Quan điểm hồ chí minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng với việc nâng cao tính chiến đấu của báo chí việt nam hiện nay

Trong suốt cuộc đời của mình, ngay từ những ngày đầu hoạt động cách mạng, Người đã lấy báo chí làm vũ khí đấu tranh, Người làm chủ bút nhiều tờ báo quan trọng: Le Paria, Thanh niên, Việ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN THỊ NHUNG

QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ TÍNH CHIẾN ĐẤU CỦA BÁO CHÍ CÁCH MẠNG VỚI VIỆC NÂNG CAO TÍNH CHIẾN ĐẤU CỦA BÁO CHÍ VIỆT NAM HIỆN NAY

Ngành: Hồ Chí Minh học

Mã số: 60 31 02 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ HỒ CHÍ MINH HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS,TS Hoàng Chí Bảo

HÀ NỘI - 2015

luận văn thạc sĩ

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

PGS, TS Trương Ngọc Nam

Tôi xin cam đoan luận văn thạc sĩ Hồ Chí Minh học “Quan điểm Hồ Chí

Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng với việc nâng cao tính chiến đấu của báo chí Việt Nam hiện nay” là công trình nghiên cứu riêng của tôi

Những số liệu được sử dụng đã ghi rõ nguồn trích trong danh mục tài liệu tham khảo Kết quả này chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào từ trước đến nay

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Nhung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ TÍNH CHIẾN ĐẤU CỦA BÁO CHÍ CÁCH MẠNG 7

1.1 Hồ Chí Minh - Nhà báo cách mạng 8

1.2 Lý luận chung về báo chí và tính chiến đấu của báo chí cách mạng 16

Chương 2 VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ TÍNH CHIẾN ĐẤU CỦA BÁO CHÍ CÁCH MẠNG VÀO THỰC TIỄN BÁO CHÍ VIỆT NAM HIỆN NAY 54

2.1 Một số nét về báo chí Việt Nam hiện nay 54

2.2 Thực trạng tính chiến đấu của báo chí Việt Nam hiện nay 57

2.3 Giải pháp nhằm nâng cao tính chiến đấu của báo chí theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay 88

KẾT LUẬN 103

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 105

PHỤ LỤC 111

TÓM TẮT LUẬN VĂN 118

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong công cuộc đổi mới toàn diện ở nước ta hiện nay, vấn đề nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí nói riêng có ý nghĩa hết sức quan trọng về phương diện lý luận và hoạt động thực tiễn Đại hội Đảng lần thứ VII xác định, Đảng ta lấy chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hoạt động Việc nghiên cứu, đánh giá, nhìn nhận các khía cạnh khác nhau của tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ góp phần tích cực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc đáp ứng yêu cầu tình hình mới đặt ra

Tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí là một nội dung quan trọng, một thành

tố không tách rời trong tư tưởng Hồ Chí Minh Sự nghiệp báo chí của Người gắn liền với sự nghiệp cách mạng, để lại những thành công và bài học kinh nghiệm quý giá cho những người làm báo hôm nay Trong suốt cuộc đời của mình, ngay từ những ngày đầu hoạt động cách mạng, Người đã lấy báo chí

làm vũ khí đấu tranh, Người làm chủ bút nhiều tờ báo quan trọng: Le Paria,

Thanh niên, Việt Nam độc lập,… và là người chỉ đạo trực tiếp những tờ báo

lớn của Đảng như: Cờ giải phóng, Sự thật, Nhân dân… Người là nhà báo với

ý nghĩa chân chính nhất của nghề báo, không chú ý đến tên tuổi và sự nghiệp riêng mà chỉ quan tâm tới đích thiêng liêng là đem ngòi bút phục vụ cách mạng Người tập trung toàn bộ trang viết vào một đề tài “về nội dung viết mà các cô chú gọi là “đề tài” thì tất cả các bài báo Bác viết chỉ có một “đề tài” là: chống thực dân đế quốc, chống phong kiến địa chủ, tuyên truyền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Duyên nợ của Bác đối với báo chí là như vậy” Trong

50 năm làm báo, Bác đã sử dụng báo chí làm vũ khí chiến đấu trên mặt trận tư tưởng; làm công cụ vạch trần tội ác của kẻ thù, giác ngộ nhân dân cả nước, tập hợp lực lượng, kêu gọi toàn quốc kháng chiến mang lại độc lập cho Tổ

quốc, tự do cho dân tộc, tự do cho nhân dân Cho đến nay, quan điểm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng vẫn giữ nguyên giá trị, vẫn là những tri thức quý báu đối với các thế hệ nhà báo

90 năm qua, Báo chí cách mạng Việt Nam do chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập và lãnh đạo, đã luôn đồng hành cùng những chặng đường đấu tranh kiên cường của Đảng, nhân dân ta, vì độc lập dân tộc, vì chủ nghĩa xã hội Thực hiện Nghị quyết Đại hội XI của Đảng “Chú trọng nâng cao tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chức năng thông tin, giáo dục, tổ chức và phản biện xã hội của các phương tiện thông tin đại chúng vì lợi ích của nhân dân và đất nước”, báo chí đã phản ánh kịp thời diễn biến mọi mặt của đời sống xã hội; phản ánh tâm

tư, nguyện vọng chính đáng của các tầng lớp nhân dân; phát hiện và cổ vũ các nhân tố mới, điển hình tiên tiến và những thành tựu của công cuộc đổi mới

Đã tích cực tuyên truyền chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; phản ánh những ý kiến đóng góp tâm huyết của các nhà khoa học, các giới đồng bào Kịp thời phê phán, đấu tranh với các hiện tượng tiêu cực, những thói hư tật xấu trong xã hội; phê phán, bác bỏ những thông tin, quan điểm sai trái, âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực phản động, thù địch, góp phần vào việc củng cố lòng tin của nhân dân đối với sự nghiệp đổi mới Báo chí đã có những đóng góp quan trọng trong công tác thông tin về chủ quyền biển, đảo; thông tin tuyên truyền đối ngoại; thông tin về những thành tựu của công cuộc xây dựng, phát triển đất nước; về các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc

ra thế giới, thúc đẩy hội nhập quốc tế, nâng cao vị thế của Việt Nam trong khu vực và trên thế giới Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, hoạt động báo chí cũng còn bộc lộ không ít hạn chế, khuyết điểm Còn có những biểu hiện thiếu nhạy bén chính trị, chưa làm tốt chức năng định hướng dư luận, chưa thực hiện tốt tôn chỉ mục đích; còn để lọt thông tin không trung thực, thiếu chính

xác, giật gân, câu khách, lộ bí mật; khai thác thông tin nước ngoài thiếu chọn lọc; chưa làm tốt công tác phát hiện, tuyên truyền các điển hình tiên tiến, cổ

vũ phong trào thi đua yêu nước Một số cơ quan báo chí chậm đổi mới nội dung và hình thức; tuyên truyền thiếu hấp dẫn, chưa làm chủ được thông tin

Xuất phát từ những lý do trên, tác giả lựa chọn vấn đề: “Quan điểm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng với việc nâng cao tính chiến đấu của báo chí Việt Nam hiện nay”; làm đề tài luận văn thạc sĩ

chuyên ngành Hồ Chí Minh học

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Có thể nhận thấy rằng chưa bao giờ báo chí - truyền thông nước ta đạt trình

độ phát triển toàn diện như hiện nay, trên các bình diện số lượng, thể loại, loại hình công nghệ - kỹ thuật và đội ngũ nhà báo Cũng chưa bao giờ vai trò, nhiệm

vụ, trách nhiệm, vị thế xã hội của báo chí được nhìn nhận một cách sáng rõ như hiện nay Báo chí đã và đang đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ chế

độ chính trị; xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế

Đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều tác phẩm được xuất bản, nhiều tài liệu liên quan đến tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí Tuy nhiên, vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào tập trung nghiên cứu chuyên sâu về quan điểm của Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng Tác giả xin nêu một số công trình đã được công bố thời gian qua xung quanh đề

tài nghiên cứu: Cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí xuất bản” do Lê

Văn Yên và Vũ Thị Hương tuyển chọn và biên soạn trong đó đã đưa ra những quan điểm và đánh giá cùa Chủ tịch Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của báo chí, xuất bản và về những phẩm

chất của người làm báo; Cuốn “Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí”

của tác giả Tạ Ngọc Tấn (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003), trong đó tác giả đã trình bày các quan điểm của Hồ Chí Minh về báo chí, vai trò, chức

năng, tổ chức, phương pháp sáng tạo báo chí theo tư tưởng Hồ Chí Minh;

Cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng” của Hội Nhà báo Việt

Nam (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004) trong đó đã giới thiệu sáu chuyên đề về báo chí cách mạng, quan điểm của Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của báo chí cách mạng Những vấn đề đặt ra khi học tập, vận dụng và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng trong điều kiện hiện nay

Một số công trình khác đề cập đến sự nghiệp báo chí của Hồ Chí Minh

như: “Bác Hồ nhà báo cách mạng vĩ đại” của Thế Tập – Kim Oanh (Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1985); “Xin đừng quên lời nhà báo Hồ Chí Minh” của các tác

giả Đinh Chương – Trần Văn Chương – Châu Quỳ (Nxb Đà Nẵng, 2005);

“Hồ Chí Minh nhà báo cách mạng” của Cao Ngọc Thắng (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003); “Nhà báo Hồ Chí Minh và những bài viết ở Quế

Lâm” của tác giả Phạm Qúy Thích (Nxb Công an Nhân dân, Hà Nội, 2006)

Trong đó các tác giả đều nhìn nhận Hồ Chí Minh là một nhà báo xuất sắc, người khai sinh ra nền báo chí cách mạng Việt Nam

Một số bài viết được đăng trên các tạp chí như: “Nhà báo lớn Hồ Chí

Minh” của tác giả Bảo Hoàn (Tạp chí Ngôn ngữ và Đời sống, số 9, 2004);

“Những lời dạy của Hồ Chí Minh với các nhà báo cách mạng Việt Nam” của Đào Thanh Tùng (Tạp chí Lý luận Chính trị, số 6, 2005); “Tư tưởng Hồ Chí

Minh về báo chí: Nhân kỷ niệm 80 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21/6/1925 – 21/6/2005)” của Mai Trang (Tạp chí Xây dựng Đảng, số 6,

2005) cũng đã đề cập đến nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí

Đề cập đến các vấn đề về báo chí có thể nhắc đến các công trình nghiên

cứu như: “Cơ sở lý luận báo chí” của PGS, TS Nguyễn Văn Dững (NXB

Lao động, 2013) Các vấn đề mang tính hàn lâm được PGS.TS Nguyễn Văn Dững trình bày có hệ thống, cấu trúc mạch lạc, cân đối, ngôn từ dễ tiếp

nhận, không quá nhiều thuật ngữ cao xa hay đi sâu quá vào chuyên ngành Giáo trình gồm 9 chương, toàn đại vấn đề: Khái quát về truyền thông, quan niệm chung về báo chí, tổng quan các loại hình, công chúng báo chí, chức năng xã hội của báo chí, các nguyên tắc cơ bản của hoạt động báo chí, tự do báo chí, lao động báo chí, và cuối cùng nhà báo - chủ thể hoạt động báo chí;

“Giáo trình tác phẩm báo chí đại cương” của tác giả Nguyễn Thị Thoa,

Nguyễn Thị Hằng Thu (Nxb Giáo dục Việt Nam, 2011), trong đó tác giả đã nêu lên những kiến thức cơ bản nhất về tác phẩm báo chí như: khái niệm, chức năng, giá trị sử dụng, vấn đề bản quyền tác phẩm báo chí; các yếu tố cấu thành tác phẩm báo chí như: yếu tố nội dung (đối tượng phản ánh, chi tiết, quan điểm của nhà báo, ), yếu tố hình thức (kết cấu tác phẩm, ngôn ngữ thể hiện, thể loại tác

phẩm báo chí); quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí, “Trách nhiệm xã hội và

nghĩa vụ công dân của nhà báo” của tập thể tác giả Lê Khả Phiêu, Phan Quang,

Hồng Vinh (Hội Nhà báo Việt Nam xuất bản năm 1998), trong đó đã nêu lên các tham luận và các bài phát biểu trong hội thảo toàn quốc về vai trò, vị trí của báo chí trong công tác tuyên truyền về nhiệm vụ bảo vệ, xây dựng chủ nghĩa xã hội, trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ, lương tâm nghề nghiệp của các nhà báo, công tác

quản lí báo chí trong giai đoạn đổi mới; “Nhà báo – Anh là ai?” của Lê Phú Khải

(Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 2004), tác giả đã nêu lên những kinh nghiệm, chiêm nghiệm về nghề báo, vai trò, trách nhiệm của người làm báo đối với xã hội, những

tâm sự, trăn trở về nghiệp báo chí của tác giả; “Nghiệp làm báo” của Hồ Xuân

Sơn (Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2003), trong đó tác giả đã chia sẻ những trải nghiệm về nghề làm báo, công tác báo chí trong giai đoạn hiện nay

Luận án Tiến sĩ Truyền thông Đại chúng: “Đạo đức nghề nghiệp của

nhà báo Việt Nam hiện nay” của Nguyễn Thị Trường Giang bảo vệ năm

2010 cũng đã phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề đạo đức nghề báo, chỉ ra thực trạng đạo đức nghề nghiệp của nhà báo Việt Nam hiện nay

thông qua phân tích các tác phẩm báo chí, từ đó tác giả cũng đã đưa ra nguyên nhân và đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng đạo đức nghề báo trong giai đoạn hiện nay

Tác giả luận văn đã tham khảo, kế thừa những nội dung thích hợp của các công trình khoa học đi trước khi nghiên cứu vấn đề tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí đặc biệt là những quan điểm của Người về tính chiến đấu của báo chí cách mạng cũng như thực trạng tính chiến đấu của báo chí Việt Nam Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao tính chiến đấu của báo chí theo tư tưởng Hồ Chí Minh Luận văn không trùng lắp với các công trình trước đó, bởi vì các công trình đó chưa đi sâu hoặc chưa có chủ đích trực tiếp nghiên cứu việc vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng vào nâng cao tính chiến đấu của báo chí Việt Nam hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ quan điểm của Hồ Chí Minh

về tính chiến đấu của báo chí cách mạng, thực trạng tính chiến đấu của báo chí nước ta hiện nay, tác giả luận văn đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao tính chiến đấu của báo chí theo tư tưởng Hồ Chí Minh

* Để đạt được mục đích trên, luận văn sẽ thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Làm rõ quan điểm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng

- Phân tích thực trạng tính chiến đấu của báo chí nước ta hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao tính chiến đấu của báo chí theo tư tưởng Hồ Chí Minh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Quan điếm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng và thực trạng tính chiến đấu của báo chí nước ta hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu quan điểm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí trong thời gian từ năm 1919 (khi Hồ Chí Minh bắt đầu viết bài báo đầu tiên) đến năm 1969 (khi Người viết bài báo cuối cùng); thực trạng tính chiến đấu của báo chí nước ta hiện nay (qua khảo sát ba ấn phẩm: Nhân dân hàng ngày, Lao động, tạp chí Cộng sản trong 2 năm 2011 và 2012)

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lí luận: Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí

Minh và quan điểm của Đảng ta về tính chiến đấu của báo chí

- Phương pháp nghiên cứu: Luận văn dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Triết học Mác Các phương pháp nghiên cứu: phân tích và tổng hợp, lô gic và lịch sử, qui nạp và diễn dịch, trừu tượng

và cụ thể và các phương pháp thống kê, tổng kết, phân tích, so sánh

6 Đóng góp của luận văn

- Góp phần làm rõ quan điểm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng

- Đánh giá thực trạng tính chiến đấu của báo chí nước ta hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục phát huy tính chiến đấu của báo chí theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Với kết quả đạt được, luận văn góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu quan điểm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng

Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và giảng dạy về các vấn đề liên quan đến báo chí

8 Cấu trúc của luận văn

Cấu trúc của luận văn gồm phần mở đầu, 2 chương, 5 tiết, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và tóm tắt luận văn

Chương 1 QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ TÍNH CHIẾN ĐẤU

CỦA BÁO CHÍ CÁCH MẠNG 1.1 Hồ Chí Minh - Nhà báo cách mạng

1.1.1 Hồ Chí Minh, người khơi nguồn một dòng báo, một sự nghiệp báo chí cách mạng

Trước ngày Nguyễn Tất Thành lên đường sang phương Tây, đi tìm chân

lý cách mạng, ở Việt Nam, báo chí xuất bản chưa được hai chục tờ và chưa có báo xuất bản hằng ngày Những tờ báo chữ Việt lúc đầu đều do người Pháp làm giám đốc, chủ nhiệm Đến đầu thế kỷ thứ XX, về danh nghĩa, phần lớn báo chí đã chuyển dần sang đứng tên người Việt Nam thay cho người Pháp, nhưng đặt dưới sự chỉ đạo và kiểm duyệt chặt chẽ của các sở báo chí ở trong

xứ Về nội dung, báo chí là công cụ của chủ nghĩa thực dân để nhồi sọ nhân

dân Việt Nam, do “chính quyền thành lập và giao cho bọn tay chân điều

khiển, chỉ nói đến chuyện nắng mưa, tán dương những kẻ quyền thế đương thời, kể chuyện vớ vẩn, ca tụng công ơn của nền khai hóa và ru ngủ dân

chúng” [35, tr.428] Đòi tự do báo chí, tự do ngôn luận đã trở thành yêu cầu

bức thiết của nhân dân Việt Nam

Trên con đường hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh đã sử dụng báo chí làm vũ khí sắc bén trong đấu tranh chính trị Đồng thời, Hồ Chí Minh là người khai sinh ra nền báo chí cách mạng Việt Nam, người đặt nền móng và trực tiếp tham gia giáo dục, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ cán bộ báo chí Nói

như nhà nghiên cứu Đỗ Quang Hưng, Bác là “người khơi nguồn một dòng

báo, một sự nghiệp” [31, tr.83] Đó là dòng báo chí cách mạng và sự nghiệp

báo chí cách mạng Tất nhiên, sự nghiệp báo chí Hồ Chí Minh được bắt đầu sớm hơn, với những bài viết cho tờ Luy-ma-ni-tê của Đảng Cộng sản Pháp và đặc biệt tờ Le Paria (Người cùng khổ) do Bác trực tiếp làm chủ bút và chủ

nhiệm Song về danh nghĩa, đây là cơ quan ngôn luận của “Hội liên hiệp thuộc địa” nên không thể coi là tờ báo đầu tiên của nền báo chí cách mạng Việt Nam Phải đến ngày 21-6-1925, tờ Thanh Niên do Nguyễn Ái Quốc sáng lập ra đời thì nền báo chí cách mạng mới thực sự được khai sinh Tờ báo phát hành tổng cộng 208 số, mỗi số 400-500 bản, công nghệ in ấn thô sơ, trình bày còn đơn giản nhưng đã xứng đáng với vai trò là vũ khí tuyên truyền đắc lực của những người cộng sản Việt Nam Đây là mốc đánh dấu sự chuyển biến từ phong trào yêu nước sang phong trào cộng sản của các tổ chức cách mạng trong nước, dưới sự lãnh đạo của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc Người đã khéo léo dùng tờ Thanh Niên để tuyên truyền, giác ngộ lý tưởng cộng sản trong tầng lớp thanh niên yêu nước Ảnh hưởng của tờ Thanh Niên do Bác Hồ sáng lập làm những tên thực dân chóp bu phải lo ngại L.Mac-ty, chánh mật thám Pháp

ở Đông Dương đã nhận xét trong cuốn “Góp phần vào lịch sử các phong trào

chính trị ở Đông Dương” xuất bản năm 1933 ở Hà Nội: “Ông Nguyễn Ái Quốc đã không ngần ngại dành suốt 60 số đầu của tờ báo để chuẩn bị tinh thần cho người đọc, chỉ nói về lòng yêu nước, để đến số 61 ra ngày 12/9/1926 ông mới để lộ ý định của ông khi viết rằng, chỉ có một Đảng Cộng sản mới đảm bảo hạnh phúc cho dân tộc Việt Nam”… Y nhận xét về ảnh hưởng của tờ

Thanh Niên: “Nếu như trong những năm 1926-1927, ngay những phần tử ưu

tú của Đảng còn nghĩ mình là quốc gia thì năm 1928 họ đã náo nức muốn thể hiện mình là cộng sản” [20, tr.88] L.Mac-ty cũng tỏ ra là một tay mật thám

sành sỏi khi ngay từ đầu năm 1926 đã lệnh cho bọn mật vụ sưu tầm bằng được bộ báo này Chỉ bằng cách sắp xếp mấy chục số đầu tiên, tên thực dân

cáo già này đã kết luận rằng “tòa soạn phải ở Quảng Châu và chắc chắn tác

giả tờ báo này là Nguyễn Ái Quốc” [31, tr.88]

Rõ ràng, Hồ Chí Minh không chỉ là người thầy của báo chí cách mạng Việt Nam trong vai trò sáng lập tờ báo cách mạng đầu tiên, mà còn là người thầy dày dạn kinh nghiệm trong tổ chức tờ báo, phục vụ yêu cầu tuyên truyền,

giác ngộ cách mạng Những bài viết trên báo Thanh Niên ngắn gọn, dễ hiểu (bài đăng tải 2-3 kỳ cũng chưa đến 1000 chữ, còn phổ biến là 300-500 chữ), phù hợp với đối tượng bạn đọc của báo lúc bấy giờ Nhà nghiên cứu Đỗ

Quang Hưng nhận xét: Báo Thanh Niên đã xác lập “một phong cách làm báo

cách mạng rất Việt Nam” và “đặt ra cả nền móng có tính nguyên tắc cho sự

ra đời và phát triển nền báo chí của nước Việt Nam mới!” [31, tr.91] Đánh

giá này phù hợp với quan điểm của tiến sĩ Sờ-ten Tôn-net-son người Thụy

Điển, khi ông khảo sát tờ “Việt Nam độc lập” do Hồ Chí Minh sáng lập năm 1941: “Tờ báo chẳng những giản dị, dễ hiểu, dễ đọc mà còn rất đậm chất văn

chương nhiệt huyết Kinh nghiệm và sự cống hiến của Hồ Chí Minh đã nhanh chóng tạo nên sức cổ động của những bài báo trong tờ Việt Nam độc lập”

[33, tr.30) Nhà nghiên cứu Thụy Điển cũng rất tinh tế khi nhận xét về sự độc

đáo của tờ Việt Nam độc lập: “Khi thành lập các mặt trận hoặc đảng phái,

hầu hết các nhà lãnh đạo chính trị đều vội vã và muốn làm ngay một tờ báo

có tầm cỡ quốc gia Hồ Chí Minh thì không làm như vậy, ông khởi đầu bằng một tờ báo địa phương, ban đầu chỉ phát hành trong phạm vi tỉnh Cao Bằng”

“Người cũng giả bộ nói rằng tờ báo đã tồn tại được một thời gian, đã phát

hành ngày 01 tháng 08 năm 1941, số 101” [25, tr.31] Sờ-ten Tôn-net-son lý

giải: “Mọi thứ làm như vậy để tránh cho mọi người cảm giác rằng họ là

những người đi tiên phong, tham gia vào cuộc thử nghiệm mà họ đã xác định một cách chính xác” [33, tr.31] Điều này chứng tỏ “tâm lý sáng suốt của Hồ Chí Minh cũng như khả năng vận động quần chúng bằng tài liệu tuyên truyền” [33, tr.30]

Ảnh hưởng của những tờ báo do Bác Hồ sáng lập không chỉ có ý nghĩa trực tiếp trong việc chỉ đạo cuộc đấu tranh cách mạng của dân tộc mà còn khơi nguồn mạnh mẽ cho nền báo chí cách mạng nở rộ Trong sự kìm kẹp

khủng bố của kẻ thù, một loạt tờ báo của tổ chức Đảng đã ra đời: “Tranh

Đấu”, “Cờ vô sản”, “Đỏ”, “Sóng Cách mệnh”, “Lao Động”… Nhiều tờ báo

trong số đó đã vượt lưới thép của kẻ thù đến tận trường Đại học Phương Đông

ở Mát-xcơ-va, nơi các lãnh tụ trẻ tuổi của Đảng như Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập… đang học tập lý luận cộng sản và rèn luyện năng lực của những nhà cách mạng chuyên nghiệp, tạo niềm tin sâu sắc về ngọn lửa cách mạng trong nước Báo chí của Đảng cũng gây ấn tượng mãnh mẽ trong

Quốc tế cộng sản Trên tờ “Phóng viên công nhân” của Quốc tế cộng sản đầu những năm 30 đã đăng bài của tác giả Iac Lun “hết lời ca ngợi những người

làm báo cách mạng của Đảng Cộng sản Đông Dương trẻ tuổi từ những sáng tạo trong in ấn đầy gian khổ, trong công tác phát hành đầy nguy hiểm và giá

trị giáo dục vô cùng to lớn của thứ vũ khí này” [7, tr.90]

Nền báo chí cách mạng Việt Nam ngay từ buổi đầu non trẻ đã tạo được dấu ấn và ảnh hưởng sâu sắc trong phong trào quần chúng Trong bối cảnh một đất nước hơn 90% dân số mù chữ, các tờ báo cách mạng đã tập hợp được đội ngũ những người có trình độ văn hóa nhất định và cả những quần chúng lao khổ Văn phong giản dị, nội dung thiết thực, dễ hiểu, dễ nhớ, báo chí cách mạng trở thành người bạn tin cậy, dẫn dắt phong trào Có được điều đó, phải

kể đến nỗ lực không mệt mỏi của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trong việc xác lập

“một phong cách làm báo cách mạng rất Việt Nam” Người ý thức sâu sắc vai

trò của báo chí trong việc tuyên truyền, cổ động và tổ chức hoạt động cách mạng như lời dạy của Lê-nin Cho nên quá trình rèn luyện tri thức và thực tiễn của một nhà cách mạng vĩ đại cũng là quá trình Bác tự trau dồi nghề nghiệp để trở thành một nhà báo dày dạn kinh nghiệm Bài học này được Người áp dụng với những học trò của mình Không phải ngẫu nhiên, những nhà lãnh đạo cách mạng Việt Nam sau Hồ Chí Minh cũng đồng thời là những nhà báo lớn: Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Hồ Tùng Mậu… Lê Hồng Sơn được Bác giúp đỡ tham gia làm tờ Thanh Niên Phạm

Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp thì phụ tá Bác làm tờ Việt Nam độc lập Như vậy, những tờ báo do Bác sáng lập còn là cái nôi đào tạo những nhà báo cách mạng thế hệ đầu tiên cho dân tộc Khi Bác bận công tác, chuyển địa bàn hoạt động, nhiệm vụ làm báo được giao lại cho các học trò của Người Không có

Hồ Chí Minh, tờ Thanh Niên và Việt Nam độc lập vẫn duy trì được hoạt động, bảo đảm vai trò trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng, góp phần quan trọng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc Một thế hệ nhà báo cốt cán của dân tộc đã được đào luyện vững vàng, nhờ sự chỉ dẫn trực tiếp của Người

1.1.2 Di sản báo chí Hồ Chí Minh

Với Hồ Chí Minh, hoạt động cách mạng luôn gắn liền với hoạt động báo chí Suốt hơn nửa thế kỷ tham gia đấu tranh cách mạng, Hồ Chí Minh luôn lấy báo chí làm một vũ khí tiến công kẻ thù, và là một phương tiện hoạt động

có hiệu quả để xây dựng phong trào cách mạng Tuy đề cập đến nhiều vấn đề rộng lớn của dân tộc và thời đại trên các mặt đấu tranh chính trị, kinh tế, văn hóa nhưng tất cả đều tập trung vào nhiệm vụ chống thực dân phong kiến, giải phóng, bảo vệ và xây dựng đất nước Nói chuyện tại Đại hội lần thứ hai của

Hội nhà báo Việt Nam, Hồ Chí Minh đã nêu rõ: “Về nội dunng viết, mà các

cô các chú gọi là “đề tài” thì tất cả những bài Bác viết chỉ có một “đề tài” là: chống thực dân đế quốc, chống phong kiến địa chủ, tuyên truyền độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Duyên nợ của Bác đối với báo chí là như vậy đó” [46, tr.171]

Trong những thập kỷ đầu thế kỷ XX, với tư cách người thanh niên yêu nước, người chiến sĩ trẻ tuổi của phong trào cách mạng, Nguyễn Ái Quốc đã

có hàng loạt những bài báo tiến công chế độ thực dân và bênh vực quyền lợi

của các dân tộc bị áp bức Nếu tính từ tác phẩm đầu tiên “Quyền của các dân

tộc thuộc địa” đăng trên báo Nhân đạo ngày 18 tháng 6 năm 1919 đến tác

phẩm cuối cùng “Thư trả lời tổng thống Mỹ” đăng trên báo Nhân dân ngày 25

tháng 8 năm 1969 thì Hồ Chí Minh đã làm báo cả cuộc đời, để lại hơn 2.000 bài báo các loại Đây là một di sản vô cùng quý báu cho dân tộc Việt Nam và nhân dân thế giới trên nhiều phương diện: chính trị, văn học, lịch sử, tư tưởng, phong cách báo chí trong cuộc đấu tranh vì độc lập dân tộc và hạnh phúc của nhân dân

Trong cuộc đời làm báo của mình, Hồ Chí Minh đã sáng lập ra 9 tờ báo,

tiêu biểu là 3 tờ “Người cùng khổ”, “Thanh niên” và “Việt Nam độc lập” Sự

ra đời của những tờ báo này đã có một vai trò hết sức quan trọng, đánh dấu những mốc quan trọng trong lịch sử báo chí cách mạng và góp phần không nhỏ vào thành công chung của cách mạng Việt Nam

Tờ báo đầu tay mà Bác là một trong những người sáng lập nên là Báo

“Người cùng khổ (Le Paria)” Tờ báo này ra số đầu tiên vào ngày 1/4/1922

với khổ giấy 36 x 50 Bên cạnh tên chính của tờ báo bằng tiếng Pháp còn có tên báo bằng tiếng Ả Rập ở bên trái và tiếng Hán phía bên phải: Lao động báo Tiêu đề của báo là: Diễn đàn của các dân tộc thuộc địa Địa chỉ của báo ở

số 16 Giắc cơ Calô, Pari VI

Sau tờ báo Người cùng khổ, để giúp các cán bộ cách mạng, các chí sĩ và thanh niên yêu nước nắm bắt được tình hình thời sự, tiếp cận với lý luận cách mạng, hiểu được những chủ trương của cách mạng Việt Nam, Hồ Chủ tịch đã

cùng với một số đồng chí cho ra đời tờ báo “Thanh niên” Tờ báo là cơ quan

ngôn luận của Thanh niên Cách mạng đồng chí hội, do Bác sáng lập và là cây bút chủ chốt; ngoài ra một số Ủy viên của Tổng bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội như Lê Hồng Phong, Hồ Tùng Mậu, Lê Duy Điếm cũng tham gia trong Ban biên tập Báo được thể hiện bằng hai ngôn ngữ Việt

và Hán trên khổ giấy 18 x 24, chữ viết bằng bút sắt trên giấy sáp Số đầu tiên

ra ngày 21/6/1925 Báo Thanh niên thường ra 4 trang (tuy nhiên cũng có một

số chỉ có 2 trang) gồm các chuyên mục: xã luận, tin tức, diễn đàn phụ nữ,

thanh niên vấn đáp phê bình, trả lời bạn đọc và tranh vẽ minh họa Mỗi số báo ra khoảng 100 bản, hầu hết được bí mật gửi về Việt Nam, một số ít gửi cho cơ sở cách mạng của ta ở Thái Lan

Tiếp nối báo Người cùng khổ và Thanh niên, Hồ Chủ tịch đã sáng lập

Báo “Việt Nam độc lập” Tờ báo là cơ quan tuyên truyền của Ban Việt Minh

tỉnh Cao Bằng Báo ra số đầu tiên vào ngày 1/8/1941, mỗi tháng 3 số, mỗi số

2 trang khổ nhỏ

Trong hoạt động báo chí của Người, Người đã sử dụng 150 bút danh viết

nên những tác phẩm báo chí xuất sắc [56] Một điều đặc biệt nữa là hiếm có

vị lãnh tụ nào lại viết báo bằng nhiều thứ tiếng như Hồ Chí Minh Khả năng ngoại ngữ đã tạo điều kiện cho Bác thêm nhiều cơ hội nhìn rộng ra thế giới xung quanh, tăng cường giao lưu, học hỏi kinh nghiệm với các đồng chí, đồng

nghiệp Ngoài viết báo bằng tiếng Pháp, Hồ Chí Minh còn viết cho tờ “Tiếng

còi”, tờ “Quốc tế Cộng sản” bằng tiếng Nga, tờ “Cứu vong nhật báo” bằng

tiếng Trung Quốc… Những năm tháng sau này, trở lại Tổ quốc, trực tiếp lãnh đạo cách mạng, Bác đã viết hàng nghìn bài cho các tờ báo của Đảng Với tờ

“Leparia”, Hồ Chí Minh đã viết 28 bài bằng tiếng Pháp trong 30 số báo Năm

1924, trên tạp chí “Quốc tế nông dân”, số 1, Hồ Chí Minh với tư cách là Ủy

viên Ban Chấp hành Quốc tế nông dân, trực tiếp phụ trách tạp chí đã đăng 3 bài Từ tháng 12 - 1928 đến tháng 7 - 1939 Hồ Chí Minh đã viết 8 bài bằng tiếng Pháp trong chuyên mục Thư từ Trung Quốc, ký tên là Lin đăng trên tờ

“Notre voix (Tiếng nói của chúng ta)” của Đảng Cộng sản Đông Dương xuất

bản bằng tiếng Pháp tại Việt Nam Từ tháng 11 đến tháng 12 năm 1940, Hồ Chí Minh với bút danh Bình Sơn đã viết 28 bài báo bằng tiếng Trung Quốc Các bài báo, bài trả lời phỏng vấn của Người còn xuất hiện trên nhiều tờ báo:

“Thiên Tân (Tờ báo Mỹ xuất bản tại Bắc Kinh - Trung Quốc năm 1919)”; tờ

“Yi Chê Pao (Triều Tiên năm 1919)”; “Nhân đạo”; “Đời sống thợ thuyền”;

Tập san “Inprekor (tiếng Đức)”; “Dân chúng (Pari)”; “Tạp chí Cộng sản (Pháp, năm 1921)”; “Tiếng Kèn”, “Ngọn lửa nhỏ (1923)”; “Sự thật”; “Tin tức (Liên Xô)”; “Quốc tế nông dân (1924)”; “Thông tin quốc tế”; “Những vấn đề

hòa bình và chủ nghĩa xã hội”; “Sự thật”

Sau khi giành chính quyền và trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và

Mỹ, Hồ Chí Minh do trách nhiệm nặng nề, đã không trực tiếp lãnh đạo các tòa soạn báo, nhưng người liên tục viết các bài cho các báo Giai đoạn từ tháng 8

- 1945 đến 1954, Hồ Chí Minh viết nhiều bài cho các báo “Sự thật”, “Cứu

quốc”, “Nhân dân”, “Vệ quốc quân”, “Tập san sinh hoạt nội bộ” Chiếm vị

trí nổi bật trong các tác phẩm báo chí thời kỳ này là hàng trăm bài báo của Người thể hiện quan điểm chỉ đạo kịp thời đối với những vấn đề thời sự,

những lĩnh vực quan trọng của công cuộc kháng chiến, kiến quốc như: “Chiến

lược của quân ta và của quân pháp” (Cứu quốc, 13-12-1946); “Người tuyên truyền và cách tuyên truyền” (Sự thật, 26-6-1947); “Giữ bí mật” (Sự thật, 30-

7-1948); “Dân vận” (Sự thật, 15-10-1950); “Phải tẩy sạch bệnh quan liêu” (Sự thật, 2-9-1950); “Tự phê bình” (Nhân dân, 20-5-1951) Ngòi bút của

Người bao quát rộng lớn những vấn đề có ý nghĩa quan trọng đang đặt ra, phân tích một cách sắc sảo, cụ thể, đánh giá rõ ràng, xác đáng, đưa ra các giải pháp thiết thực, khả thi cho việc giải quyết

Giai đoạn từ 1954 đến 1969, Hồ Chí Minh viết hàng trăm bài báo đăng trên các báo, tạp chí trong nước (chủ yếu là báo Nhân dân) và ngoài nước Đối với báo Nhân dân, Hồ Chí Minh đã viết về các chủ đề cấp thiết trong lĩnh vực kinh tế - xã hội, công tác xây dựng Đảng, về người tốt, việc tốt, về đấu tranh chống pháp và Mỹ

Các tác phẩm báo chí mà Hồ Chí Minh để lại cho chúng ta là một kho tàng đồ sộ, phong phú bao gồm nhiều thể loại, và ở thể loại nào Người cũng

tỏ ra là cây bút hàng đầu

1.2 Lý luận chung về báo chí và quan điểm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng

1.2.1 Các quan niệm về báo chí

Truyền thông nói chung và báo chí nói riêng đã và đang giữ vị trí thiết yếu trong đời sống xã hội Mặc dù báo chí được ra đời từ rất sớm, nhưng đến nay trên thế giới, việc đưa ra một quan niệm về báo chí vẫn còn là điều đang được bàn cãi rất nhiều

Theo từ điển bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì báo chí xuất phát từ

hai từ “báo” là thông báo và “chí” là giấy Như vậy, nói một cách khái quát

thì báo chí là những xuất bản phẩm định kỳ như Nhật báo hay Tạp chí Quan niệm chung như vậy còn chưa đầy đủ, bởi vì chỉ mới đề cập đến báo chí là những ấn phẩm bằng giấy Trên thực tế, chúng ta còn có nhiều dạng báo chí khác như báo phát thanh, báo hình, báo mạng điện tử

Theo chủ nghĩa Mác - Lênin, lịch sử xã hội loài người cho đến nay có hai giai cấp và theo đó có hai hệ tư tưởng đối lập nhau là tư sản và vô sản Chính

vì thế mà quan niệm về báo chí nhìn từ hệ tư tưởng là đối lập nhau Thậm chí ngay cả trong hệ tư tưởng tư sản cũng có nhiều quan niệm khác nhau về báo chí Một quan niệm nổi trội nhất của giai cấp tư sản cho rằng: Báo chí là phương tiện thông tin - thông tin sự kiện, khách quan, độc lập và không phụ thuộc vào chính trị, không can thiệp vào cuộc đấu tranh giai cấp; báo chí độc lập với chính trị, giám sát các hoạt động hành pháp, lập pháp và tư pháp Với quan niệm này, báo chí nghiễm nhiên được coi như là quyền lực thứ tư, giám sát ba quyền lực cao nhất vừa nêu Trên lý thuyết là như vậy, tuy nhiên thực

tế lại không hẳn như thế bởi các thế lực chính trị bằng mọi cách chi phối báo chí - truyền thông như một công cụ hữu hiệu nhằm giành và giữ quyền lực chính trị Sức mạnh quyền lực chính trị và đồng tiền là hai công cụ chủ yếu chi phối sức mạnh của báo chí và truyền thông

Còn theo quan điểm của giai cấp vô sản, báo chí là công cụ tuyên truyền,

là phương tiện đấu tranh giai cấp trên mặt trận tư tưởng - văn hoá; báo chí là một bộ phận không thể tách rời trong bộ máy tổ chức của Đảng Cộng sản; là

cơ quan ngôn luận của tổ chức Đảng

Ở Việt Nam, căn cứ vào vai trò, chức năng của Báo chí được quy định trong Luật Báo chí sửa đổi bổ sung năm 1999, có thể thấy quan điểm về Báo chí ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức của Đảng, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội; là diễn đàn của nhân dân

Khi tiếp cận báo chí từ quan điểm hệ thống, báo chí được nhìn nhận trong sự cấu thành bởi nhiều yếu tố, các yếu tố này được liên kết với nhau thông qua các quan hệ ràng buộc và chi phối lẫn nhau trong các điều kiện cụ thể, trong không gian và thời gian xác định Ở đây, báo chí chịu sự chi phối của nhiều loại quan hệ dọc - ngang, quan hệ bình đẳng và phụ thuộc Một mặt báo chí được coi như một tiểu hệ thống có quan hệ với các tiểu hệ thống khác; mặt khác là trong mối quan hệ tổng thể với quyền lực chính trị, quyền lực kinh tế, văn hoá, luật pháp

Trong hệ thống tổ chức quyền lực chính trị Mỹ, nhà nước là tổ chức quyền lực trung tâm Quyền lực nhà nước được phân chia thành ba nhánh: hành pháp, lập pháp và tư pháp Ba quyền lực này độc lập với nhau, kiềm chế

và giám sát lẫn nhau tạo nên sự cân bằng tương đối về quyền lực, do vậy có thể hạn chế tối đa việc lạm dụng quyền lực Tổ chức quyền lực chính trị Mỹ theo mô hình cộng hòa tổng thống Tổng thống có quyền lực bao trùm, là nguyên thủ quốc gia, đứng đầu bộ máy hành pháp, là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Trong hệ thống quyền lực chính trị Mỹ, báo chí được coi như quyền lực thứ tư, có thể giám sát quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Hầu hết báo chí Mỹ là báo chí tư nhân, do tư nhân lập ra, thậm chí xuất bản báo

không cần xin giấy phép ngay, nhưng bắt buộc trước hết phải có mã số thuế

để đóng thuế

Trong khi đó ở Anh lại theo mô hình nhà nước quân chủ đại nghị, nhà vua và thượng viện được coi trọng nhưng quyền lực thực tế lại thuộc về hạ viện và chính phủ Hạ viện do nhân dân trực tiếp bầu ra, có quyền lập pháp và phê chuẩn tất cả các đạo luật, hiệp định ký kết với nước ngoài; có quyền phủ quyết thượng viện, có quyền thành lập chính phủ và giải tán chính phủ thông qua bỏ phiếu không tín nhiệm chính phủ

Ở Pháp, hệ thống tổ chức quyền lực lại theo mô hình cộng hoà lưỡng tính, tổng thống là nguyên thủ quốc gia có quyền lực cao nhất, đứng đầu cơ quan hành pháp, có quyền bổ nhiệm thủ tướng, các bộ trưởng và quốc vụ khanh Chính phủ chịu trách nhiệm trước tổng thống và quốc hội, có thể bị quốc hội bỏ phiếu không tín nhiệm hoặc bị tổng thống giải tán

Ở Trung Quốc, hệ thống tổ chức quyền lực chính trị theo mô hình một đảng, Tổng Bí thư Đảng cộng sản kiêm Chủ tịch nước và là nguyên thủ quốc gia Trung Quốc không cho phép báo chí tư nhân hoạt động và không có luật Báo chí

Ở Việt Nam, tổ chức quyền lực chính trị theo mô hình một đảng duy nhất cầm quyền Đảng Cộng sản có quyền tuyệt đối, lãnh đạo trực tiếp và toàn diện mọi hoạt động của các tổ chức trong hệ thống chính trị Việt Nam có luật Báo chí và báo chí là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân

Vì mỗi nước trên thế giới có mô hình tổ chức quyền lực chính trị khác nhau, do đó quan điểm, chính sách và phương thức khai thác, sử dụng báo chí cũng khác nhau Tuy nhiên, giữa chúng vẫn có những điểm chung để có thể đi đến khái quát chung nhất về khái niệm báo chí: Là phương tiện thông tin đại chúng, là hoạt động thông tin-giao tiếp xã hội trên quy mô rộng lớn nhất, là công

cụ và phương thức kết nối xã hội hữu hiệu nhất, là công cụ và phương thức can

thiệp xã hội hiệu quả nhất trong mối quan hệ với công chúng và dư luận xã hội, với nhân dân và các nhóm lợi ích, với các nước trong khu vực và quốc tế

1.2.2 Quan niệm Hồ Chí Minh về tính chiến đấu của báo chí cách mạng

Theo định nghĩa của “Từ điển tiếng Việt”, nhà xuất bản Khoa học Xã hội năm 1998 do Hoàng Phê chủ biên thì “chiến đấu có nghĩa là đánh nhau bằng

vũ khí giữa các lực lượng vũ trang trong chiến tranh hay chống chọi quyết liệt với quân thù, với khó khăn, trở ngại”

Theo “Từ điển từ và ngữ Việt Nam” do GS Nguyễn Lân chủ biên thì

“chiến đấu là đánh nhau trong cuộc chiến tranh; cố gắng khắc phục khó

khăn, trở ngại, hay có thể hiểu chiến đấu là có tính chất đấu tranh”

Từ những định nghĩa trên có thể khái quát quan niệm chiến đấu theo nghĩa chung nhất đó là đánh nhau bằng vũ khí giữa các lực lượng vũ trang

trong chiến tranh Nhưng, xét theo ngữ nghĩa của từ “chiến đấu” trong “tính

chiến đấu của báo chí cách mạng” thì có nghĩa rộng hơn nhiều

Cuộc chiến đấu cách mạng của chúng ta, ngay từ đầu, đã được xác định

là cuộc chiến đấu nhằm mục đích đánh đổ ách thống trị của chủ nghĩa thực dân đế quốc và chế độ phong kiến, thực hiện giải phóng dân tộc giành lại độc lập và thống nhất cho Tổ Quốc Cuộc chiến đấu đó còn nhằm một mục tiêu cao hơn là đánh đổ mọi hình thức áp bức bóc lột khác, lập nên chế độ cộng hòa dân chủ, thiết lập quyền làm chủ của nhân dân, tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội; xây dựng cuộc sống mới - cuộc sống bình đẳng, ấm no, tự do, hạnh phúc cho toàn dân trên đất nước ta

Để đánh đổ ách thống trị của chủ nghĩa đế quốc Pháp, nếu kể từ lúc Đảng

ta thành lập năm 1930, Đảng và nhân dân ta đã phải tiến hành cuộc chiến đấu suốt 15 năm để đi đến thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và thành lập Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa năm 1945 Tiếp sau đó nước ta tiến hành hai cuộc kháng chiến cứu nước ròng rã trong 30 năm để đi đến thắng lợi hoàn toàn, đưa cả nước độc lập, thống nhất quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Cuộc chiến đấu cách mạng của nhân dân ta là một cuộc chiến đấu toàn diện, trên tất cả các mặt trận - quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa, ngoại giao

- bằng tất cả mọi phương pháp và phương tiện - vũ trang và không vũ trang, bạo lực và không bạo lực, bằng vũ khí theo nghĩa thông thường và bằng cả các loại vũ khí khác mà mục đích cuối cùng là để giành chiến thắng Trong

cả hai cuộc kháng chiến cứu nước, chúng ta không chỉ có một mặt trận đấu tranh vũ trang, mà còn có các mặt trận đấu tranh khác như mặt trận chính trị, mặt trận tư tưởng, mặt trận kinh tế, mặt trận văn hóa, mặt trận ngoại giao Trong mỗi mặt trận ấy lại có những mặt trận cụ thể nữa Báo chí chính là một mặt trận cụ thể trong mặt trận tư tưởng và văn hóa nói chung Tất cả những người tham gia các mặt trận ấy đều là chiến sĩ Với các văn nghệ sĩ,

Bác Hồ nói: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận Anh chị em là chiến

sĩ trên mặt trận ấy” Với các nhà báo, tại Đại hội lần thứ ba Hội nhà báo

Việt Nam (8-9-1962), Bác Hồ chỉ rõ: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách

mạng Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ” [47, tr.466] Trong điện

mừng Hội nhà báo Á - Phi (24-4-1965), Bác Hồ viết: “Đối với những người

viết báo chúng ta, cái bút là vũ khí sắc bén, bài báo là tờ hịch cách mạng để động viên quần chúng đoàn kết đấu tranh, chống chủ nghĩa thực dân cũ và mới, chống chủ nghĩa đế quốc, đứng đầu là đế quốc Mỹ, vì độc lập dân tộc, tiến bộ xã hội và hòa bình thế giới” [48, tr.540]

Đối với bất cứ cuộc chiến đấu nào, nhất là các cuộc chiến đấu cách mạng, nhân tố chính trị và tinh thần luôn luôn giữ vị trí quan trọng hàng đầu Chính nghĩa là một sức mạnh lớn Tinh thần chiến đấu hy sinh, quyết chiến và quyết thắng của mỗi chiến sĩ có thể biến sức mạnh chính trị và tinh thần thành sức mạnh vật chất để đè bẹp quân thù Mục tiêu của cách mạng càng cao cả,

kẻ thù càng hung ác, cuộc chiến đấu càng trở nên quyết liệt hơn, phức tạp hơn Thử thách càng lớn hơn thì tinh thần chiến đấu của các chiến sĩ cách mạng càng cần phải cao hơn Không có mục tiêu chính trị đúng đắn, cuộc

chiến đấu sẽ không còn sinh khí Không có những con người hy sinh quả cảm,

có tinh thần chiến đấu cao thì không thể thổi bùng lên ngọn lửa cách mạng Tinh thần chiến đấu của các chiến sĩ giống như ngọn gió lớn thổi vào đám lửa đang nhen Trong Nhật ký trong tù, Bác Hồ viết:

“Thân thể ở trong lao

Tinh thần ở ngoài lao, Muốn thành sự nghiệp lớn Tinh thần càng phải cao”

Đồng chí Trần Phú, Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng ta, trước khi chút hơi thở cuối cùng, đã nhắn nhủ các đồng chí của mình đang còn bị giam giữ trong

ngục tù đế quốc: “Hãy giữ vững chí khí chiến đấu”

Báo chí cách mạng là một bộ phận của sự nghiệp đấu tranh cách mạng Chính bản chất chiến đấu của sự nghiệp cách mạng quyết định tính chiến đấu của báo chí cách mạng Và đến lượt nó, tính chiến đấu của báo chí cách mạng lại trực tiếp phản ánh và làm sâu sắc thêm bản chất chiến đấu của cách mạng Một tờ báo không có tính chiến đấu là một tờ báo không có linh hồn Một tờ báo chỉ nói những điều vô thưởng vô phạt, những điều ở ngoài lề cuộc sống, những điều chẳng những không cổ vũ được mà còn làm bải hoải tinh thần chiến đấu của các chiến sĩ cách mạng thì đó tuyệt nhiên không phải là một tờ báo cách mạng Chiến đấu mà chúng ta nói đến ở đây là chiến đấu để đánh đổ

kẻ thù xâm lược, để bảo vệ Tổ quốc, vì lý tưởng và mục tiêu cao cả của cách mạng, để xây dựng chế độ mới, cuộc sống mới, để bảo vệ lợi ích của đất nước, của nhân dân, để đánh bại những đòn tiến công và phản kích của kẻ thù, chiến đấu để đề cao cái đúng, cái tốt, cái đẹp (chân, thiện, mỹ), để đẩy lùi và khắc phục những thói hư tật xấu trong xã hội và trong mỗi con người

Nói chuyện tại Đại hội lần thứ II Hội Nhà báo Việt Nam tháng 4 - 1959,

sau khi vạch trần cái gọi là “tự do báo chí” ở các nước tư bản, Bác Hồ căn dặn các nhà báo chúng ta: “Báo chí chúng ta thì cần phải phục vụ nhân dân

lao động, phục vụ chủ nghĩa xã hội, phục vụ cho đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà, cho hòa bình thế giới Chính vì thế cho nên tất cả những người làm báo (người viết, người in, người sửa bài, người phát hành, ) phải

có lập trường chính trị vững chắc Chính trị phải làm chủ Đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được Cho nên các báo chí của chúng

ta đều phải có đường lối chính trị đúng” Bác nói tiếp: “Báo chí của ta không phải để cho một số ít người xem, mà để phục vụ nhân dân, để tuyên truyền giải thích đường lối, chính sách của Đảng và Chính phủ, cho nên phải có tính chất quần chúng và tinh thần chiến đấu”

Mặc dù, toàn bộ các tác phẩm báo chí của Chủ tịch Hồ Chí Minh đều toát lên một tinh thần chiến đấu rất cao, và bản thân Bác là một mẫu mực về tinh thần chiến đấu của người chiến sĩ cách mạng, nhưng đây là lần đầu tiên Người nhấn mạnh: báo chí phải có tinh thần chiến đấu Ở đây, tinh thần chiến đấu và tính chiến đấu của báo chí là cùng một nghĩa Cũng ở đây, ta còn thấy Bác nói đến tính chính trị, tính tư tưởng, tính quần chúng của báo chí Trong lời căn dặn này, hoàn toàn không có sự tách biệt giữa tính chính trị, tính tư tưởng và tính chiến đấu Cũng không có sự tách biệt giữa tính quần chúng và tính chiến đấu Một tờ báo mà không chiến đấu cho tư tưởng chính trị, mục tiêu chính trị, đường lối chính trị thì không thể gọi là một tờ báo cách mạng được Một tờ báo mà không chiến đấu cho lợi ích của quần chúng, phục vụ quần chúng, không có tính quần chúng, không được quần chúng xem, đọc và làm theo thì cũng không xứng đáng là một tờ báo cách mạng

1.2.3 Biểu hiện tính chiến đấu của báo chí cách mạng

Báo chí cách mạng của nước ta đã ra đời và phát triển gắn liền với các giai đoạn cách mạng khác nhau, trong đó mỗi giai đoạn cách mạng lại có những mục tiêu, nhiệm vụ không giống nhau Để phục vụ tốt nhất cho các mục tiêu nhiện vụ ấy, báo chí cách mạng phải tìm tòi nội dung, hình thức thể

hiện phù hợp Dẫu có sự khác nhau về nhiệm vụ cách mạng song các tính chất

cơ bản nói chung và tính chiến đấu của báo chí cách mạng không thay đổi Khái quát lại ta thấy tính chiến đấu của báo chí cách mạng được thể hiện dưới những dạng thức và nội dung chủ yếu sau đây:

1.2.3.1 Lên án mạnh mẽ kẻ thù, thức tỉnh toàn dân tộc đứng lên làm cách mạng

Kẻ thù lớn nhất của cách mạng nước ta khi đất nước còn trong vòng nô lệ

là chủ nghĩa thực dân và chế độ thuộc địa của Pháp

Bằng một loạt các bài báo của mình như “Tâm địa thực dân”, “Đông

Dương”, “Nền văn minh thượng đẳng”, “Tội ác của chủ nghĩa thực dân”, “Sự quái đản của công cuộc khai hoá” Nguyễn Ái Quốc đã căn cứ vào những tài

liệu và sự việc cụ thể để tố cáo bản chất ăn cướp và giết người của chủ nghĩa

thực dân, đế quốc, vạch trần cái gọi là “khai hoá văn minh” của chúng Người viết: “Để che đậy sự xấu xa của chế độ bóc lột, giết người, chủ nghĩa tư bản

thực dân luôn luôn điểm trang cho cái huy chương mục nát của nó bằng những châm ngôn lý tưởng Bác ái, Bình đẳng ” [35, tr.93] Người lên án

mạnh mẽ chế độ cai trị hà khắc, sự bóc lột tàn bạo của thực dân Pháp ở Đông Dương trên các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế, văn hoá, giáo dục Bằng ngòi bút sắc sảo, châm biếm chua cay, qua những thiên truyện ký xuất sắc

như “Lời than vãn của bà Trưng Trắc”, “Vi hành”, Người đã phơi bày bộ mặt

phản dân hại nước của bọn vua chúa, quan lại đã vì quyền lợi và danh vọng cá

nhân mà chống lại đồng bào Tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp”, tập

hợp một loạt bài báo mà Người đã viết trước đó, thực sự là bản cáo trạng đanh thép, lên án chế độ thực dân Pháp ở Đông Dương

Người tố cáo và lên án kẻ thù của cách mạng đồng thời thức tỉnh các dân tộc bị áp bức đứng lên làm cách mạng giải phóng dân tộc, giai cấp và xã hội, thôi thúc các tổ chức cách mạng phải đảm nhận sứ mệnh lãnh đạo cuộc đấu

tranh cách mạng ấy Trong bài “Đông Dương”, đăng trên Tạp chí Cộng sản, Pháp số 14 tháng 4/1921, Người viết: “Đằng sau sự phục tùng tiêu cực, người

Đông Dương giấu một cái gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm khi thời cơ đến Bộ phận ưu tú có nhiệm vụ phải thúc đẩy cho thời cơ đó mau đến” Và Người nói rõ thêm: “Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị sẵn đất rồi: Chủ nghĩa xã hội chỉ còn làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng nữa thôi” [35, tr.40]

Báo Thanh niên trong 88 số đầu đã phản ánh quá trình xâm lược và thống trị của đế quốc Pháp ở nước ta Đó là những trang báo vạch trần tội ác chồng chất của chúng đối với nhân dân ta Có một số ít bài trên báo Thanh niên có tên tác giả, còn phần lớn không có tên Nhưng dù có tên hay không có

tên, báo Thanh niên đều thể hiện nhất quán quan điểm cách mạng của Nguyễn

Mẩu tin trong nước báo Thanh niên số 64 ra ngày 10/10/1926: “1

Công ty Pháp đào kẽm ở Cao Bằng vốn chỉ có 7.000.000 Phơrăng, mà mỗi năm lời được 4.325.245 Phơrăng; 2 Bắc kỳ lở đê, dân chết ngao ngán, mùa màng mất hết, Nhà nước chỉ giúp được 10 vạn đồng Khi Khải Định chết, đưa đám cũng hết chừng ấy Khi Nhật Bản động đất, nó giúp hơn 10 vạn, còn khi bên Pháp lụt nó bắt dân ta quyên đến 5-6 triệu đồng Tây tử tế như thế đấy” [67, tr.200]

Từ những bài viết, những mẩu tin ngắn đó đã khơi dậy lòng căm thù chủ nghĩa thực dân trong các tầng lớp nhân dân để từ đó xây dựng và củng cố lòng tin, động viên tinh thần và tổ chức lực lượng cho cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân giành thắng lợi Ở đây, tác giả bài báo đã trình bày những mâu thuẫn có tính thời đại: dân tộc thuộc địa chống chủ nghĩa đế quốc; các nước đế quốc tranh giành xung đột nhau; giai cấp vô sản ở các nước đế quốc chống lại giai cấp tư sản, làm cho chúng bị đánh từ nhiều phía dồn dập tới, không có sức chống đỡ nhất định suy yếu, tạo ra những điều kiện thuận lợi cho các dân tộc thuộc địa tiến lên đánh đổ chúng giành giải phóng Những tác phẩm báo chí được trình bày giản dị, dễ hiểu, có sức thuyết phục những người yêu nước Việt Nam tin tưởng, dũng cảm đấu tranh, khắc phục tư tưởng hoài nghi, bi quan

Không chỉ tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực dân, những bài viết trên báo Thanh niên còn chỉ rõ lực lượng của cách mạng Việt Nam là toàn dân, lấy công nông làm nền tảng Ngay từ số đầu, báo Thanh niên đã có bài nhấn mạnh lực lượng cách mạng là toàn dân đoàn kết, cùng chung một ý chí Sau này nhiều bài nhắc đi nhắc lại quan điểm cơ bản đó Sở dĩ phải làm rõ vấn đề này bởi lẽ vào giữa những năm 20, một suy nghĩ khá phổ biến là: những người tài giỏi mới làm được cách mạng, đánh đuổi được Tây, lấy lại nước cho dân, còn dân chỉ là ủng hộ, hưởng ứng theo mà thôi Những người tài giỏi đó đều là những người thông minh, học giỏi, văn võ kiêm toàn, còn công - nông

mù chữ thì không làm được việc ấy Thanh niên số 1 có bài viết: “để dẫn dắt

nhân dân làm một sự nghiệp vĩ đại cần phải có một sức mạnh lãnh đạo Sức lãnh đạo đó không phải của một vài người thôi, mà sinh ra từ sự hiệp lực của hàng ngàn, hàng vạn người Muốn cho hàng ngàn, hàng vạn người ấy đoàn kết chặt chẽ với nhau thì họ phải cùng một ý chí như nhau, họ phải theo đuổi một mục đích như nhau, có vậy mới đoàn kết Khi nào cùng ý chí, cùng mục

đích thì khi ấy mới có thể cùng đoàn kết, bằng không thì dầu hô hào đoàn kết mấy đi chăng nữa cũng không thể nào đoàn kết được Sự nghiệp cách mạng lớn lắm Những người cách mạng phải đoàn kết với nhau để thực hiện sự nghiệp đó Người mình đã làm việc cách mạng từ nhiều năm rồi mà chưa thành công trước hết bởi vì thiếu đoàn kết với nhau” [67, tr.204-205] Ngoài

ra, tác giả nói tính triệt để cách mạng của công nông trong phạm vi cách mạng giải phóng dân tộc, “đánh đuổi đế quốc chủ nghĩa”, “dân tộc mình được tự do giải phóng”; công nông không có mục đích riêng hay tách rời hoặc đối lập với lợi ích chung của dân tộc Từ đó làm cho mọi người tin ở sức mạnh, ý chí chiến đấu của công nông, đoàn kết chặt chẽ với công nông, dựa vào công nông để đưa cách mạng đến thành công Ở đây, quan niệm của tác giả được thể hiện rõ là tập trung lực lượng thực hiện cách mạng giải phóng dân tộc, đặt vấn đề giải phóng dân tộc lên trên hết Kẻ thù của cách mạng là chủ nghĩa đế quốc Pháp, nói nôm na là “Tây” Đối với giai cấp phong kiến, ở đây không nhập thành một khối, mà có sách lược phân hoá cao độ Người nào thuộc giai cấp địa chủ nhưng có tinh thần dân tộc chống đế quốc, đi với cách mạng sau này chúng ta gọi là địa chủ yêu nước, địa chủ kháng chiến “đều là đồng chí mình” trong cách mạng giải phóng dân tộc Những kẻ bám lấy chủ nghĩa đế quốc, làm tay sai cho đế quốc, chống lại dân tộc thì xếp vào “cừu địch mình”

Đó là quan điểm dân tộc đúng đắn của Nguyễn Ái Quốc trên lập trường mác xít, là chính sách mặt trận dân tộc thống nhất rộng rãi đúng đắn nhất, kết hợp nhuần nhuyễn tính nguyên tắc về chiến lược với nghệ thuật vận dụng khéo léo, tài tình, sách lược mềm dẻo, thêm bạn bớt thù

Với các đảng cộng sản, Người chỉ rõ: “Chủ nghĩa tư bản là một con đỉa

có một cái vòi bám vào giai cấp vô sản ở chính quốc và một cái vòi khác bám vào giai cấp vô sản ở các thuộc địa Nếu người ta muốn giết con vật ấy, người

ta phải đồng thời cắt cả hai vòi” [35, tr.320] Từ đó, Người kêu gọi giai cấp

công nhân các nước Phương Tây phải đẩy mạnh việc ủng hộ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc của các nước thuộc địa Phát biểu tại Đại hội V Quốc tế

Cộng sản, Người nói: “Tất cả các đồng chí đều biết rằng, hiện nay nọc độc và

sức sống của con rắn độc tư bản chủ nghĩa đang tập trung ở các thuộc địa hơn là ở chính quốc Các thuộc địa cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy; các thuộc địa cung cấp binh lính cho quân đội của chủ nghĩa đế quốc Các thuộc địa trở thành nền tảng của lực lượng phản cách mạng” [35, tr.296] Vì

vậy, muốn đánh thắng chủ nghĩa đế quốc trước hết cần xoá bỏ hệ thống thuộc địa của nó

Sức mạnh của sự tố cáo và lên án kẻ thù là như vậy Không bóc trần được cái xấu xa, tàn bạo hiểm độc và thối nát của kẻ thù, không tố cáo những tội ác ghê tởm của chúng thì làm sao động viên được quần chúng đứng lên đánh đổ chúng? Sau này, khi cách mạng đã thành công, hết thực dân Pháp đến

đế quốc Mỹ lại tiến hành chiến tranh xâm lược, nhân dân ta buộc phải cầm súng chống lại chúng Bác Hồ với nhiều bút danh khác nhau, lại bằng hàng loạt bài báo, khi thì trực tiếp viết, khi thì trả lời phỏng vấn các báo chí, vừa bóc trần bản chất của các cuộc chiến tranh xâm lược và thủ đoạn của những

kẻ cầm đầu, vừa làm sáng tỏ cuộc chiến đấu chính nghĩa của nhân dân ta nhằm động viên, cổ vũ sự đồng tình và ủng hộ rộng rãi Mở đầu Lời kêu gọi

toàn quốc kháng chiến, Bác viết: “Chúng ta muốn hoà bình, chúng ta phải

nhân nhượng, nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới

vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa” [38, tr.534] Trong thư gửi dân

chúng Việt Nam, dân chúng Pháp, dân chúng các nước đồng minh ngày

21/12/1946 Bác viết: “Chúng tôi, Chính phủ và dân chúng Việt Nam nhất

định đấu tranh giành độc lập và thống nhất toàn quốc, nhưng sẵn sàng hợp tác thân thiện với dân chúng Pháp Vì vậy mà chúng tôi đã ký bản Hiệp định 6/3/1946 và Tạm ước 14/9/1946 Song bọn phản động thực dân Pháp đã thiếu thành thực, coi những bản ký kết đó như những mớ giấy lộn” [38, tr.535] Rồi

Bác dẫn ra những hành động gây hấn và tội ác chiến tranh của giặc Pháp ở

nước ta và kết luận: “Những hành động của thực dân Pháp định chiếm lấy

nước chúng tôi thực rõ rệt, không thể chối cãi được” [38, tr.536] Đến cuộc

kháng chiến chống Mỹ cứu nước, trong lời kêu gọi “Không có gì quý hơn độc lập tự do”, để vạch trần trò bịp bợm “Hoà bình đàm phán của Giônxơn”, Bác

viết: “Này, Tổng thống Giônxơn, ngươi hãy công khai trả lời trước nhân dân

Mỹ và nhân dân thế giới: Ai đã phá hoại Hiệp định Giơnevơ, là hiệp định bảo đảm chủ quyền, độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của nước Việt Nam? Phải chăng quân đội Việt Nam sang xâm lược nước Hoa Kỳ và giết hại người Hoa Kỳ? Hay là Chính phủ Mỹ đã đem quân đội Hoa Kỳ đến xâm lược nước Việt Nam, giết hại người Việt Nam?” [49, tr.131]

Trong cả hai cuộc kháng chiến, noi gương Bác Hồ, báo chí nước ta đã

mở nhiều chuyên mục, viết nhiều chuyên đề để vạch trần tính chất xâm lược của các cuộc chiến tranh do địch gây ra, tố cáo tội ác chiến tranh của chúng, phát động trong toàn dân lòng căm thù địch, coi đó như là một vũ khí sắc bén

để đánh vào chỗ yếu nhất của địch, là nhân tố chính trị tinh thần Không phải ngẫu nhiên mà trên báo chí của chúng ta đã từng nêu lên những vụ đàn áp tàn khốc của kẻ thù như ở Mỏ Cày, Duy Xuyên, Chợ Được, vụ đầu độc Phú Lợi, thảm sát ở Sơn Mỹ, Phù Cát Không phải ngẫu nhiên mà ở khắp nơi đều đã dựng lên những tấm bia căm thù lên án tội ác của giặc trong các cuộc chiến tranh Kẻ địch thường rêu rao rằng, giới báo chí của chúng ta đã bêu xấu chúng, thật ra chúng ta chỉ nói lên sự thật về cái xấu xa có thật của chúng mà không cần phải thêm thắt gì Chúng ta không coi tính chiến đấu của báo chí thông qua việc vạch trần âm mưu tội ác của địch đồng nghĩa với việc vu cáo

và bịa đặt như thủ đoạn mà kẻ thù thường dùng để chống lại chúng ta Trước đây chúng ta đã làm như vậy, và ngày nay trong cuộc đấu tranh để xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc chúng ta cũng làm như vậy

1.2.3.2 Đề cao tính chính nghĩa của cuộc chiến đấu, làm sáng tỏ đường lối, chủ trương và các chính sách của Đảng và Nhà nước ta

Tính chiến đấu của báo chí cách mạng thể hiện không chỉ trong việc tố cáo và lên án kẻ thù và thức tỉnh quần chúng mà còn đề cao được tính chính nghĩa cuộc chiến đấu, làm sáng tỏ mục tiêu của cách mạng, đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước ta nhằm động viên quần chúng tự giác, tự nguyện tham gia cách mạng

Trong tác phẩm “Đường kách mệnh” (1927), Nguyễn Ái Quốc đã chỉ rõ

rằng giải phóng gông cùm nô lệ cho đồng bào ta là việc to tát, không làm hết

sức thì không làm nổi Người viết: “Muốn đồng tâm hiệp lực, muốn bền gan

thì trước ai ai cũng phải hiểu rõ vì sao mà phải làm, vì sao mà ai ai cũng phải gánh một vai, vì sao phải làm ngay không nên người này ngồi chờ người khác Có như thế mục đích mới đồng; mục đích có đồng, chí mới đồng, chí có đồng, tâm mới đồng; tâm đã đồng, lại phải biết cách làm thì mới chóng” [36,

tr.282] Người lại viết: “Mục đích sách này là để nói cho đồng bào ta biết rõ:

(1) Vì sao chúng ta muốn sống thì phải làm cách mệnh (2) Vì sao cách mệnh

là việc chung cả dân chúng chứ không phải việc một hai người, (3) Đem lịch

sử cách mệnh các nước làm gương cho chúng ta soi (4) Đem phong trào thế giới nói cho đồng bào ta rõ, (5) Ai là bạn ta? ai là thù ta? (6) Cách mệnh thì phải làm thế nào” [36, tr.283]

Kêu gọi tổng khởi nghĩa, Người viết: “Giờ quyết định cho vận mệnh dân

tộc ta đã đến toàn quốc đồng bào ta hãy đứng dậy, đem sức ta mà tự giải phóng cho ta” [37, tr.596] Cách mạng Tháng Tám thành công, Nhà nước

Việt Nam Dân chủ Cộng hoà thành lập, trong Tuyên ngôn độc lập Người viết:

“Một dân tộc đã gan góc chống ách nô lệ của Pháp hơn 80 năm nay, dân tộc

đó phải được tự do! Dân tộc đó phải được độc lập!” [38, tr.3]

Mở đầu cuộc kháng chiến chống Pháp, trong Lời kêu gọi toàn quốc

kháng chiến, Người viết: “Chúng ta thà hy sinh tất cả chứ nhất định không

chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ” [38, tr.534] Trong kháng

chiến chống Mỹ, trong Lời kêu gọi “Không có gì quý hơn độc lập tự do” Bác

còn nói: “Giônxơn và bè lũ phải biết rằng: chúng có thể đưa một vạn quân,

một triệu quân hoặc nhiều hơn nữa để đẩy mạnh chiến tranh xâm lược ở miền Nam Việt Nam Chúng có thể dùng hàng nghìn máy bay, tăng cường đánh phá miền Bắc Nhưng chúng quyết không thể lay chuyển được chí khí sắt đá, quyết tâm chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam anh hùng Chúng càng hung hăng thì tội của chúng càng thêm nặng Chiến tranh có thể kéo dài

5 năm, 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa Hà Nội, Hải Phòng và một số thành phố xí nghiệp có thể bị tàn phá, song nhân dân Việt Nam quyết không sợ! Không có gì quý hơn độc lập tự do Đến ngày thắng lợi, nhân dân ta sẽ xây dựng lại đất nước ta đàng hoàng hơn, to đẹp hơn” [49, tr.131] Tất cả các

bài phát biểu đó đều đã được đăng lên báo chí và sự thật đã trở thành những tác phẩm báo chí mẫu mực về tính chiến đấu cao Hơn nữa, theo tinh thần giáo dục của Bác, báo chí nước ta trong cả hai cuộc kháng chiến, bằng nhiều thể loại đã làm hết sức mình để đề cao chính nghĩa và tính tất thắng của cuộc chiến đấu, đề cao phẩm chất và cốt cách anh hùng của dân tộc ta

Báo Thanh niên đã đăng rất nhiều bài viết chống chủ nghĩa cải lương, khẳng định con đường đấu tranh của dân tộc ta Cho đến giữa những năm 20, thế kỷ XX, chủ nghĩa cải lương còn là hình thái ý thức và quan điểm chính trị

có ảnh hưởng nhất định trong xã hội ta Toàn quyền Varen đánh hơi thấy đây là

cơ hội tốt cho hắn lợi dụng để đánh lạc hướng những người yêu nước, ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản xâm nhập vào Việt Nam, từ đó có khả năng dập tắt cách mạng Việt Nam phát triển theo con đường của Quốc tế thứ ba, thì mới duy trì được sự thống trị thực dân Nhiệm vụ của báo Thanh niên và những

hoạt động về lý luận, tư tưởng và chính trị của Hội Việt Nam cách mệnh thanh niên là phải kiên quyết, triệt để chống chủ nghĩa cải lương, khẳng định chỉ có con đường đấu tranh cách mạng mới giải phóng cho dân tộc Thanh niên số 2,

ngày 28/6/1925 có bài viết: “Cách mệnh là toàn bộ các hành động nhờ đó một

dân tộc bị áp bức trở thành tự do và giàu mạnh Lịch sử các nước dạy ta rằng chỉ có bằng cách mệnh người ta mới có thể có một chính phủ tốt hơn, một nền giáo dục tốt hơn” [67, tr.202] Để đánh tan ảo tưởng của một số người với toàn

quyền Đông Dương Varen, Thanh niên số 14 ra ngày 4/10/1925 viết: Được biết ông toàn quyền mới của Đông Dương là một đảng viên xã hội, có nhiều người

Việt Nam mừng và nói: “Trước nay Đảng Xã hội tỏ ý ủng hộ sự nghiệp của

chúng ta, bây giờ một đảng viên của đảng này được cử làm toàn quyền cai trị

xứ ta, thì chúng ta có thể trông cậy vào ông ấy Nhưng nhầm! Những ai tưởng như vậy là họ không biết rằng chủ nghĩa xã hội như đạo Phật, mà đảng viên xã hội như thầy sãi Thầy sãi gõ mõ tụng kinh ăn hạt đậu mà hại dân chứ không cứu độ ai hết, họ không làm sáng tỏ đạo Phật mà họ cốt kiếm sống Ông toàn quyền mới cũng vậy thôi Trước đây, Pháp dùng những câu văn minh, khai hoá

để làm mờ mắt người ta Bây giờ nó ru ngủ ta bởi cái danh nghĩa Đảng Xã hội của nó Có khác gì gói phân vào giấy?” [67, tr.203] Kẻ thù dùng bạo lực để

thống trị nhân dân ta, đàn áp các cuộc khởi nghĩa của những người yêu nước

Vì vậy, muốn lật đổ sự thống trị của kẻ thù, cách mạng phải dùng bạo lực Sau khi vạch rõ nỗi khổ cực trăm bề của nhân dân ta, Thanh niên số 63 có đoạn:

“Cái sự khổ cực của nhân dân An Nam đã rất mực rồi, không có dân nước nào

mà khổ sở như vậy Đồng bào ơi! Quyền tự do là giời cho mình, người mà không được tự do thà rằng chết Tỉnh dậy, tỉnh dậy đập vỡ cái lồng nó nhốt người mình đi Đồng bào ơi! Cam chịu như gà, như lợn mãi hay sao? Chỉ có

gà, lợn thì mới chịu người ta giam nhốt mãi, nếu là người thì thế nào cũng tìm

cách phá lồng mà ra” “Phá lồng”, “đập vỡ cái lồng” chính là nói dùng bạo lực cách mạng đập tan sự kìm kẹp của kẻ thù, thoát khỏi tủi nhục” [67, tr.204]

Những bài viết của Bác trên báo Thanh niên còn khẳng định cần có Đảng cộng sản lãnh đạo cách mạng và tổ chức quần chúng thì cách mạng mới đi đến thắng lợi Trong tư tưởng của Nguyễn Ái Quốc, ngay từ đầu đã đặt vấn đề thông qua việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước theo tinh thần của chủ nghĩa cộng sản Đến một lúc nhất định, với sự chuyển biến của thực tiễn xã hội tác động vào nhận thức lý luận và quan điểm của hội viên, tự họ cảm thấy cần phải có Đảng cộng sản lãnh đạo cách mạng, muốn tìm hiểu về Đảng cộng sản, mặc dầu hàm ý về Đảng cộng sản đã được nói lên từ lâu Số 60 ra ngày

8/9/1926 có bài viết nói về chính Đảng, tác giả đặt câu hỏi: “chúng ta phải

theo Đảng nào?” và đã trả lời dứt khoát rằng: “Hỡi đồng bào thân mến, như vậy chỉ có một con đường chân chính là phải theo cái đảng duy nhất kiên quyết trong hành động, đó là Đảng cộng sản” [67, tr.211] Các đảng phái

chính trị khác không có một chủ nghĩa bảo đảm cho sự thống nhất tư tưởng,

tổ chức và hành động Chỉ có Đảng cộng sản có chủ nghĩa cộng sản làm cơ sở

lý luận chỉ đạo việc tổ chức và hoạt động nên đoàn kết, thống nhất nội bộ, cùng chiến đấu cho lý tưởng và mục đích chung Báo Thanh niên số 58 ra

ngày 22/8/1926 viết “Chủ nghĩa cộng sản là một chủ nghĩa chân chính, đó là

cái chủ nghĩa của đảng cách mệnh mà ta phải đi theo” [67, tr.211] Cách

mạng là do quần chúng tiến hành dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản, vì vậy người cộng sản phải chăm lo tổ chức quần chúng Trên báo Thanh niên có nhiều bài viết về tổ chức công nhân, nông dân, phụ nữ giáo dục họ tự giác đấu tranh cho thắng lợi của cách mạng Nhiều số liên tục đã hướng dẫn tổ

chức công nhân vào công hội: “muốn tổ chức công hội thì làm sao? Nước ta

bị Pháp đè nén, nó cấm không cho ta tổ chức hội hè, cho nên bất kỳ muốn tổ chức hội gì cũng phải dùng cách bí mật mới được Khi trước ở các nước, tụi

tư bản cũng hết sức ngăn cấm thợ thuyền không cho tổ chức, nên khi đầu các nước tổ chức cũng phải bí mật, đến lúc người đông, thế mạnh, tụi tư bản không cấm nổi nữa, mới làm công khai” [67, tr.213] Tác giả viết về công

nhân thủ công, công nhân cơ khí, nửa công nửa nông, hoặc nửa công nửa thương phải có hình thức khác nhau cho thích hợp Muốn đi tới tổ chức công hội, trước hết phải dùng những tên gọi thông thường để tập hợp quần chúng,

“ đầu hết chưa nên minh minh bạch bạch gọi là công hội, phải kiếm tên

khác để che tai mắt Thí dụ: muốn tổ chức những người kéo xe được phải rủ

họ làm một cái hội kinh tế để khi anh em ai ốm đau thì giúp vào nhau Như thế để trước tập cho họ có tình đoàn kết Sau để liên lạc cảm tình Khi ai cũng biết đến tổ chức là có ích và ai cũng đã có tổ chức, lúc bấy giờ đã có ít nhiều thế lực rồi, sẽ xem thời thế, dần dần sẽ sửa thành công hội” [67, tr.213] Tiếp

đến, tác giả hướng dẫn cách tổ chức công hội, lập chương trình hoạt động, phát triển hội viên Giai cấp nào có đảng của giai cấp ấy Công nhân có đảng

cộng sản “Những người có khí khái, có kiến thức thì vào đảng để giữ gìn lấy

các quyền lợi của giai cấp mình Vậy nên người ta nói rằng đảng là để thay mặt cho giai cấp” [67, tr.214] Người còn giải thích về tổ chức và hoạt động

của công nhân, đi từ hình thức thấp lên cao, từ nhận thức đơn giản dễ hiểu nâng lên kiến thức về kinh tế chính trị học trình bày dưới dạng phổ thông để nhân dân dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm theo

Khi thực dân Pháp sử dụng các phương tiện thông tin tuyên truyền để xuyên tạc thực chất của Cách mạng Nga Hồ Chí Minh đã viết bài khẳng định cách mạng Việt Nam đi theo con đường của cách mạng Nga thì mới giành được thắng lợi Trong thời gian này, hầu hết nhân dân ta chưa biết đến cách mạng tháng Mười Nga có ý nghĩa lịch sử trọng đại Bắt đầu từ số 65 trở đi, báo Thanh niên đăng liên tục về lịch sử Châu Âu thời kỳ cận đại, nói rõ nguyên nhân, quá trình diễn biến của các cuộc cách mạng tư sản Anh, Pháp;

tính chất tư sản đối lập với quần chúng công nông và lao động ở các nước đó;

xu thế phát triển xã hội của các nước tư bản chủ nghĩa do các cuộc cách mạng

tư sản mở đầu, quần chúng lao động vẫn phải làm một cuộc cách mạng mới nữa mới được giải phóng Từ khảo nghiệm các cuộc cách mạng tư sản, tác giả

đề cao cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười năm 1917, coi đó là con đường mà các dân tộc bị áp bức đi theo mới tìm đến sự giải phóng Ngoài những bài, những đoạn kết hợp nói về Cách mạng Nga, Nguyễn Ái Quốc dành một số đặc biệt “Kỷ niệm Xô Nga cách mạng thành công”, số 68, ra ngày 7/11/1926 Trên trang 1, báo có những dòng chữ Hán:

“Thế giới vô sản giai cấp cách mệnh vạn tuế!”

“Bị áp bức dân tộc giải phóng vạn vạn tuế!” [67, tr.215]

Giới thiệu về Liên Xô, ngoài những bài viết về các thành tựu đã đạt được trên nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị, quốc phòng, còn có những bài về văn hoá xã hội bằng những câu chuyện sinh động, những con số tiêu biểu Trên số

65, tác giả có bài dẫn lời Phùng Ngọc Tường, một viên quân phiệt nổi tiếng

của Quốc dân đảng Trung Hoa đi thăm nước Nga về ca ngợi: “Tôi trông thấy

bên Nga nhiều việc phát đạt Nhưng phát đạt nhất là do cộng sản đảng ấy chẳng những làm việc cho nhân dân Nga mà lại làm việc cho cả thế giới Đảng viên thì làm trước người ta, lo sau người ta Nhiều người làm cả ngày,

cả đêm quên nhọc” [67, tr.217] Cách tuyên truyền lấy lời đối phương xác

nhận để đề cao Đảng cộng sản và nước Nga Xô Viết rất có tác dụng thuyết phục người đọc Cách mạng Việt Nam đi theo con đường cách mạng Nga, dưới ngọn cờ chủ nghĩa cộng sản cho nên:

“Đã làm cách mạng chớ lôi thôi

Cách mạng thì ta cách đến nơi Trước phải giành quyền cho cả nước Sau ra cách mạng cả bầu giời” [67, tr.218]

Mấy câu thơ đã diễn tả tư tưởng của Mác-Ăngghen trong “Tuyên ngôn của đảng cộng sản”: trước hết phải giành chính quyền trong mỗi nước, phải tự mình trở thành dân tộc, rồi sẽ phát triển tác dụng của chính quyền cách mạng, tham gia sự nghiệp cách mạng thế giới, lật đổ chính quyền tư bản ở các nước khác, thực hiện chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản trên toàn thế giới

“Sau cuộc cách mệnh đó nó ở khắp bốn phương trời trên trái đất sẽ là bạn

của nhau Đó là thời đại của tình hữu nghị quốc tế” [67, tr.218] Những quan

điểm quốc tế và phương hướng phát triển của cách mạng Việt Nam chỉ ra trên đây không phải chỉ đối lập với chủ nghĩa cải lương, chính sách “Pháp - Việt

đề huề” mà còn căn bản khác với chủ nghĩa yêu nước chủ trương dùng bạo lực đánh đuổi đế quốc Pháp của Việt Nam quang phục hội, Việt Nam quốc dân đảng nhưng lại không biết đến cách mạng Nga, không tìm được ngọn

cờ cách mạng của Quốc tế cộng sản Trong thời gian này, Báo Thanh niên đã làm tốt vai trò tuyên truyền cổ động, đấu tranh của mình, góp phần đắc lực vào phong trào giải phóng dân tộc

Không chỉ làm sáng tỏ mục tiêu của cách mạng, đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, bằng những bài viết giản dị của Người đã cổ

vũ nhân dân ta “tất cả cho tiền tuyến”, quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược Cuộc đọ sức quyết liệt giữa cách mạng giải phóng dân tộc và chủ nghĩa thực dân diễn ra trên chiến trường Điện Biên Phủ, kết cục là thắng lợi của quân và dân ta ngày 7/5/1954 Đây là sự kiện còn vang vọng mãi trong lịch

sử Đó là nguồn cổ vũ hết sức to lớn đối với phong trào độc lập dân tộc Đó cũng là niềm tự hào của dân tộc ta, động viên nhân dân ta quyết tâm xây dựng chủ nghĩa xã hội và đánh thắng đế quốc Mỹ xâm lược Bác viết 10 bài về Điện Biên Phủ phân tích rõ nguyên nhân thất bại của Pháp, ca ngợi tinh thần

đoàn kết của dân tộc Bác bình luận: “Thật vậy, nhân dân ta có thể tự hào là

người đầu tiên đã đập tan lực lượng hùng mạnh và uy tín giả tạo của bọn

thực dân, và do đó mà thúc đẩy các dân tộc thuộc địa anh em vùng lên giành

tự do, độc lập Thắng lợi Điện Biên Phủ là thắng lợi chung của nhân dân ta, của phe xã hội chủ nghĩa và của các dân tộc chống đế quốc thực dân Hiện nay, đế quốc Mỹ đang đi theo vết xe cũ của thực dân Pháp Chúng cũng đặt

ra kế hoạch 18 tháng hòng bình định miền Nam Việt Nam Chắc rằng cuối cùng chúng sẽ thất bại nhục nhã như thực dân Pháp đã thất bại ở Điện Biên Phủ Điện Biên Phủ là một cái mốc chói lọi bằng vàng của lịch sử Nó ghi rõ nơi chủ nghĩa thực dân lăn xuống dốc và tan rã, đồng thời phong trào giải phóng dân tộc khắp thế giới đang lên cao đến thắng lợi hoàn toàn” [67,

tr.335]

Ở miền Nam Việt Nam, đế quốc Mỹ và tay sai đang sa lầy, thất bại Nhân dân ta càng đánh càng thắng và nhất định thắng lợi hoàn toàn Nhân ngày kỷ niệm lần thứ 10 chiến thắng Điện Biên Phủ, để kết luận bài báo, Bác

viết: “Với tinh thần quyết chiến quyết thắng của Điện Biên Phủ, từ nay về sau,

nhân dân miền Nam chắc sẽ thắng lợi hơn nữa Muốn tránh một thất bại như

ở Điện Biên Phủ và muốn khỏi mất thể diện, thì đế quốc Mỹ chỉ còn một cách

là chấm dứt ngay cuộc chiến tranh, rút ngay quân đội Mỹ ra khỏi miền Nam Việt Nam, để nhân dân miền Nam tự giải quyết lấy vấn đề nội bộ của mình, và thi hành nghiêm chỉnh hiệp nghị Giơnevơ năm 1954 về Việt Nam, Campuchia

và Lào” [67, tr.335-336] Ôn lại truyền thống anh hùng, bất diệt của chiến

thắng vĩ đại ở Điện Biên Phủ, qua các bài báo, Bác muốn đem tinh thần quyết chiến, quyết thắng ở Điện Biên Phủ động viên, cổ vũ nhân dân ta tiến lên đánh thắng hoàn toàn giặc Mỹ xâm lược Những kinh nghiệm quý báu trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang soi sáng cho ta vững lòng tin tưởng ở cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước nhất định toàn thắng

Sức mạnh của chính nghĩa, trong điều kiện Đảng cầm quyền, có Nhà nước của nhân dân, được thể hiện ngay trong đường lối, chủ trương, chính