Tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng ở miền tây nam bộ trên báo nhân dân (khảo sát báo nhân dân từ 112005 đến 31122013)

Trang Bảng 2.1: Số lượng bài điều tra chống tham nhũng ở ĐBSCL 42 Bảng 2.2: Bài viết liên quan đến tham nhũng ở Tây Nam bộ trên Bảng 2.3: Cấp độ thông tin về vấn đề tham nhũng ở Tây Nam

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN VĂN DỮNG

CẦN THƠ - 2015

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

(Ký và ghi rõ họ tên)

PGS.TS Đỗ Thị Thu Hằng

Tôi xin cam đoan đây là công trình do tôi nghiên cứu Thông tin, các trích dẫn và số liệu trong luận văn rõ ràng và trung thực Các kết luận trong luận văn chưa từng được công bố trong các công trình khác

Tác giả luận văn

Lưu Quốc Thắng

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến các thầy cô giáo Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã trang bị kiến thức, lý luận để tôi triển khai nghiên cứu đề tài

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS TS Nguyễn Văn Dững, Trưởng

khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, người trực tiếp hướng dẫn tôi

thực hiện luận văn; xin chân thành cám ơn TS Nguyễn Thị Thoa, nguyên

Trưởng khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền và các đồng nghiệp

đã giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này

Tác giả

Lưu Quốc Thắng

Trang

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN - THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 9

1.2 Tác phẩm báo chí điều tra và vai trò của nó trong đấu tranh chống

1.3 Báo Nhân Dân với vấn đề đấu tranh chống tham nhũng 27

Chương 2: THỰC TRẠNG TÁC PHẨM BÁO CHÍ ĐIỀU TRA CHỐNG

THAM NHŨNG KHU VỰC MIẾN TÂY NAM BỘ TRÊN

2.2 Báo Nhân Dân điều tra chống tham nhũng khu vực miền Tây

2.3 Phân tích một số tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng

tiêu biểu 47

2.4 Hiệu lực xã hội của tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng 71

Chương 3: VẤN ĐỀ, KINH NGHIỆM VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP NÂNG

CAO CHẤT LƯỢNG ĐIỀU TRA CHỐNG THAM NHŨNG

3.1 Mấy vấn đề đặt ra của Báo Đảng Trung ương trong đấu tranh

3.2 Những vấn đề rút ra và kinh nghiệm trong điều tra chống tham

3.3 Một số đề xuất nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả tác phẩm báo

chí điều tra chống tham nhũng ở miền Tây Nam bộ trên Báo

Trang Bảng 2.1: Số lượng bài điều tra chống tham nhũng ở ĐBSCL 42 Bảng 2.2: Bài viết liên quan đến tham nhũng ở Tây Nam bộ trên

Bảng 2.3: Cấp độ thông tin về vấn đề tham nhũng ở Tây Nam bộ

Bảng 2.4: Loạt bài điều tra chống tham nhũng trên lĩnh vực quản

lý tài sản công trên báo Nhân Dân hàng ngày 47 Bảng 2.5: Hiệu quả của việc đưa tin/bài tham nhũng ở đồng

bằng sông Cửu Long thuộc các lĩnh vực dưới đây trên

Bảng 2.6: Tác phẩm điều tra về hành vi cố ý làm trái vì mục đích

Bảng 2.7: Các tác phẩm phát hiện tiêu cực trong chuyển quyền sử

Bảng 2.8: Các tác phẩm về lạm dụng chức vụ quyền hạn để cố ý

làm trái gây hậu quả nghiêm trọng tài sản Nhà nước 63 Bảng 2.9: Các tác phẩm về những vấn đề bức xúc, có dấu hiệu làm

trái, tiêu cực ở lĩnh vực an sinh xã hội, công trình công ích 66

Bảng 2.10: Các tác phẩm về sự thoái hóa, biến chất, tư túi liên quan

Bảng 2.11: Các tác phẩm điều tra về những nghi án tham nhũng từ bất

đồng ý kiến, mâu thuẫn nội bộ và tranh giành quyền lực 68 Bảng 2.12: Phản hồi tác phẩm báo chí điều tra trên báo Nhân Dân

Bảng 2.13: Đánh giá mức độ hiệu quả của việc phản ánh tin/bài liên

quan đến tham nhũng ở đồng bằng sông Cửu Long trên

Bảng 3.1: Các yếu tố nào làm hạn chế trong hoạt động đưa tin/bài

liên quan đến vấn đề tham nhũng trên báo Nhân Dân? 99 Bảng 3.2: Các yếu tố tác động đến hiệu quả của hoạt động đưa

tin/bài liên quan đến tham nhũng ở đồng bằng sông Cửu

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tham nhũng là vấn nạn của nước ta và vùng ĐBSCL cũng không nằm ngoài vấn nạn đó Khá nhiều chủ trương của Đảng, Nhà nước về đấu tranh chống tham nhũng được triển khai khá sâu rộng Đa phần các vụ tiêu cực, tham nhũng tại Tây Nam bộ được phanh phui từ công sức của báo chí, thông qua sự mẫn cảm nghề nghiệp, nắm bắt, bám sát nguồn tin, thu thập, điều tra của nhà báo

Từ những năm đầu thời kỳ đổi mới(1986), Báo Nhân Dân đã cử phóng viên thường trú tại các tỉnh trọng yếu vùng Tây Nam bộ, tiếp đó Cơ quan Thường trực báo Nhân Dân tại Cần Thơ mang tầm cấp vụ, phụ trách vùng Tây Nam bộ được xác lập vào năm 1994, cùng với việc phủ kín phóng viên thường trú tại các tỉnh, thành phố trong khu vực Đứng chân trên địa bàn trọng yếu này, cùng với việc bám sát nhiệm vụ tuyên truyền, phát hiện, biểu dương các nhân tố mới, điển hình tiên tiến, những người làm báo Nhân Dân

đã hòa mình cùng không khí báo chí Nam bộ, đó là phản biện xã hội và đấu

tranh chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí

Thực hiện phương châm chống tham nhũng có trọng tâm, trọng điểm, chính xác và đúng pháp luật, các Tác phẩm điều tra chống tham nhũng ở miền Tây Nam bộ trên báo Nhân Dân ngoài việc phanh phui hành vi sai phạm, xem xét tính đúng-sai về mặt pháp luật, đảm bảo tính khách quan và độ chân thật của các tình tiết, chứng cứ, còn phân tích những việc không nên làm, từ đó chỉ

ra nguyên nhân sai phạm, quy trách nhiệm và biện pháp giải quyết hậu quả Các cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương và độc giả đặt lòng tin vào những bài điều tra chống tiêu cực trên báo Nhân Dân Những vấn đề sai phạm mà báo nêu ra luôn được các cơ quan chức năng quy trách nhiệm và nhanh chóng giải quyết hậu quả vi phạm Nhờ vậy, bài điều tra trên báo Nhân Dân nhanh chóng tạo hiệu ứng dư luận xã hội và đạt hiệu quả tuyên truyền

Cùng là một vấn đề tham nhũng, phần lớn các báo tập trung vào các đối tượng quản lý doanh nghiệp Nhà nước, doanh nghiệp có vốn ngân sách, rồi các chủ đầu tư dự án lợi dụng chức trách, quyền hạn để ăn chặn, tư túi Bài điều tra chống tham nhũng tại Tây Nam bộ trên báo Nhân Dân xoáy sâu vào

“địch hậu” tham nhũng, đó là những cơ quan “siêu Sở” dựa vào cơ quan hành chính Nhà nước tại địa phương cấu kết cùng doanh nghiệp hình thành lợi ích nhóm để thao túng, làm lũng đoạn cơ chế quản lý kinh tế Việc chỉ ra những tiểu xảo “bàn giấy” cán bộ lãnh đạo, quản lý cơ quan Nhà nước đã lợi dụng những kẽ hở về thủ tục đầu tư, cấp phép, ra quyết định để hợp thức hóa tài sản công thành của tư là thành công của những người làm báo Đảng trong nhìn nhận vấn đề tham nhũng một cách có chiều sâu, chỉ ra gốc rễ vấn đề tham nhũng là “quan tham và cơ chế lỏng lẻo” Điều này thể hiện trách nhiệm chính trị-xã hội và “bút lực” mạnh mẽ của những người viết bài điều tra, giải đáp những thắc mắc về vấn đề tham nhũng

Thông qua việc khảo sát, đánh giá về thể loại điều tra của báo chí Việt Nam, cùng với những trải nghiệm trong quá trình thực hiện các bài điều tra về vấn đề tham nhũng tại Tây Nam bộ trên báo Nhân Dân, tôi chọn chủ đề cho

Luận văn Thạc sỹ Báo chí của mình là “Tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng ở Tây Nam bộ trên báo Nhân Dân từ năm 2006 đến 2013”(Ngành Báo chí học; Mã số 60320101)

Điểm mới về khoa học hay tính cấp thiết của đề tài là xác lập những tiêu chí khoa học trong quá trình sáng tạo tác phẩm điều tra chống tham nhũng trên báo Nhân Dân nói riêng và trên báo chí nói chung, từ đó ứng dụng thể loại này vào mặt trận báo chí chống tham nhũng nóng bỏng hiện nay Trước những đợt vận động, ban hành nghị quyết, chủ trương của Đảng và Nhà nước

về đấu tranh phòng, chống tham nhũng, việc chọn ra khâu yếu trong hệ thống chính trị để tuyên truyền trọng điểm về vấn đề tham nhũng thành bài học chung, vừa mang tính bao quát, vừa mang tính cụ thể, vừa là vấn đề cả nước,

vừa mang tính vùng, miền cụ thể, phát huy tính năng động và nhạy bén của nhà báo là điểm nổi bật thông qua các Tác phẩm điều tra chống tham nhũng ở miền Tây Nam bộ trên báo Nhân Dân (từ năm 2006 đến 2013) Chính vì vậy, Luận văn này đóng góp vào việc khẳng định tính khoa học và ứng dụng cao của tác phẩm báo chí điều tra trong thực tiễn tác nghiệp đấu tranh chống tham nhũng

2 Lịch sử vấn đề cần nghiên cứu

Các chuyên gia về báo chí-truyền thông trên thế giới đã có một số nghiên cứu liên quan đến thể loại điều tra như “Báo chí điều tra” của tác giả A.A.Chertưchơnưi; “Ký giả chuyên nghiệp” của Join Hohenberg; “Nhà báo hiện đại” của The Missouri Group; “Con mắt biên tập” của J.T Harrigan và Karen Brown Dunlap Đây là các đề tài nghiên cứu chuyên biệt, các công trình này chủ yếu định tính thể loại điều tra, phân biệt thể loại điều tra với các thể loại khác, đồng thời đề cập đến tính chất tác nghiệp cao của cây bút chuyên điều tra

Thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng và pháp luật của Nhà nước về đấu tranh chống tham nhũng, đã có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này

Về thể loại điều tra báo chí, Học viện Báo chí-Tuyên truyền, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn có các giáo trình giảng dạy bậc đại học như

“Tác phẩm báo chí, Tập 2” của PGS TS Nguyễn Văn Dững (Chủ biên), Nhà báo Hữu Thọ, TS Nguyễn Thị Thoa, ThS Lê Thị Thanh Xuân (Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2006); “Thể loại điều tra trên báo chí Việt Nam đương đại” của tác giả Trần Quang(Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn); “Phóng sự báo chí ” của TS Nguyễn Thị Thoa và TS Đức Dũng(Nxb Lý luận chính trị, 2005); “Phóng sự báo chí hiện đại” của TS Đức Dũng(Nxb Thông tấn, 2004);

“Giáo trình Báo chí điều tra” của PGS.TS Đỗ thị Thu Hằng, Học viện Báo chí

và Tuyên truyền(Nxb Lý luận chính trị, 2015)

Về Luận văn thạc sỹ có “Vai trò báo chí trong cuộc đấu tranh phòng

chống tham nhũng ở Việt Nam” của Lê Tuyết Mai(Trường Đại học Khoa học

xã hội và nhân văn, chuyên ngành Chính trị học; Người hướng dẫn: PGS TS Lưu Văn An); “Phóng sự với đề tài chống tham nhũng trên báo Sài Gòn Giải phóng và Tuổi trẻ TP HCM” của Nguyễn thị Huế(Học viện Báo chí và Tuyên truyền, chuyên ngành Báo chí học, mã số 60.32.01, năm 2008; Người hướng dẫn: TS Nguyễn thị Thoa)

Về Luận văn Cử nhân báo chí: “Phương pháp thể hiện phóng sự điều tra theo logic vấn đề” của Lưu Quốc Thắng(Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 1995, chuyên ngành Báo in; Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Thoa);

“Thể loại điều tra(Phóng sự điều tra) và những tác phẩm báo in đoạt giải báo chí quốc gia năm 2009” của Nguyễn Thị Bích(Học viện Báo chí và Tuyên truyền, chuyên ngành Báo in, mã số 100101, năm 2011; Người hướng dẫn: Nhà báo Vũ Đình Hương);

Nhìn chung các công trình nhấn mạnh chức năng của báo chí trong giám sát và phản biện xã hội, trong đó có nhiệm vụ đấu tranh chống tham nhũng; hoặc nhìn nhận vai trò báo chí chống tham nhũng ở tầm vĩ mô, nặng về khái quát, lý luận là chủ yếu, chưa đi sâu vào phân tích cách thức tạo ra tác phẩm báo chí điều tra có hiệu lực xã hội Hoặc một số công trình nghiên cứu về thể loại phóng sự điều tra về chống tham nhũng nhưng còn chung chung, trong việc mổ xẻ tác phẩm báo chí điều tra thiên về nêu vụ việc, phanh phui, vạch trần vụ việc, nhưng chưa cho thấy được tính xung kích, tính khoa học và hiệu quả xã hội của tác phẩm báo chí điều tra khi ứng dụng vào tác nghiệp của phóng viên từ khâu đánh giá “hoàn cảnh có vấn đề” để phát hiện dấu hiệu sai phạm, quyết định viết bài điều tra, thu thập tư liệu cho bài điều tra, phương pháp thể hiện tác phẩm điều tra và theo dõi thông tin phản hồi sau khi đăng bài điều tra; Các đề tài thường né tránh trong việc đánh giá vấn đề điều tra chống tham nhũng trên báo Đảng Trung ương, thậm chí đánh giá không chính xác, không đầy đủ về tác phẩm báo chí điều tra trên báo Nhân Dân, vốn dĩ là thế mạnh của tờ báo này; Chỗ yếu của các đề tài này là tác giả không phải là

nhà báo chuyên nghiệp nên lập luận chủ yếu theo góc độ nhìn nhận nội dung thể hiện của tác phẩm, chứ chưa thấy được những bức bách của phóng viên điều tra từ khâu tác nghiệp thu thập, chọn lựa thông tin, quyết định phương pháp thể hiện dựa theo logic sự thật và công sức tập thể tòa soạn nhằm giúp tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng đạt hiệu ứng xã hội cao nhất Báo Nhân Dân đã tổ chức khá nhiều Hội thảo khoa học bàn về vấn đề báo chí với nhiệm vụ chống tiêu cực, tham nhũng, nhưng phần lớn chỉ dừng lại ở báo cáo tham luận, đúc kết kinh nghiệm, chứ chưa đưa ra những công trình, hoặc đề án khoa học

Tính đến thời điểm hiện nay, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên biệt

về Tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng ở miền Tây Nam bộ trên

báo Nhân Dân Người viết luận án thạc sỹ này làm báo chuyên nghiệp, được đào

tạo bài bản trình độ cử nhân báo chí-chuyên ngành báo in, cử nhân luật; có nhiều tác phẩm phóng sự điều tra, điều tra chống tham nhũng tạo hiệu ứng xã hội; có kinh nghiệm trong triển khai đề tài điều tra chống tham nhũng của Ban Biên tập, cũng như phân công phóng viên thực hiện điều tra chống tham nhũng

3 Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu

3.1 Câu hỏi nghiên cứu

- Câu hỏi thứ nhất, báo chí nói chung và báo Nhân Dân nói riêng đã thực hiện vai trò của mình trong vấn đề chống tham nhũng như thế nào?

- Câu hỏi thứ hai, khu vực các tỉnh miền Tây Nam Bộ có những đặc thù

và yêu cầu gì trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng?

- Câu hỏi thứ ba, báo Nhân Dân đã đấu tranh chống tham nhũng ở miền Tây Nam Bộ thông qua các tác phẩm điều tra như thế nào và đã có thể đúc rút được những kinh nghiệm gì về vấn đề này?

3.2 Giả thuyết nghiên cứu

- Giả thuyết thứ nhất, cùng với thể loại chính luận thì thể loại tác phẩm

báo chí điều tra vốn dĩ là thế mạnh lâu nay của báo Nhân Dân, được Ban Biên

tập báo khuyến khích và ấn định trong chỉ tiêu bài vở của phóng viên Thế nhưng số lượng Tác phẩm điều tra chống tham nhũng đúng nghĩa từ phát hiện

và theo đến tận cùng ngọn ngành sự việc vẫn chưa triển khai được nhiều trên báo Nhân Dân Nguyên nhân từ đâu? Từ cơ chế, chính sách, pháp luật chưa tạo điều kiện và bảo vệ cho tác nghiệp báo chí, hay từ chính bản thân nhà báo chưa dám và chưa chịu chịu đeo bám vấn đề đến cùng, hoặc rào cản từ phía

cơ quan chủ quản? Vấn đề này có thể đã có câu trả lời từ thực tế và cần tổng kết bài học thực tiễn

- Giả thuyết thứ hai, Bộ biên tập báo Nhân Dân có những quan điểm

và cách thức chỉ đạo triển khai tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng đúng đắn, cụ thể để phát huy hiệu quả của loại tác phẩm này và có thể tổng kết những kinh nghiệm thực tiễn để phát huy hơn nữa năng lực tác động của tác phẩm báo chí điều tra trên báo Nhân Dân, nhìn từ khu vực miền Tây Nam Bộ

- Giả thuyết thứ ba, trong thực tế, tác phẩm báo chí điều tra chống tham

nhũng trên báo Nhân Dân khu vực miền Tây Nam Bộ đã có những kết quả bước đầu và cho phép tổng kết kinh nghiệm để phát huy hơn nữa không chỉ trên phạm vi báo Nhân Dân

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.2 Nhiệm vụ

- Xây dựng khung lý thuyết về khái niệm tác phẩm báo chí điều tra và vai trò tác phẩm báo chí điều tra trong đấu tranh chống tham nhũng;

- Khảo sát thực trạng tác phẩm báo chí điều tra trong chống tham nhũng khu vực Tây Nam bộ trên báo Nhân Dân;

- Nêu ra những vấn đề và tìm kiếm, đề xuất giải pháp tiếp tục nâng cao vai trò của Tác phẩm báo chí điều tra trong chống tham nhũng hiện nay

- Chỉ ra tính khoa học và tính ứng dụng khá cao của tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng trên báo Đảng Trung ương

5 Đối tượng nghiên cứu, khảo sát

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là vấn đề đề cập của tác phẩm báo chí điều

tra trong đấu tranh chống tham nhũng ở Miền Tây Nam Bộ trên báo Nhân Dân

5.2 Đối tượng khảo sát

Đối tượng khảo sát của đề tài là các Tác phẩm báo chí điều tra đấu tranh chống tham nhũng khu vực miền Tây Nam Bộ trên báo Nhân Dân, trong thời gian từ tháng 1 năm 2006 đến tháng 12 năm 2013

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở phương pháp luận dựa trên các quan điểm của Đảng, Nhà nước về vai trò của báo chí trong đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng; tư tưởng Hồ Chí Minh về phê bình và tự phê bình công khai trên báo chí Trong đó, những vai trò của báo chí đối với đời sống xã hội được khẳng định trong cuốn Cơ sở

Lý luận báo chí

6.2 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp công cụ được sử dụng chủ yếu là:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu, được dùng để khảo cứu các vấn đề lý

luận, hình thành khung lý thuyết cho vấn đề nghiên cứu, như các khái niệm cơ bản, tác phẩm và vai trò của tác phẩm báo chí điều tra trong chống tham nhũng, ;

- Phương pháp phỏng vấn sâu được dùng để nghiên cứu định tính, phỏng vấn các đại biểu công chúng của báo Nhân Dân, phỏng vấn các nhà báo,

- Phương pháp phỏng vấn anket được dùng để thu thập thông tin định lượng trong nhóm công chúng báo Đảng thuộc Miền Tây Nam Bộ về tác động của những tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng

- Trong quá trình viết luận văn chúng tôi còn sử dụng phương pháp phân tích-tổng hợp, phương pháp diễn dịch-quy nạp, phương pháp lịch sử và logic

để khái quát hóa vấn đề từ thực tiễn

7 Ý nghĩa khoa học, thực tiễn của vấn đề cần nghiên cứu

7.1 Ý nghĩa khoa học

Trên thực tế, có những tác phẩm báo chí điều tra chỉ mang ý nghĩa phản ánh chung chung, bắn chỉ thiên, chưa chỉ ra được nguyên nhân tham nhũng và cách giải quyết sai phạm Đề tài này chỉ ra rằng hiệu quả xã hội của tác phẩm báo chí điều tra chống tham nhũng liên quan đến sự dấn thân của nhà báo trong việc đeo bám vấn đề tham nhũng đến cùng, bản lĩnh của người lãnh đạo, quản lý cơ quan báo chí và tác phẩm báo chí điều tra phải chỉ ra gốc rễ của sai phạm là “cơ chế và quan tham”, đặc biệt là liên kết của “nhóm lợi ích”, với những bằng chứng xác thực giúp các cơ quan bảo vệ pháp luật vào cuộc xử lý, đồng thời chấn chỉnh những kẽ hở về mặt chính sách, pháp luật

có vấn đề” và nghiên cứu dư luận sau khi bài báo đăng để có những động thái tiếp theo; theo đuổi vấn đề đến cùng tạo hiệu ứng xã hội bằng loạt bài điều tra; tự bảo vệ mình, bảo vệ danh dự tờ báo và bảo vệ chứng cứ

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận văn gồm 3 chương, 10 tiết

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN-THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1.1 Tác phẩm báo chí

1.1.1.1 Khái niệm Tác phẩm báo chí

Trong giáo trình Tác phẩm báo chí ( Tập 1), tác giả Tạ Ngọc Tấn cho

rằng: Thể loại tác phẩm là một khái niệm chỉ tính quy luật loại hình của tác phẩm báo chí Thể loại là sự thống nhất có tính quy luật- lặp lại của các yếu tố nội dung và hình thức trong một loạt tác phẩm báo chí [58, tr.27]

Về phân chia hệ thống thể loại tác phẩm báo chí, các tác giả Tạ Ngọc

Tấn- Nguyễn Tiến Hài đã phân chia thành 3 nhóm sau:

+ Nhóm tác phẩm thông tấn gồm: tin, tường thuật, phỏng vấn, bài báo, ghi nhanh, phóng sự, điều tra

+ Nhóm các tác phẩm chính luận gồm: bình luận, xã luận, và chuyên luận + Nhóm tác phẩm thông tấn- nghệ thuật gồm: bút ký, ký sự, nhật ký, phóng viên, tiểu phẩm… [58, tr.27-48]

Theo giáo trình Tác phẩm báo chí đại cương của Học viện Báo chí và Tuyên truyền [64, tr.11], qua phân tích những quan niệm khác nhau về tác phẩm báo chí, những điều đã được quy định trong Luật Báo chí và trong các văn bản quy phạm pháp quy khác, chắt lọc những điểm tương đối tương đồng trong các quan niệm này, bổ sung những điểm còn thiếu, nhóm tác giả đã đưa

ra một khái niệm mở về Tác phẩm báo chí như sau:

- Sản phẩm của tư duy-thực tiễn nhà báo, lấy hiện thực khách quan (mang tính thời điểm) làm đối tượng nghiên cứu và phản ánh

- Có hình thức tương ứng với nội dung thông tin

- Được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng và là một bộ phận cấu thành một sản phẩm báo chí

- Có giá trị sử dụng: tạo dư luận xã hội(tức thời) và làm thay đổi hành

vi của người tiếp nhận thông tin;

- Được luật pháp bảo hộ bản quyền tác giả và được trả tiền

Theo chúng tôi, tác phẩm báo chí là sản phẩm lao động của nhà báo trong quá trình nghiên cứu thực tiễn và đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng xã hội trên cơ sở yêu cầu thông tin của toàn soạn báo chí

Nó là sản phẩm lao động sáng tạo tinh thần, bao gồm lao động quá khứ

và lao động sống; lao động trí tuệ và cả lao động cơ bắp bới nhà báo phải thâm nhập thực tế, thu thập dữ liệu,

1.1.1.2 Chức năng của Tác phẩm báo chí

Chức năng của Tác phẩm báo chí bao gồm:

- Thông báo tin tức;

- Tạo ra dư luận xã hội và phản biện xã hội

- Kích thích sự chu chuyển xã hội(tạo ra các phong trào hành động) Chức năng cơ bản của tác phẩm báo chí là thông tin, đánh giá về những

sự kiện và vấn đề thời sự đang diễn ra, có ý nghĩa quan trọng đối với nhu cầu tuyên truyền và nhu cầu nhận thức của công chúng Tùy theo từng thể loại mà chức năng của tác phẩm báo chí có sự khác biệt trong đáp ứng các nấc thang nhu cầu thông tin, như thông báo, phân tích, bình luận, đánh giá, phản ánh dư luận xã hội hay định hướng, điều hòa dư luận xã hội,

1.1.1.3 Những yếu tố nội dung của tác phẩm báo chí:

Yếu tố nội dung của tác phẩm báo chí bao gồm sự kiện, vấn đề, chính kiến, chi tiết, chủ đề, đề tài, tư tưởng

Sự kiện là tiền đề cơ bản đầu tiên của tác phẩm báo chí Nó là cốt vật chất của tác phẩm; cho nên có thể nói không có sự kiện thì không có tác phẩm báo chí Mọi tác phẩm báo chí đều xuất phát từ sự kiện, từ thực tế đời sống

Mặt khác, sự kiện thời sự thường nói lên, phản ánh vấn đề thời sự nào

đó Do đó, cái mà báo chí đề cập và tham gia giải quyết chính là vấn đề thời

sự Như vậy sự kiện và vấn đề có mối liên hệ mật thiết, biện chứng và chi phối lẫn nhau

Trong mỗi sự kiện lại có những chi tiết cấu thành Chi tiết làm nên

“xương thịt” của sự kiên và chính chi tiết là cho tác phẩm báo chí sinh động hay không

Các thành tố chi tiết, sự kiện và vấn đề cũng đều phải hướng vào giải quyết chủ đề tác phẩm Chủ đề là ý đồ, ý định, ý tưởng mà nhà báo muốn chuyến tải đến công chúng thông qua hệ thống chi tiết, sự kiện trong tác phẩm báo chí Chủ đề tác phẩm thường được ẩn chứa đằng sau hệ thống chi tiết, sự kiện được chọn lọc kỹ lướng, được sắp xếp logic chặt chẽ nhằm biểu đạt ý đồ thông tin

1.1.1.4 Những yếu tố hình thức của tác phẩm báo chí:

Yếu tố hình thức của tác phẩm báo chí bao gồm kết cấu, ngôn ngữ, thể loại [64, tr.62-81]

Kết cấu của tác phẩm báo chí là sắp xếp các phần (đầu đề “ mũ” Đầu

đề chính, đầu đề phụ, sapô, dẫn nhập, đầu đề xem, các đoạn chính văn, hộp tư liệu- thông tin mở rộng, kết luận, tên tác giả) và các chi tiết sao cho khoa học, đúng ý tưởng đã định

Ngôn ngữ báo chí là toàn bộ các tín hiệu và các quy tắc kết hợp chúng

mà các nhà báo dùng để chuyển tải thông tin trong các tác phẩm báo chí Đặc tính cơ bản của ngôn ngữ báo chí là tính khuôn mẫu(chính xác và hàm súc) để biểu đạt nội dung và tính biểu cảm để biểu đạt những trạng thái tình cảm của con người Có 3 thành phần ngôn ngữ chính trong tác phẩm báo chí, bao gồm ngôn ngữ sự kiện, ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ tác giả

Ngày nay người ta hay dùng thuật ngữ “thể loại” để gọi tên một tác

phẩm báo chí cụ thể Thể loại báo chí là hình thức sáng tạo báo chí, phân chia

theo mục đích và phương thức phản ảnh hiện thực khách quan, cách vận dụng ngôn ngữ và phong cách cá nhân

Tóm lại, các yếu tố hình thức không thể tách rời các yếu tố nội dung

của tác phẩm báo chí Về căn bản, nội dung quy định hình thức của tác phẩm báo chí Tuy nhiên, có không ít trường hợp, cùng một nội dung nhưng người

nào khéo léo sử dụng những yếu tố hình thức (như kết cấu, ngôn ngữ, thể loại thì tác phẩm vẫn có hiệu quả cao hơn, lôi kéo người đọc, người nghe, người xem vào cuộc để chia sẻ thông tin hơn là thông báo đơn thuần

1.1.2 Tác phẩm báo chí điều tra

1.1.2.1 Khái niệm tác phẩm báo chí điều tra

Thể loại báo chí, trong đó có điều tra là vấn đề phức tạp nảy sinh nhiều

ý kiến khác nhau[26, tr.17-19]

Tác giả A.A.Chertưchơnưi trong cuốn Các thể loại báo chí nhấn mạnh:

ở phương Tây, điều tra báo chí rõ một thể loại xác định của ấn phẩm báo chí Theo tác giả, “thật khó nhầm lẫn một bài điều tra báo chí thực sự với bất kỳ báo chí được quyết định bởi tác động của đối tượng, mục đích, phương pháp điều tra và những đặc điểm của việc trình bày các tài liệu đã thu thập được

Trong cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhà báo[31, tr.235], tác giả

cho rằng: Điều tra phải phản ánh tương đối đầy đủ quá trình của sự kiện hay đúng hơn, quá trình liên kết nhiều sự kiện có quan hệ nhân quả, theo một chủ

đề và phải dẫn dắt sự suy nghĩ của người đọc theo chiều hướng để tới một kết luận nào đó

Nhìn chung, quan niệm của các tác giả về thể loại điều tra đều nhấn mạnh chủ yếu tới sự phân tích, lý giải bản chất, nguyên nhân qua tính logic của các sự kiện trong bái điều tra Tuy nhiên, không giống với cách trả lời

bằng nghệ thuật lập luận (như tác phẩm thuộc bình luận ) hay thông qua một

bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết, sống động (như trong phóng sự), thể loại điều tra trả lời những câu hỏi về những sự kiện, vấn đề mà công

chúng đang quan tâm trên cơ sở của một logic chặt chẽ, thông qua một hệ thống các bằng chứng được bố trí hợp lý nhằm làm sáng tỏ bản chất của các

sự vật, hiện tượng Hàng ngày, trong cuộc sống của chúng ta thường xuyên

xuất hiện rất nhiều mâu thuẫn, nhưng không phải mâu thuẫn nào cũng là đối tượng của tác phẩm điều tra Để trở thành đối tượng phản ánh trong một tác phẩm điều tra, mâu thuẫn đó phải tồn tại trong một vấn đề, trong một hoàn cảnh tiêu biểu có ý nghĩa…

Trong Hướng dẫn cách viết báo (2010), nhóm tác giả Jean- Luc

Martin- Lagardette quan niệm: “ Điều tra là thể loại báo chí mang tính chất soạn thảo, đôi khi mang tính xã hội học: tính chất của thể loại này là “phát hiện sự thật” hoặc điểm lại tình hình về một vấn đề, một sự việc, một người hoặc một nhóm người” Tác giả cũng cho rằng: “một khái niệm cơ bản của điều tra là đối chiếu các dư luận và các sự việc với nhau Vì thế, phương pháp tiến hành điều tra tư pháp và nghiên cứu khoa học”

Trong cuốn Báo chí điều tra, tác giả A.A.Chertưchơnưi[16, tr.15] cũng

dẫn ra quan điểm của nhà báo Mỹ làm việc trong một tòa soạn nổi tiếng ở Mỹ chuyên hoạt động điều tra cho rằng, mục tiêu của báo chí điều tra chủ yếu là ở chỗ: tìm tới các sự kiện nằm sau dưới bề mặt nhằm giúp bạn đọc hiểu được rằng điều gì đang xảy ra trong thế giới ngày càng phức tạp của chúng ta?”

Từ những phân tích trên, có thể tổng kết quan niệm về thể loại tác phẩm báo chí điều tra như sau:

Điều tra là thể loại tác phẩm báo chí phản ảnh những sự việc, hiện tượng, con người trong “hoàn cảnh có vấn đề”, những thông tin có nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc cơ quan chuyên môn, qua sự phân tích, lý giải, lần tìm chứng cứ làm sáng tỏ nguyên nhân, kết quả hoặc chiều hướng phát triển của sự việc, hiện tượng và con người đó [26, tr.19]

Để nắm được bản chất của Tác phẩm báo chí điều tra, ta cần phân biệt với các khái niệm như điều tra, hoạt động điều tra, phương pháp điều tra, cùng các thể loại báo chí có điểm giao thoa như phóng sự, phóng sự điều tra

Hoạt động điều tra trong Tố tụng hình sự được Khoa học pháp luật nói rõ: “Điều tra là hoạt động có mục đích khám phá sự thật khách quan phục vụ

nhu cầu của con người Trong lĩnh vực phòng, chống tội phạm, điều tra là hoạt động của cơ quan có trách nhiệm nhằm khám phá, phát hiện tội phạm Bản chất của hoạt động điều tra là hoạt động phát hiện, thu thập, củng cố, ghi nhận, thu giữ những thông tin của vụ án” [48, tr.28]

Điều tra của báo chí khác với điều tra của các cơ quan bảo vệ pháp luật Trong điều tra của các cơ quan bảo vệ pháp luật, các điều tra viên đưa ra

các giả thiết, chọn lựa giả thiết hợp lý nhất của vụ việc và chứng minh bằng các chứng cứ để hình thành cơ sở luận tội Trong điều tra của báo chí, các nhà báo cũng xây dựng các giả thiết xác đáng và chứng minh nhưng mục đích chính của họ là thu hút sự chú ý của công chúng tới hiện tượng hay nhân vật của bài báo, buộc độc giả hay bạn xem truyền hình phải suy nghĩ về chuyện xảy ra Mục đích của nhà báo, cơ quan báo chí khi điều tra phát hiện sự thật,

lý giải vấn đề là để đăng tải tác phẩm nhằm hướng tới định hướng công chúng Về thực chất, nhiệm vụ của tác phẩm báo chí-kết quả hoạt động điều tra của nhà báo-là đi tìm thông tin để trả lời câu hỏi mà công chúng quan tâm chứ không phải đi tìm chứng cứ phục vụ các cơ quan chức năng như công an, viện kiểm sát, tòa án Vì vậy điều tra của báo chí cũng thường bắt đầu do yêu cầu của công chúng thông quan dư luận xã hội, đơn thư tố giác, đơn thư yêu cầu [26, tr.12-13]

Phương pháp điều tra và thể loại điều tra có sự khác biệt [21] “Điều

tra” trước hết là phương pháp cơ bản của nghề báo, trong đó bao gồm các thao tác như: phỏng vấn, nghiên cứu tâm lý, quan sát, phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh… Dù nhà báo viết tin, phóng sự, bài thông tấn hay ghi nhanh, bình luận, điều tra thì cũng đều phải sử dụng phương pháp điều tra nhằm xác minh tính xác thực của thông tin, tạo căn cứ để xem xét, nhìn nhận

sự kiện, vấn đề, từ đó tìm ra được bản chất của sự thật để phản ánh nó trong tác phẩm báo chí của mình “Tác phẩm báo chí điều tra” có nhiều khác biệt

với cách hiểu về phương pháp điều tra như trên Với tư cách là một thể loại trong nhóm các thể thông tấn báo chí, tác phẩm báo chí điều tra có mục đích thông qua trình bày sự thật để giải thích và giải đáp những vấn đề, câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra, góp phần vào giải quyết mâu thuẫn trong cuộc sống, thúc đẩy cuộc sống phát triển

Tác phẩm báo chí điều tra trả lời những câu hỏi trên cơ sở của một logic chặt chẽ, thông qua một hệ thống các bằng chứng được bố trí hợp lý nhằm làm sáng tỏ bản chất của một sự vật, hiện tượng

Hàng ngày, trong cuộc sống của chúng ta thường xuyên xuất hiện rất nhiều mâu thuẫn, nhưng không phải mâu thuẫn nào cũng là đối tượng của tác phẩm điều tra Để trở thành đối tượng phản ánh trong một tác phẩm điều tra, mâu thuẫn đó phải tồn tại trong một vấn đề, trong một hoàn cảnh tiêu biểu, có

có ý nghĩa…

Trong lý luận báo chí nước ta, trong một “hoàn cảnh có vấn đề” phải xuất hiện những tình huống, sự việc không bình thường, trái với quy luật vận động của đời sống hoặc cách ứng xử thông thường trong xã hội, có nhiều dữ kiện tạo nên nhiều cách hiểu khác nhau cho công chúng Mặt khác, hoàn cảnh

đó phải có liên quan đến những vấn đề cơ bản trong xã hội, gắn liền với những vấn đề thời sự nóng bỏng; liên quan đến những lĩnh vực quan trọng của đất nước; có tác động, ảnh hưởng đến nhiều người, đang cần có lời giải thích hợp lý, chỉ ra bản chất bên trong của sự vật, giải tỏa thắc mắc cho công chúng

Theo Tác phẩm báo chí tập 2 [22, tr 236-238], “ Điều tra” và “ Phóng

sự điều tra” có những điểm khác nhau “ điều tra” thì nghiêng về nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực tiễn qua dấu vết sự kiện; còn “ phóng sự điều tra” thì nghiêng về nghiên cứu và đánh giá thực tiễn qua miêu tả sự kiện Dấu hiệu này cũng dễ nhận biết và có thể là tiêu chí quan trọng Nhưng điều này cũng

có thể làm thêm Trong các tác phẩm báo chí được gọi là phóng sự, hay “ đặc

tả nhân vật” đều có sự đánh giá, phát hiện của người viết, nhưng cái chất

nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực tiễn bằng tư duy logic ở điều tra và phóng sự điều tra có tính nổi trội

Phóng sự, trên cơ sở thỏa mãn các câu hỏi 5W và 1H, lại tập trung trả lời những câu hỏi “ Như thế nào” với chất liệu cơ bản là các chi tiết sống động mắt thấy tai nghe Còn điều tra lại tập trung nhấn mạnh trả lời câu hỏi “ Tại sao” Tại sao như thế này mà không như thế kia? Thể loại phóng sự điều tra, điều tra xuất hiện với nhiệm vụ chủ yếu là đi sâu trả lời các câu hỏi tại sao bằng cách lục tìm các dấu vết sự kiện, con số,… với bút pháp phân tích khoa học, lập luận logic Như vậy, thể loại điều tra đáp ứng như cầu nhận thức sự vật, hiện tượng, nhận thức cuộc sống sâu sắc hơn, bản chất hơn trong xu thế trình độ công chúng xã hội ngày càng được nâng cao và dân chủ được mở rộng cùng với hệ thống pháp luật ngày càng văn minh hơn theo yêu cầu “ Nhà nước pháp quyền, xã hội công dân”

1.1.2.2 Đặc điểm nội dung của tác phẩm điều tra

Trên phương diện nội dung, thể loại điều tra trên báo hiện nay có những đặc điểm cơ bản như sau:

- Đối tượng phản ánh của điều tra là những sự thật chứa đựng mâu thuẫn đang cần có câu trả lời hoặc đã có nhiều cách giải đáp khác nhau nhưng chưa có một cách đúng đắn nhất Như vậy, điều tra có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra, làm sáng tỏ những vấn đề đang gây ra nhiều ý kiến, nhiều cách hiểu khác nhau để giúp cho độc giả có câu trả lời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất

Chúng ta cũng cần phải nhận thức rằng phản ánh sự thật là một việc làm khó khăn, bởi lẽ sự thật là cần nhưng chưa đủ Chỉ nói một khía cạnh của

sự thật thì không khó, nhưng nói toàn bộ sự thật đòi hỏi bản lĩnh và tài năng của nhà báo Logic sự thật hiện diện trong tác phẩm báo chí điều tra Cũng

cần nhắc lại luận điểm quan trọng của Lê Nin:-“Nếu xét sự thật trong toàn bộ những sự thật, trong mối liên hệ giữa chúng với nhau thì sự thật không những

bao giờ cũng đanh thép mà còn là những chứng cứ chắc chắn không thể chối cãi được”

- Tác phẩm điều tra phải “làm rõ những thông tin còn chứa nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc các cơ quan chuyên môn Cũng có thể câu trả lời đang nằm đâu

đó, nhưng để đến được với nó, phóng viên phải bỏ nhiều công sức

- Bài điều tra có nhiệm vụ nêu vấn đề, trình bày vấn đề, phân tích vấn

đề, và cuối cùng phải kết luận Kết luận của điều tra có sức thuyết phục, chính

vì các bằng chứng được trình bày một cách thuyết phục và sự phân tích với lý

lẽ thuyết phục…

Phân tích sự kiện-Một phương pháp thể hiện đặc thù của thể loại điều tra Phẩm chất một bài điều tra, chính là sự phân tích, trả lời của người viết Nhưng câu trả lời phải trên cơ sở phân tích sự kiện Phân tích sự kiện là từ sự kiện mà

phân tích Mục đích của việc phân tích sự kiện là tìm ra bản chất của sự kiện

- Bài điều tra cần phải có một kết luận rõ ràng, dứt khoát để giúp độc giả có được câu trả lời cuối cùng, chính xác nhất về vấn đề được đề cập Kết luận thường nhấn mạnh đến điều quan trọng nhất, có ý nghĩa quyết định nhất đến vấn đề đó Kết luận phải rõ ràng, dứt khoát và có sức thuyết phục Trong

thực tế, tác phẩm điều tra có thể trả lời với những cấp độ khác nhau: vạch trần

sự thật; nêu bài học kinh nghiệm và giải pháp; nêu ý kiến, kiến nghị giải quyết…

1.1.2.3 Đặc điểm hình thức của tác phẩm điều tra

Tác phẩm điều tra thường có bố cục rất rõ ràng gồm ba phần: nêu vấn

đề - chứng minh vấn đề - kết luận Về bút pháp, người viết thường sử dụng kết hợp các bút pháp phân tích, tổng hợp, đôi khi còn có thống kê, so sánh nhằm giúp độc giả hiểu rõ thêm về vấn đề Tác giả có thể so sánh vấn đề đó với các vấn đề khác, so sánh sự việc này với chính nó trước đây hoặc so sánh các số liệu với nhau Thông qua các so sánh đó, công chúng sẽ hình dung được quy mô, tầm vóc của sự việc, vấn đề…

Hình thức tác phẩm điều tra có thể nói rất linh hoạt, tùy theo vấn đề điều tra mà nó thể hiện Có điều tra lần theo dấu vết sự kiện đã diễn ra; có điều tra nhập vai để khám phá và ghi nhận hệ thống sự kiện đang diễn ra, Nhưng tất cả các chuỗi sự kiện ấy đều phải dược phân tích dưới góc độ pháp

lý và đạo đức, kinh tế và xã hội với các tầng nấc ý nghĩa vấn đề được rút ra

Về dung lượng, so với các thể loại khác như tin, bình luận, phỏng vấn,…, các bài điều tra thường có dung lượng lớn hơn Có bài điều tra chỉ dài trên dưới 1.000 từ nhưng có khi phải đăng tới vài kỳ trên báo

Ngôn ngữ trong bài điều tra là ngôn ngữ kết hợp giữ ngôn ngữ sự kiện

và ngôn ngữ chính luận; đảm bảo sự logic, chính xác chặt chẽ trong việc trình bày vấn đề Viết điều tra càng nhiều tư liệu, nhiều mình chứng càng tốt, không thể lấy chữ nghĩa để khỏa lấp cho sự nghèo nàn về tư liệu Tuy nhiên, bên cạnh các con số, tư liệu, công chúng của tác phẩm báo chí điều tra cần sự phân tích bình giá sâu sắc, lý giải rõ ràng sự việc từ góc nhìn đa chiều Bên cạnh đó, để tránh sự khô khan, trong bài điều tra có thể sử dụng các phương tiện cú pháp cần thiết làm tăng thêm tính hấp dẫn, sinh động của tác phẩm điều tra (nếu nó không ảnh hưởng đến tính chính xác, tính logic của nội dung tác phẩm báo chí).[26, tr.27-29]

1.1.3 Tham nhũng, chống tham nhũng

1.1.3.1 Khái niệm tham nhũng

Tham nhũng [52, tr.11] là lợi dụng quyền hành để nhũng nhiễu dân và lấy của Tham nhũng là một hiện tượng xã hội mang tính lịch sử gắn liền với

sự ra đời và phát triển của bộ máy Nhà nước, nó diễn ra ở tất cả các quốc gia, không phân biệt chế độ chính trị; tham nhũng xảy ra ở mọi lĩnh vực kinh tế-xã hội; tham nhũng được coi là một căn bệnh nguy hiểm, nó gây ra tác hại nhiều mặt, cản trở sự phát triển của xã hội, thậm chí dẫn đến sự sụp đổ của cả một thể chế Như vậy, tham những sẽ tồn tại mãi và đồng hành vùng với sự phát triển của xã hội có Nhà nước, chỉ có thể bị hạn chế chứ không thể bị diệt

vong Đảng và Nhà nước coi tham nhũng là một trong 4 nguy cơ, là mục tiêu

để đấu tranh loại bỏ ra khỏi đời sống xã hội

Theo đó, tham nhũng là hành vi của người có chức vụ quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi Người có chức vụ, quyền hạn chỉ giới hạn ở những người làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc hệ thống chính trị; nói cách khác là ở cơ quan, tổ chức, đơn vị sử dụng ngân sách, vốn, tài sản của Nhà nước

Luật Phòng, chống tham nhũng 2005 [52, Điều 3] quy định 12 hành vi được coi là tham nhũng, bao gồm: 1- Tham ô tài sản; 2-Nhận hối lộ; 3- Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản; 4-Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; 5- Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công

vụ vì vụ lợi;6- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng với người khác

để trục lợi; 7- Giả mạo trong công tác vì vụ lợi; 8- Đưa hối lộ, môi giới hối lộ được thực hiện bởi người có chức vụ, quyền hạn để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi; 9- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn

sử dụng trái phép tài sản của Nhà nước vì vụ lợi; 10- Nhũng nhiễu vì vụ lợi; 11- Không thực hiện nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi; 12-Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố,

xét xử, thi hành án vì vụ lợi

1.1.3.2 Đặc điểm của hành vi tham nhũng

- Các tội phạm có tính chất tham nhũng là hành vi của những người có

chức vụ, quyền hạn Xét về lý luận và thực tiễn, động cơ của hành vi tham

những không tự có, không tự xuất hiện ở mọi người mà chỉ có ở một số đối tượng nhất định Đó phải là người nắm trong tay quyền lực và địa vị Nếu không có chức quyền, không nắm bất cứ tài sản nào thì không thể tham nhũng được Tuy nhiên, không phải mọi cán bộ, công chức nắm trong tay quyền lực, địa vị đều tham nhũng, mà chỉ có những cán bộ thoái hóa biến chất Chỉ

những kẻ có quyền lực mang nặng chủ nghĩa thực dụng, thoái hóa biến chất, lợi dụng sự tin tưởng của mọi người, sự yếu kém trong quản lý nhà nước,…, mới bòn rút đục khoét chiếm đoạt tài sản để làm của riêng, thỏa mãn sự ích

kỷ, ham muốn của bản thân

- Các tội phạm có tính chất tham nhũng có quy mô hoạt động rất lớn,

có tổ chức, có sự liên kết, có sự chỉ đạo chặt chẽ, phạm vi rộng Tội phạm này

nếu phát hiện thường thì từ hai tội trở lên: tham nhũng và bao che, tội phạm thường được tổ chức dưới hình thức đồng phạm

- Các tội phạm có tính chất tham nhũng gây thiệt hại rất lớn nhưng việc phát hiện rất thấp so với thực tế xảy ra

- Quá trình hoạt động của các tội phạm này rất dài, có đường dây ở khắp nơi từ cấp trên xuống cấp dưới, có tổ chức chặt chẽ rất khó phát hiện, nếu bị sơ hở một ít thì trong nội bộ cơ quan đã tự điều chỉnh (đưa cán bộ sang một cơ quan, đơn vị khác, giữ chức vụ khác,…) Đến khi bị phát hiện thì đã gây thiệt hại rất lớn cho Nhà nước, cho xã hội

- “Sự chai lì của người trong cuộc”, có nghĩa là: khi trắng trợn nhận tiền hối lộ hoặc thực hiện các hành vi tham nhũng khác Các cán bộ đều lường trước kết cục và hậu quả hành vi của họ Biết vậy nhưng vẫn cứ làm, chứng tỏ luật không nghiêm hoặc học tin tưởng vào một sự bao che nào đó Con người chỉ không sợ sự trừng phạt của pháp luật khi họ nghĩ họ nằm ngoài vòng cương tỏa của luật pháp

- Một đặc điểm quan trọng khác là tội phạm có tính chất tham nhũng xâm phạm đến hoạt động đúng đắn của các cơ quan Nhà nước, làm giảm uy tín của cơ quan, tổ chức đối với quần chúng nhân dân

Nét đáng lưu ý hiện nay tại Việt Nam và cả Tây Nam bộ về hành vi là tham nhũng ngày càng tinh vi và lộ liễu; Đối tượng tham nhũng thường có chức, liên kết thành nhóm lợi ích

1.1.3.3 Đối tượng tham nhũng và các dạng tham nhũng tại Tây Nam bộ

Theo kết quả khảo sát được Thanh tra Chính phủ và Ngân hàng thế giới công bố sáng 20-11-2012 thì 4 lĩnh vực bị đánh giá tham nhũng nhiều nhất là cảnh sát giao thông, quản lý đất đai, hải quan và xây dựng(Kết quả khảo sát

xã hội học “Tham nhũng từ góc nhìn của người dân, doanh nghiệp và cán bộ, công chức, viên chức ”) Tuy nhiên trong 4 lĩnh vực bị đánh giá tham nhũng nhiều nhất của cả nước thì lĩnh vực cảnh sát giao thông và hải quan tại vùng đất này chưa bị tác động nhiều lắm bởi vấn nạn tham nhũng, đáng lưu ý là lĩnh vực quản lý đất đai và xây dựng đang là vấn đề nổi cộm trong công tác phòng chống tham nhũng của các tỉnh, thành phố vùng Tây Nam bộ

Trước đây, tham nhũng chỉ đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý(chính khách, quan chức), giám đốc doanh nghiệp Ngày nay, tham nhũng lan tràn đối với các đối tượng cán bộ, công chức, viên chức có chức vụ thấp, hoặc không có chức vụ lãnh đạo, quản lý như nhân viên văn phòng, cảnh sát, thuế

vụ, bác sỹ, công nhân điện, nước theo kiểu nhận tiền “lót tay”, tuy số tiền không lớn nhưng xuất hiện tràn lan, ảnh hưởng xấu đến chế độ

Tham nhũng không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà xuất hiện ngày càng nhiều ở các lĩnh vực vốn coi trọng đạo lý như y tế, giáo dục, cứu trợ, từ thiện, phòng chống thiên tai, dịch bệnh, đào tạo nghề cho người nghèo Đó là cán bộ ngành giáo dục nhận tiền hối lộ để sửa điểm, sắp xếp trường điểm; lãnh đạo bệnh viện nâng giá thuốc sai quy định để hưởng chênh lệch, rồi thản nhiên mua trang thiết bị y tế không hiện đại, giá kê khống để hưởng hoa hồng từ nhà cung cấp thiết bị; rồi quỹ xã hội từ thiện dành cho cứu trợ, cứu tế bị chi xài không đúng mục đích

Tham nhũng trên lĩnh vực nội chính, trong các cơ quan bảo vệ pháp luật, cơ quan tư pháp đã làm mất lòng tin vào nền pháp chế XHCN Đó là những Thẩm phán, điều tra viên, thanh tra viên, cán bộ tư pháp nhận tiền hối

lộ với đủ hành vi từ chạy án, sửa án, giảm án, xem nhẹ chứng cứ gây nên bao oan khuất

Tây Nam bộ là vùng đất trong giai đoạn quy hoạch phát triển thành vùng kinh tế động lực nên tham nhũng xảy ra nhiều nhất với các cơ quan hành chính Nhà nước tại địa phương, chủ yếu là các siêu Sở(Sở Tài chính, Sở Kế hoạch-Đầu tư, Sở Tài nguyên-Môi trường, Cục Thuế) cấu kết với nhau hợp thức đất công thành đất cá nhân với diện tích lớn Việc bung ra quy hoạch và đầu tư xây dựng khu đô thị, khu dân cư , khu công nghiệp, khu chế xuất dẫn đến những hành vi tham nhũng của các cơ quan hành chính Nhà nước tại địa phương trong quy trình xét duyệt, cấp quyết định đầu tư, bàn giao đất, rồi định giá đất sai lệch, tạo điều kiện cho doanh nghiệp sang bán, chuyển nhượng đất trái phép gây thiệt hại lớn về kinh tế cho Nhà nước Hàng loạt các lĩnh vực khác của Tây Nam bộ cũng không nằm ngoài vấn nạn này, đó là tham nhũng trong việc kê khống, nâng giá tại các công trình xây dựng; Lợi dụng chủ trương cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước để biến của công thành của tư; Tham nhũng tại các doanh nghiệp thu mua, sản xuất, chế biến và xuất khẩu lương thực, thủy sản; Tham nhũng trên lĩnh vực tài chính công qua việc lấy tiền công quỹ(tiền thuế) để chia nhau, lập quỹ đen; Ngân hàng thương mại quốc doanh lập hồ sơ khống cho doanh nghiệp làm thủ tục vay vốn với giá trị lớn; Những sai phạm tại các công trình xây dựng giao thông, thủy lợi qua việc làm dối, làm ẩu, không đạt chất lượng; Tham nhũng trong việc bớt xén tiền hiếu hỷ của người lao động, xây dựng nhà tình nghĩa không đạt chất lượng về giá trị, quy kết và chủng loại vật liệu như hồ sơ giao thầu; Tham nhũng trong đấu thầu; Tham nhũng trên lĩnh vực tài nguyên, môi trường(chiếm đất rừng, chia chác đất ven biển để nuôi tôm)

1.1.4 Ưu thế của thể loại điều tra so với các thể loại báo chí khác trong đấu tranh chống tham nhũng

Theo Tác phẩm báo chí tập 2, với đặc điểm của nó, thể loại điều tra có

vị trí đặc biệt quan trọng trong việc thực hiện bài điều tra phê bình trên báo [22, tr.271-272]

Thứ nhất, thể loại điều tra có điều kiện trình bày rõ hơn bối cảnh của sự

kiện diễn ra trong không gian và thời gian

Thứ hai, có điều kiện để so sánh, làm rõ mức độ của sự việc

Thứ ba, có điều kiện nghiên cứu những nguyên nhân khách quan và

chủ quan, người và cơ quan chịu trách nhiệm để xử lý và rút ra những bài học kinh nghiệm Cũng qua các bài điều tra phê bình, có thể bảo vệ lẽ phải, bảo vệ công lý và quyền lợi chính đáng của công dân, tăng thêm niềm tin của dân vào Đảng, vào chế độ

Thứ tư, trên cơ sở làm tốt các việc trên đây, bài điều tra có thể làm rõ

phương hướng, biện pháp khắc phục để tiến lên Đây là mục đích quan trọng nhất của phê bình

Đó là những ưu thế của thể loại phóng sự điều tra, điều tra phê bình so với các thể loại khác trong việc khắc phục những thiếu sót, khuyết điểm để thực hiện các nhiệm vụ của đất nước, đặc biệt là đấu tranh chống tham nhũng

1.2 TÁC PHẨM BÁO CHÍ ĐIỀU TRA VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG ĐẤU TRANH CHỐNG THAM NHŨNG

1.2.1 Vai trò của báo chí trong đấu tranh chống tham nhũng

Ở Mỹ và các nước Tây Âu việc chống tham nhũng được nhấn mạnh ở khâu thể chế, tức là việc tổ chức bộ máy nhà nước sao cho các nhánh quyền lực có thể kiểm tra, giám sát lẫn nhau và thiết lập sự kiểm soát từ phía xã hội Xây dựng một cơ chế kiểm soát quyền lực, đó là cơ chế, tam quyền phân lập nhằm kiềm chế đối trọng giữa các nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp; tăng cường sự giám sát, phản biện xã hội của xã hội công dân đối với

bộ máy nhà nước… Các cơ quan khác độc lập với cơ quan hành pháp như: Tòa án, Uỷ ban bầu cử quốc gia, Hiệp hội công dân và các cơ quan thông tin đại chúng nhằm kiểm soát quyền lực và ngăn chặn tham nhũng

Tiếp thu trí tuệ toàn nhân loại, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội

2011 - 2020 [17, tr.23-26] và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X

[24, tr.187, tr.255-258] đề ra việc nghiên cứu xây dựng, bổ sung các thể chế

và cơ chế vận hành để thật sự bảo đảm đúng nguyên tắc tất cả quyền lực thuộc về nhân dân và nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Trong những nhiệm vụ, giải pháp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Đảng và Nhà nước nhấn mạnh đến việc tích cực phòng, chống tham nhũng, lãng phí, thực hành tiết kiệm bằng các giải pháp đồng bộ: hoàn thiện thể chế và đẩy mạnh cải cách hành chính, nhất là trong các lĩnh vực dễ xảy ra tham nhũng, lãng phí; thực hiện công khai, minh bạch về kinh tế, tài chính trong các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp nhà nước, các dự án đầu tư, mua sắm từ ngân sách nhà nước, quản lý,

sử dụng đất đai, tài sản công; thực hiện kê khai, công khai tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức Xử lý nghiêm cán bộ tham nhũng, tịch thu tài sản do tham nhũng mà có Có cơ chế bảo vệ, khuyến khích người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực Phát huy vai trò của nhân dân, của các cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể, các phương tiện thông tin đại chúng trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí

Trong mọi giai đoạn của cách mạng, Đảng ta luôn khẳng định báo chí

là một lĩnh vực đặc biệt quan trọng trong công tác tư tưởng của Đảng Để phục vụ đắc lực cho công cuộc đổi mới đất nước do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, các cơ quan báo chí và đội ngũ những người làm báo đã luôn bám sát nhiệm vụ công tác tư tưởng; tích cực tuyên truyền, cổ vũ những thành tựu trên các lĩnh vực đời sống xã hội; phát hiện, biểu dương các nhân tố mới, điển hình tiên tiến; tích cực đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu và tệ

nạn xã hội Từ đó cho thấy, Phát hiện, nhân rộng nhân tố mới và đấu tranh

chống tham nhũng là hai nhiệm vụ thường xuyên của cơ quan báo chí

Xuất phát từ nhiệm vụ, báo chí gồm các chức năng xã hội như chức năng thông tin-giao tiếp, chức năng công tác tư tưởng, chức năng quản lý-

giám sát và phản biện xã hội, chức năng văn hóa-giáo dục-giải trí và chức năng kinh tế-dịch vụ Báo chí thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội chủ yếu đối với hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước Đó là việc báo chí tham gia vào quá trình ra quyết định của cơ quan quản lý (khơi mào, cung cấp thông tin, phản biện thông tin ); là việc đưa quyết định từ chủ thể quản lý đến khách thể quản lý, tiếp đó là phản ánh quá trình thực hiện quyết định Đối tượng giám sát của báo chí là các cơ quan lập pháp, tư pháp, hành pháp, các tổ chức chính trị- xã hội , cá nhân, chủ yếu là giám sát việc thực hiện nhiệm vụ, thực hiện quyền của các cơ quan lập pháp, tư pháp, hành pháp, các tổ chức chính trị, xã hội , đồng thời giám sát việc thực hiện nhiệm vụ, thực hiện quyền, đạo đức , quyền lợi được hưởng của cá nhân Phản biện xã hội giúp báo chí đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và đấu tranh chống những hành vi sai phạm trong hoạt động bộ máy công quyền, nhất là tệ nạn tham nhũng từ những cán bộ có chức quyền Chính chức năng quản lý và giám sát xã hội đã giúp cho báo chí trở thành một công cụ quan trọng của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng Hiện nay, mọi người nhất trí một quan điểm là nói đến sức mạnh báo chí chính là nói đến vai trò tạo dựng dư luận và tận dụng sức mạnh đó của công luận Đúng theo quan điểm của báo chí vô sản là báo chí có chức năng tuyên truyền, cổ động và tổ chức tập thể

1.2.2 Vai trò Tác phẩm báo chí điều tra trong chống tham nhũng

Chính những điều tra của báo chí Mỹ làm cơ sở để hình thành quyền lực thứ tư Khi giai cấp tư bản độc quyền của Mỹ có những việc làm quá đáng Nghị viện, chính phủ, quân đội đều bị lũng đoạn Chỉ có báo chí dám phát hiện, phanh phui mặt trái trong xã hội, nêu lên hiện tượng lạm quyền của chính phủ, tạo nên

sự cân bằng quyền lực, từ đó hình thành khái niệm quyền lực thứ tư

Trên cơ sở nghiên cứu và đánh giá báo chí điều tra, chủ yếu nền báo chí Châu Âu, tác giả A.A Chertưchơnưi qua cuốn sách “Báo chí điều tra” đưa ra

nhận xét: Hiện nay, xuất phát từ mục đích, đối tượng mô tả, phương tiện, phương pháp, các điều kiện thực hiện, hoạt động điều tra báo chí ngày càng rõ ra

là một hiện tượng độc lập Hoạt động này tập hợp các mục đích, phương tiện, phương pháp điều tra và phân loại các “ chủ thể”, cho phép xem xét nó như một loại hình độc lập trong hoạt động báo chí Mục tiêu của điều tra là một trong những yếu tố cơ bản xác định đặc điểm cơ bản của dạng hoạt động này Sự cần thiết trong việc phát hiện và xác định các nguyên nhân thực chất của sự kiện, tiến trình, tình huống đã xảy ra, phát hiện động cơ bí ẩn của những hiện tượng đang được điều tra, khám phá cơ chế dẫn tới hành vi phạm tội lên án những kẻ phạm tội chính là mục tiêu chủ yếu của hoạt động điều tra báo chí Ngoài ra, việc điều tra còn giúp các phương tiện thông tin đại chúng giải quyết một nhiệm vụ quan trọng của mình là thu hút sự chú ý của công chúng [16, tr.7-10]

Trước những năm 90 của thế kỷ 20, điều tra trên báo in Việt Nam chủ yếu là điều tra kinh tế - điều tra biểu dương và phê phán nhằm giải thích và giải đáp các vấn đề kinh tế - xã hội Nhưng sau những năm 90, khi công cuộc đổi mới đã đặt vào “đường ray” và tăng tốc phát triển, điều tra lại chủ yếu là điều tra chống tiêu cực, tham nhũng, chống các tệ nạn xã hội

Trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền, dân chủ ngày càng được phát huy, mở rộng thì việc thỏa mãn nhu cầu nhận thức của công chúng thông qua giải thích và giải đáp những vấn đề bức xúc, nóng hổi của cuộc sống ngày càng trở nên bức thiết Dân trí ngày càng được nâng cao, xã hội ngày càng dân chủ, trình độ, năng lực và điều kiện tác nghiệp của nhà báo càng tốt hơn Do đó, thể loại điều tra ngày càng được hoan nghênh, đón đợi nếu nó thực hiện tốt vai trò xã hội của mình trong việc giải thích, giải đáp những vấn đề công chúng quan tâm cũng như tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng [22, tr.240].

Xác định vai trò, vị trí của thể loại điều tra trong hệ thống thể loại tác

phẩm báo chí, Giáo trình báo chí điều tra[26, tr.20-24] cho rằng “Điều tra” là

thể loại kén đề tài, không xuất hiện thường xuyên như tin tức nhưng nó được xem là thể loại “trọng pháo” của báo chí Bên cạnh các thể loại khác, điều tra

có vị trí quan trọng, thể hiện tính chiến đấu, khả năng tìm tòi, khám phá;

khẳng định uy tín, đẳng cấp của người làm báo và tờ báo Có người ví báo chí

điều tra như “búa tạ”, “đại bác”,… thể hiện và thức đẩy tính chiến đấu của tờ báo Điều tra có sức hút lớn, gây được sự quan tâm, chú ý nhiều nhất của độc giả Do vậy, trên các tờ báo, bài điều tra, phóng sự điều tra thường được đặt ở

vị trí quan trọng, là “bài đinh” trong tổn thể tờ báo, được đầu tư một diệ tích xứng đáng và được chăm chút về mặt kỹ thuật trình bày (tít, chappeau, hình ảnh) Nhiều tờ báo hiện nay đều mở các cuộc thi phóng sự, phóng sự điều tra

để “mời gọi” các cây viết giỏi về báo mình và thu hút bạn đọc

Bài báo điều tra có giá trị thời sự và ý nghĩa xã hội cao bởi nó phơi báo

sự thật nhằm đảm bảo tính minh bạch, công bằng và dân chủ trong xã hội Có

lẽ vì thế, báo chí, trong đó có báo chí điều tra, được vinh danh là một trong những lực lượng tham gia giám sát, phản biện xã hội, đấu tranh phòng, chống tiêu cực trong xã hội khá hiệu quả Thực tế chứng minh, trong số các vụ việc tiêu cực bị cơ quan pháp luật xử lý có những vụ việc do báo chí phát hiện và cảnh báo

Có thể nói, xuất phát từ “hoàn cảnh có vấn đề” được phát hiện và vạch trần đó, báo chí điều tra tiềm ẩn sức mạnh to lớn có thể tạo nên sự tác động mạnh mẽ đến đời sống xã hội

1.3 BÁO NHÂN DÂN VỚI VẤN ĐỀ ĐẤU TRANH CHỐNG THAM NHŨNG

1.3.1 Vai trò của báo Nhân Dân trong hệ thống báo chí Việt Nam hiện nay

Măng sét của báo Nhân Dân với tiêu đề là Cơ quan Trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam, tiếng nói của Đảng, Nhà nước và Nhân Dân Việt Nam Báo Nhân Dân với tư cách là một Ban Đảng Trung ương, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Ban Bí thư Dưới Với vị thế ấy, cùng với thể chế chính

trị Việt Nam đã khẳng định báo Nhân Dân là ngọn cờ chính trị-tư tưởng của Đảng, là tờ báo đứng đầu trong hệ thống báo chí Việt Nam hiện nay Báo Nhân Dân xứng đáng với lời biểu dương của Bộ Chính trị: “là tờ báo lớn nhất

và có tín nhiệm nhất trong nước” và của Ban Bí thư Trung ương Đảng: “là ngọn cờ của Đảng trên mặt trận báo chí”

Tính chiến đấu và tinh thần cách mạng tiến công của báo biểu hiện rõ ràng, mạnh mẽ trong cuộc đổi mới đất nước, nhằm chiến thắng nghèo nàn, lạc hậu, chống các biểu hiện tiêu cực, quan liêu, tham nhũng Tính chiến đấu của báo ngày càng được nâng cao Là cơ quan Trung ương của Đảng, báo Nhân Dân đứng ở hàng đầu mặt trận tư tưởng và ngôn luận hàng ngày [53, tr.270-271]

1.3.2 Quan điểm của báo Nhân Dân trong đấu tranh chống tham nhũng

Đồng chí Đinh Thế Huynh, Tổng Biên tập báo Nhân Dân (thời kỳ 2001-2011) đã nói rõ quan điểm của báo Nhân Dân về đấu tranh chống tham nhũng là “Trọng tâm, trọng điểm, chính xác và đúng pháp luật” Quan điểm này dựa trên những cơ sở sau đây:

Thứ nhất, báo Nhân Dân là tờ báo chính trị lớn nhất nước, đại diện cho

tiếng nói của Đảng cầm quyền, của Nhà nước và của nhân dân Đối tượng người đọc của báo chủ yếu là cán bộ, đảng viên và đông đảo quần chúng nhân dân Do đó, cùng với dòng chủ lưu là tuyên truyền nhân tố mới, điển hình tiên tiến toàn diện, tờ báo cũng phải đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực, thói

hư, tật xấu Đó là nguyện vọng, ý nguyện của dân, của Đảng và của các cấp chính quyền

Thứ hai, báo Nhân Dân là tờ báo, đồng thời cũng là một mắt xích trong

hệ thống chính trị của đất nước, là nhà báo, đồng thời cũng chính là công dân

Do đó nhiệm vụ của tổ chức chính trị cũng như nhiệm vụ của công dân đã được pháp luật quy định: có trách nhiệm và nghĩa vụ góp phần xây dựng đất nước đi tới mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền CNXH, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Thứ ba, chức năng, nhiệm vụ của báo Nhân Dân nói riêng và của báo

chí nói chung đã được Bộ chính trị, Ban Bí thư quy định trong chỉ thị số 22/CT.T.Ư Đó là “Báo chí đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; luôn đi đầu trong việc bảo

vệ chủ nghĩa Mác - Lê - Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước…; Phải đảm bảo tính tư tưởng, tính chân thật, tính nhân dân, tính chiến đấu và tính đa dạng… Kiên quyết phê phán các quan điểm sai trái, thù địch; khắc phục các biểu hiện thương mại hóa, xa rời tôn chỉ, mục đích và các biểu hiện tiêu cực, lệch lạc khác Tích cực biểu dương các nhân tố mới, tham gia đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, quan lieu,

mê tín dị đoan, tệ nạn xã hội, góp phần làm lành mạnh hóa xã hội” Do vị thế, tôn chỉ mục đích, chức năng, nhiệm vụ của Bộ Chính trị, Ban Bí thư giao cho

tờ báo, cho nên báo Nhân Dân không thể tuyên truyền chống tiêu cực tràn lan, gặp gì viết nấy mà phải lựa chọn vấn đề, cách thể hiện để bảo đảm hiệu quả cao đối với những yêu cầu nói trên

Qua báo cáo tham luận Hội thảo báo chí đấu tranh chống tiêu cực (ngày 11-12-2002) và trả lời phỏng vấn về tuyên truyền đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực trên báo Nhân Dân [60], ông Thu Thành, nguyên Phó Tổng Biên tập báo Nhân Dân đã nói rõ quan điểm của báo Nhân Dân về chống tham nhũng phải “Trọng tâm, trọng điểm, chính xác và đúng pháp luật” như sau:

- Trọng tâm là vấn đề quan trọng nhất có tác dụng quyết định, chi phối những vấn đề khác Vậy trọng tâm của chống tiêu cực của Báo Nhân Dân là gì? Nhiều năm làm việc tại báo, chúng tôi thấy sự chỉ đạo của các ban biên tập qua các thời kỳ là, căn cứ vào tôn chỉ mục đích, dựa vào chức năng nhiệm

vụ của Ban bí thư, Bộ Chính trị và vị thế của tờ báo để xác định trọng tâm tuyên truyền đấu tranh chống tiêu cực Cụ thể:

Bằng các bài chính luận, chuyên luận, tổng kết thực tiễn, phóng sự điều tra, tin, ý kiến bạn đọc… đấu tranh kiên quyết chống các luận điểm sai trái

của các thế lực thù địch, các phần tử thoái hóa, biến chất xuyên tạc đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước ta; kiên quyết bảo vệ Đảng, bảo vệ nền tảng

tư tưởng chủ nghĩa Mác - Lê - nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, định hướng XHCN Đó là các cuộc đấu tranh về nhân quyền, về con đường đi lên CNXH, về cơ chế quản lý trì trệ, quan lieu, bao cấp (khoán 10, 100, quyền tự chủ của cơ sở, hành chính phiền hà), mê tín dị đoan, lãng phí của công và lãng phí trong dân cư Đồng thời coi trọng đấu tranh chống tham nhũng, vì đây là một trong bốn nguy cơ, thách thức đối với Đảng và chế độ XHCN của chúng ta

- Trọng điểm: Trong trọng tâm có trọng điểm Trọng điểm là vấn đề,

vụ, việc được xác định là quan trọng nhất, có tác dụng đột phá để thực hiện nhiệm vụ trọng tâm Do đó, sau khi xác định khu vực, hành lang chống tham nhũng, tiêu cực, cần xác định ngay những bài chủ đề mũi nhọn để thực hiện nhiệm vụ chống tham nhũng, tiêu cực đó Thí dụ, nhiệm vụ trọng tâm là chống quan liêu, bao cấp chuyển sang cơ chế thị trường định hướng XHCN, phải có những bài đột phá vào lĩnh vực kinh tế, kế hoạch hóa tập trung cứng nhắc, mở rộng quyền tự chủ sản xuất, kinh doanh của cơ sở Chống quan liêu, mệnh lệnh trong khu vực hành chính, phải có những bài với chủ đề xóa bỏ tệ phiền hà, nhũng nhiễu dân, cơ sở, thực hiện một cửa, một dâu… Chống tham nhũng phải có những bài chống tệ lợi dụng chức quyền, kẽ hở của cơ chế, chính sách để móc ngoặc, làm sai quy định hiện hành, gian lận thương mại, tham ô chiếm đoạt tài sản Nhà nước và công dân…

Trọng tâm còn được thể hiện ở nội dung, bố cục từng bài viết, từng vấn

đề chống tiêu cực Cụ thể là, những bài viết không sa đà quá nhiều vào các chi tiết, bình tán thiếu cơ sở khoa học, tạo ra các chi tiết giật gân, câu khách không thực hiện nhiệm vụ làm lành mạnh hóa dư luận xã hội Trái lại, phải chọn lọc từng chi tiết phục vụ trọng điểm của chủ đề; đồng thời phải nêu bật nguyên nhân trực tiếp, sâu xa, bài học rút ra từ các vụ việc tiêu cực đó Và cao

tay hơn là nêu ra được giải pháp khắc phục Thí dụ vụ án Năm Cam, tuy còn một số mặt cần rút kinh nghiệm, nhưng chúng ta ngay từ đầu đã xác định không quá đi sâu vào các tình tiết, mà nêu những diễn biến chính của vụ án, đặc biệt nhấn mạnh việc xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật bất kể người đó là ai; sau đó rút ra bài học từ vụ án này…

- Chính xác: Trong tuyên truyền nói chung đòi hỏi tính chính xác, đúng trên mọi lĩnh vực, nhưng trong đấu tranh chống tiêu cực mang tính nhạy cảm rất cao, do đó đòi hỏi nghiêm ngặt tính chính xác ở tất cả các chi tiết, câu, từ ngữ, cách diễn đạt Người viết phải nêu đúng việc, đúng người, đúng tội; không suy diễn, bình tán theo suy nghĩ chủ quan của mình Phải để sự việc, chứng cứ, tài liệu nói lên vấn đề là chính; không luận tội thay cơ quan pháp luật; trái lại phải kiểm tra, giám sát cơ quan pháp luật khi luận tội, đồng thời phát hiện, đưa lên mặt báo những sai sót của các cơ quan này khi luận tội sai

do cố ý hoặc vô tình Các bài viết chống tiêu cực nếu chưa đủ tài liệu, chứng

cứ không vững chắc, còn phân vân thì dứt khoát chưa viết, chưa đăng Bởi lẽ

cố tình viết và đăng báo mà có những chi tiết sai thì sẽ dẫn đến tác hại khó lường Những bài viết về vấn đề chống tiêu cực nên tham khảo ý kiến của các

cơ quan, chuyên gia am hiểu về lĩnh vực này và nên được bàn bạc, thống nhất trong tập thể lãnh đạo ban, Ban biên tập Theo kinh nghiệm bản thân, thì tài liệu 10 chỉ nên viết 6-7; còn lại để dự phòng, khi có phản ứng thì viết tiếp Tài liệu thanh tra, kiểm tra điều tra của các cơ quan chức năng là cơ sở, chứng lý quan trọng nhưng không thể coi đó là đúng tuyệt đối, cần có những nguồn tài liệu đối chứng và dựa vào sự hiểu biết của mình phân tích kỹ trước khi viết bài

- Đúng pháp luật: Phải thực hiện nghiêm Luật Báo chí và pháp luật của Nhà nước CHXHCN Việt Nam Trước hết, nhà báo cũng là công dân, do đó mọi nghĩa vụ, quyền hạn, trách nhiệm của công dân nhà báo phải thực hiện nghiêm túc, đầy đủ và phải chịu trách nhiệm như một công dân về mọi hành

vi hoạt động của mình Sau nữa, là nhà báo, cơ quan báo phải thực hiện

nghiêm Luật Báo chí Chỉ được làm những điều luật không cấm Đặc biệt trong chống tiêu cực không được viết nhũng bài có nội dung trực tiếp hay gián tiếp phương hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc và chế độ XHCN; không tiết lộ bí mật quốc gia; không làm bất ổn tâm lý xã hội; phải cải chính trung thực, kịp thời những thông tin sai sự thật, mục “Hồi âm” không được cắt xén những điểm không có lợi cho báo, chỉ đăng những điều có lợi cho mình

Nói chuyện với những người làm báo Nhân Dân về rèn luyện kỹ năng viết bài điều tra [66], nhà bão lão thành Hữu Thọ, nguyên Tổng Biên tập báo Nhân Dân, nguyên Trưởng ban Tư tưởng-Văn hóa Trung ương trăn trở:

“Càng về sau, tính chất xã hội của hoạt động rộng hơn, nhưng tại sao hoạt động phóng sự-điều tra trên báo chúng ta lại thui chột đi, sau đây, tất nhiên nhiều thế hệ Tổng Biên tập phải được xem xét và chúng ta chuyển sang một

hệ thống điều tra chủ yếu phân tích sự kiện, bởi đi vào hoạt động kinh tế Không phải báo Nhân Dân né tránh các cuộc đấu tranh,mà chúng ta đã xông vào, thậm chí sớm và phát hiện mới Vấn đề là tại sao bạn đọc vẫn cứ dai dẳng cho là chúng ta không thật sự tích cực đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng? Đây là vấn đề mà chúng ta phải giải tỏa Có thể chúng ta tung ra một vấn đề, nhưng không đủ sức theo đuổi vấn đề ấy đến cùng, mà đặc điểm trong thời kỳ đổi mới khi vấn đề tiêu cực mới xuất hiện thì không thể chỉ đấu tranh một lần là xong, mà là cuộc đấu tranh dai dẳng Chúng ta không đủ sức, hay

là chưa có chỉ đạo, đeo vấn đề ấy đến cùng Phải chăng tôi muốn nói không phải chúng ta không có những đợt đấu tranh dũng cảm, có hiệu quả, nhưng vẫn đeo đẳng trong lòng một số bạn đồng nghiệp chưa chịu báo Nhân Dân là ngọn cờ trên mặt trận chống tiêu cực phải chăng vì chúng ta chưa đeo đẳng vấn đề đến cuối cùng

Cuộc đấu tranh trên báo chí giữ vững được ngọn cờ xung kích là liên tục chứ không nên mốc vào một bài rồi dừng lại Vì xã hội đấu tranh cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cuộc đấu tranh dai dẳng

Người làm báo có thế rất mạnh là tiếp cận chân lý từ thực tiễn, đặc biệt là thể loại điều tra Cái này rất vất vả thứ nhất là kiến thức phải sâu sắc Cái thứ hai

là sự gian khổ, bởi câu trả lời từ thực tiễn là đặc điểm của thể loại điều tra Sức mạnh của điều tra là phân tích thực tiễn và đưa ra kết luận từ thực tiễn ”

Tiểu kết chương 1

Tóm lại, chương cơ sở lý luận và thực tiễn làm rõ nội hàm và ngoại diên của vấn đề cần nghiên cứu về tác phẩm báo chí điều tra, xác định hành vi tham nhũng, vai trò báo chí trong đấu tranh chống tham nhũng, vị trí của báo Đảng Trung ương trên mặt trận báo chí chống tham nhũng, cùng những đường dẫn nhằm hiểu sâu sắc hơn về quan điểm, chính kiến của tờ báo này trong tuyên truyền đấu tranh chống tham nhũng

Báo Nhân Dân là tờ báo chính trị lớn nhất nước, đại diện cho tiếng nói của Đảng cầm quyền, của Nhà nước và của nhân dân; đồng thời báo Nhân Dân là một mắt xích trong hệ thống chính trị của đất nước, vì vậy quan điểm của báo Nhân Dân về chống tham nhũng là phải có “Trọng tâm, trọng điểm, chính xác và đúng pháp luật”

Chương 2 THỰC TRẠNG TÁC PHẨM BÁO CHÍ ĐIỀU TRA

CHỐNG THAM NHŨNG KHU VỰC MIỀN TÂY NAM BỘ

TRÊN BÁO NHÂN DÂN

2.1 GIỚI THIỆU KHU VỰC KHẢO SÁT

2.1.1 Miền Tây Nam Bộ trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng, nguyên Thủ tướng Phan văn Khải và Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt trong các bài phát biểu đều khẳng định:

“Đầu tư xây dựng và phát triển đồng bằng sông Cửu Long(miền Tây Nam bộ)

để nhanh chóng trở thành một Vùng kinh tế trọng điểm của cả nước” [57, tr.18]

Thành tựu lớn nhất với Tây Nam bộ là trên lĩnh vực phát triển nông nghiệp Báo cáo chính trị của Đảng bộ các tỉnh, thành phố vùng Tây Nam bộ đều đặt nhiệm vụ phát triển nông nghiệp vào mục tiêu hàng đầu gắn với phát triển nông thôn và nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nông dân Tây Nam bộ đã chứng tỏ là một vựa lúa lớn của cả nước, vừa đảm bảo nhu cầu lương thực cho tiêu dùng, an ninh lương thực cho quốc gia và cung ứng nguồn gạo xuất khẩu với quy mô lớn Sản lượng lúa hằng năm toàn vùng chiếm hơn 53% tổng sản lượng lúa và đóng góp 90% sản lượng gạo xuất khẩu

cả nước

Sản xuất và xuất khẩu cá ba sa, cá tra và tôm sú với quy mô hàng hóa lớn trở thành những sản phẩm xuất khẩu chủ lực và mang thương hiệu cho vùng Tây Nam bộ Kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Tây Nam bộ năm 2008 đạt gần 2,5 tỷ USD, chiếm hơn 60% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của

cả nước

Không chỉ có nông nghiệp, thủy sản với sản lượng và tỷ trọng xuất khẩu dẫn đầu các vùng, miền cả nước, miền Tây Nam bộ thuận lợi để phát triển kinh tế mở qua hợp tác đầu tư nước ngoài, giao lưu quốc tế, vụt lên