dạng này hoặc nếu có trả lời thì thường dùng những câu trả lời ngắn gọn như: “đúng vậy”,

“vâng”,…hay những yếu tố phi ngôn ngữ như: cử chỉ, điệu bộ, ánh mắt,…

Ví dụ: - Thế ạ? Rất trẻ phải không ạ?

(Chuyên mục “Thanh niên”)

Câu hỏi chuyển tiếp không nhằm mục đích thực hiện một hành vi giao tiếp tại ngôn như: yêu cầu một thông tin, yêu cầu xác nhận,…mà nhằm điều tiết trong quá trình phỏng vấn

Với mục đích là điều tiết cuộc thoại nên câu hỏi điều tiết xuất hiện khá nhiều trong ngôn ngữ lời nói và thường được dùng trong trường hợp người nói muốn giải thích, giảng giải một điều gì đó cho người nghe Bên cạnh đó, ngoài chức năng điều tiết dạng câu hỏi này còn hàm chứa một số sắc thái như: nhạc nhiên, nghi ngờ,

Câu hỏi dẫn dắt: Là những câu hỏi về bối cảnh, thời tiết, thói quen, sở

thích, những câu hỏi chung tạo sự so sánh, liên tưởng,…đến vấn đề đang bàn luận mà chưa đi vào nội dung chính

Mục đích của dạng câu hỏi này nhằm tạo ra không khí thân mật, thoải mái, có lợi ích cho cuộc phỏng vấn Tuy nhiên với phỏng vấn truyền hình, việc lạm dụng câu hỏi dẫn dắt sẽ gây ảnh hưởng tới thời lượng của buổi phỏng vấn vì phỏng vấn truyền hình chịu áp lực và sự dồn nén cao về thời gian

Ví dụ: - Tự đánh giá về mình, bạn có nghĩ rằng mình là một người cá tính? (Chuyên mục “Thanh niên”)

Câu hỏi điều chỉnh: Dạng câu hỏi này còn được gọi là câu hỏi chuyển

hướng Đối với phỏng vấn truyền hình, dạng câu hỏi này đóng vai trò quan trọng, có tác dụng chuyển đúng hướng buổi phỏng vấn khi đối tượng phỏng

vấn trả lời lan man, lạc đề, xa rời mục tiêu ban đầu trong quá trình bàn luận, trao đổi

1.2.2.5 Căn cứ vào cách thức tiếp cận sự kiện, vấn đề

Câu hỏi trực tiếp: là câu hỏi đi thẳng vào vấn đề đang được bàn tới

Ví dụ: - Tính đến thời điểm này thì huyện Đồng Hỷ đã thực hiện được bao nhiêu vườn ươm cây chè thưa ông?

(Chuyên mục “Chè Việt”)

Báo truyền hình với đặc thù công việc của phóng viên luôn gắn liền vời

cả ekip, với phương tiện máy móc phức tạp đồng thời là áp lực về thời gian, nên khi thực hiện phỏng vấn, phóng viên thường phải nhanh chóng đi vào bản chất của vấn đề bằng cách đưa ra những câu hỏi trực tiếp, không úp mở, không vòng vo, không dài dòng, tối nghĩa Đó cũng được coi là phương án hiệu quả nhất bởi dạng câu hỏi này buộc đối tượng phỏng vấn phải có câu trả lời trực tiếp chứ không có cơ hội lảng tránh sang vấn đề khác

Mục đích của câu hỏi trực tiếp là thúc giục đối tượng phỏng vấn đưa ra những câu trả lời cụ thể và đi thẳng vào vấn đề Đây được cho là phương án lựa chọn tốt nhất của quá trình hỏi – đáp Tuy nhiên, dạng câu hỏi này chỉ thực sự mang lại hiệu quả trong trường hợp khách mời có tâm trạng thoải mái

và sẵn sàng chia sẻ, sẵn sàng trả lời câu hỏi Một cách khái quát, dạng câu hỏi trực tiếp chỉ có thể thành công khi có sự “cộng tác” trong hội thoại, các bên tham gia giao tiếp hợp tác với nhau để đảm bảo cho quá trình giao tiếp diễn ra một cách thuận lợi

Câu hỏi gián tiếp: là câu hỏi không đi thẳng vào vấn đề chính mà hỏi

sang một khía cạnh khác có liên quan

Ví dụ: - Ông khẳng định những con số về dân số trong năm qua có dấu hiệu chững lại Liệu ông có thể đưa ra những con số cụ thể không?

(Chuyên mục “Dân số”)

Câu hỏi gián tiếp được thực hiện khi câu hỏi trực tiếp không phát huy được tác dụng Điều này đến từ việc đối tượng phỏng vấn từ chối không trả lời, khó trả lời những câu hỏi trực tiếp mà phóng viên đưa ra trước đó

Phóng viên thường sử dụng dạng câu hỏi này với những mảng đề tài nhạy cảm, trong những tình huống tế nhị, đặc biệt có liên quan đến các vấn đề tiêu cực hoặc đối tượng phỏng vấn không có thái độ hợp tác, né tránh trong quá trình phỏng vấn

1.2.2.6 Căn cứ vào hình thức của câu hỏi

Câu hỏi đơn: là dạng câu hỏi chỉ có một câu hỏi, một ý hỏi trong một

lượt hỏi

Ví dụ: - Ông có đánh giá như thế nào về kết quả của ngành kiểm toán trong năm 2014 vừa qua?

(Tiếng no ́ i từ cơ sở – SKĐT 31/1/2015)

Câu hỏi kép: được hiểu là câu hỏi hai trong một, sử dụng hai câu hỏi

trong một lượt hỏi

Ví dụ: - Theo ông, các doanh nghiệp có cần tư vấn để giúp nhận ra

những điểm yếu của mình hay không? Tại sao?

(Chương trình giao lưu “Đối thoại doanh nhân”)

Hiện nay, người ta thường sử dụng dạng câu hỏi kép với việc kết hợp một câu hỏi đóng và một câu hỏi mở Trong trường hợp này, câu hỏi kép sẽ làm cho phần hỏi của phóng viên mang yếu tố tích cực

1.3 Nguyên tắc sử dụng câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình

1.3.1 Những điều kiện để thực hiện câu hỏi trong phỏng vấn truyền hình

Mai Thị Kiều Phượng cho rằng các điều kiện cần và đủ để thực hiện hành động hỏi bao gồm: Điều kiện ngữ cảnh (Felicity Conditions); Điều kiện chung (General Conditions); Điều kiện về nội dung/ mệnh đề (Content Conditions); Điều kiện chuẩn bị (Preparatory Conditions); Điều kiện căn bản