Kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương miền tây nam bộ hiện nay (khảo sát tác giả, tác phẩm thể loại phóng sự trên các báo vĩnh long, cần thơ, cà mau năm 2013 2014)

Thực tiễn tòa soạn và đội ngũ nhà báo viết phóng sự ở các cơ Chương 2: THỰC TRẠNG KỸ NĂNG CỦA NHÀ BÁO VIẾT PHÓNG SỰ TRÊN CÁC TỜ BÁO ĐỊA PHƯƠNG MIỀN TÂY NAM BỘ HIỆN NAY BÁO VĨNH LONG, B

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

LÊ NGỌC THÚY

KỸ NĂNG TÁC NGHIỆP CỦA NHÀ BÁO

VIẾT PHÓNG SỰ Ở CÁC TỜ BÁO ĐỊA PHƯƠNG

MIỀN TÂY NAM BỘ HIỆN NAY (Khảo sát tác giả, tác phẩm thể loại phóng sự trên các báo: Vĩnh Long, Cần Thơ, Cà Mau năm 2013- 2014)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI - 2015

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

(Ký và ghi rõ họ tên)

PGS.TS Đỗ Thị Thu Hằng

Tôi xin cam đoan đây là công trình do tôi nghiên cứu Thông tin, các trích dẫn và số liệu trong luận văn rõ ràng

và trung thực Các kết luận trong luận văn chưa từng được công bố trong các công trình khác

Tác giả luận văn

Lê Ngọc Thúy

1.2 Thực tiễn tòa soạn và đội ngũ nhà báo viết phóng sự ở các cơ

Chương 2: THỰC TRẠNG KỸ NĂNG CỦA NHÀ BÁO VIẾT PHÓNG SỰ

TRÊN CÁC TỜ BÁO ĐỊA PHƯƠNG MIỀN TÂY NAM BỘ

HIỆN NAY (BÁO VĨNH LONG, BÁO CẦN THƠ VÀ BÁO CÀ

2.1 Về đội ngũ tác giả, tác phẩm thể loại phóng sự ở các tờ báo địa

2.2 Những đặc điểm chung trong kỹ năng của nhà báo viết phóng sự

ở báo in địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay 32 2.3 Đánh giá về kỹ năng của nhà báo viết phóng sự trên các tờ báo

Chương 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO KỸ

NĂNG CHO NHÀ BÁO VIẾT PHÓNG SỰ Ở CÁC TỜ BÁO

3.1 Những vấn đề đặt ra về kỹ năng nhà báo viết phóng sự ở các tờ

3.2 Giải pháp nâng cao kỹ năng cho nhà báo viết phóng sự ở các tờ

ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long

PS : Phóng sự

Trang Ảnh 2.1: Chủ tịch UBND xã Biển Bạch Trần Thanh Tuấn chia sẻ nỗi

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trên báo chí, thể loại phóng sự- ngay từ khi xuất hiện ở Việt Nam vào những năm 30 của thế kỷ trước, đã lập tức thu hút được sự quan tâm của độc giả Trong sự phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam, phóng sự cũng tiếp tục chứng tỏ sức sống của mình, và là một thể loại xung kích trong quá trình chiến đấu, bảo vệ tổ quốc cũng như xây dựng, phát triển đất nước

Ngày nay, với sự phát triển rất nhanh của công nghệ thông tin và sự phát triển của các loại hình báo chí cũng như truyền thông đa phương tiện, phóng sự vẫn chứng tỏ ưu thế của mình Trên báo in, phóng sự luôn là những bài có giá trị chất lượng vượt trội Các nhà báo chuyên viết phóng sự được đánh giá cao và được “độc giả của lẽ phải” yêu mến, tin cậy Các tờ báo luôn

có phóng sự hay tạo thành một bản sắc riêng, độc đáo và hấp dẫn Đồng thời, cũng là tiếng nói phản biện xã hội đầy tin cậy trong mọi mặt đời sống

Tuy vậy, đối với các tờ báo in địa phương, nhất là ở miền Tây Nam bộ, phóng sự dù được đánh giá cao, được các cơ quan báo chí cũng như bạn đọc

ưa chuộng, tin cậy, nhưng vẫn chưa có được sự quan tâm đúng mức Một số nhà báo có lối viết hay, có trải nghiệm thực tế nhưng lâu dần cũng “ngại” viết phóng sự vì phải đi nhiều, mất nhiều thời gian và công sức, nhưng ngược lại, chưa được đầu tư và có thu nhập tương xứng Nhiều nhà báo khác còn thiếu các kỹ năng quan trọng, từ việc phát hiện đề tài đến việc thu thập tư liệu hạn chế, hoặc sử dụng ngôn ngữ thiếu phong phú, hấp dẫn… dẫn đến “không muốn” hoặc “sợ” viết phóng sự Do đó, với một vùng đất có nhiều nét sinh hoạt, văn hóa, con người và thiên nhiên đa dạng và phong phú; một vùng đất đang trải qua nhiều biến động trong quá trình phát triển như miền Tây Nam

bộ nhưng trong thời gian qua lại có rất ít nhà báo chuyên viết phóng sự cũng như rất ít phóng sự hay và sâu sắc, ít thu hút được bạn đọc Điều này cũng một phần dẫn đến các tờ báo chỉ đưa tin, bài phản ánh, nội dung khá khô

khan, làm mất đi một lượng công chúng yêu mến tờ báo cũng như yêu mến thể loại phóng sự trên báo viết

Trong quá trình phát triển của báo chí, phóng sự cũng đã có nhiều thay đổi từ lý luận cho đến thực tế trên các tờ báo Cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu về thể loại này Song, thực tế, rất ít tài liệu đề cập đến việc khảo sát và nghiên cứu kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay; Chính vì thế, tôi đã lựa chọn vấn đề

“Kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay” là đề tài cho luận văn tốt nghiệp, với mong muốn

góp phần nhỏ của mình vào việc làm rõ thực trạng của thể loại phóng sự trên báo địa phương trong đời sống báo chí hiện đại tại miền Tây Nam bộ Qua đó,

hy vọng góp một tiếng nói đề xuất các giải pháp, để trong tương lai, các cơ quan báo chí địa phương có sự đầu tư, hỗ trợ, nhằm phát hiện, đào tạo và chăm bồi lực lượng nhà báo chuyên viết phóng sự, góp phần nâng cao chất lượng phóng sự hiện nay

Trong quá trình thực hiện đề tài này, bản thân người viết sẽ có được cơ hội để vận dụng những kiến thức đã học để có thêm hiểu biết về thể loại phóng sự trong báo chí và kỹ năng tác nghiệp của các nhà báo viết phóng sự ở tại cơ quan báo của mình cũng như các báo địa phương miền Tây Nam bộ Đồng thời, mong muốn góp phần cùng những người làm báo tìm ra một phần giải pháp để công chúng không quay lưng với báo in trong dòng thác thông tin của báo hình, báo nói và báo điện tử hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trong các thể loại báo chí, phóng sự là một trong những thể loại quan trọng và khá đặc biệt Bởi phóng sự vừa thông tin cụ thể và sinh động về con người, sự việc, tình huống, hoàn cảnh có thật, có ý nghĩa thời sự, theo một quá trình phát sinh- phát triển, vừa thông qua cái tôi- tác giả và ngôn ngữ, giọng điệu linh hoạt, với bút pháp mô tả, tường thuật kết hợp với nghị luận, văn học

Phóng sự giúp bạn đọc hiểu sâu hơn, rõ hơn sự việc và chia sẻ được với tác giả những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm Cũng là phản ánh “người thật, việc thật” nhưng phóng sự không chỉ dừng lại ở việc thông tin cho bạn đọc “biết” mà còn giúp công chúng “hiểu”, thậm chí “cảm” được về những con người, sự việc đang xảy ra Phóng sự thật sự không chỉ làm nên tên tuổi của tác giả mà còn làm nên thương hiệu của tờ báo Do đó, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu và các bài báo liên quan đến thể loại báo chí này

Về các cuốn sách chuyên khảo có: “Phóng sự báo chí” của nhóm tác giả: TS Nguyễn Thị Thoa, TS Đức Dũng (chủ biên), ThS Nguyễn Ngọc Oanh, Ths Lê Thị Kim Oanh , Nxb Lý luận chính trị - 2005; “Tác phẩm báo chí tập I” của Khoa Báo chí, Phân viện Báo chí và Tuyên truyền (Năm 1995); “Phóng sự báo chí hiện đại”- của TS Đức Dũng đã đề cập đến đặc điểm, đặc trưng của phóng sự, các xu hướng phát triển của phóng sự hiện nay

và những yêu cầu đặt ra trong quá trình sáng tạo tác phẩm phóng sự báo chí hiện đại Ngoài ra, còn đề cập đến những nét cơ bản về lý luận nghiệp vụ phóng sự Cuốn “Phóng sự - từ giảng đường đến trang viết”- Huỳnh Dũng Nhân- NXB Thông Tấn, trong đó, sau phần tìm hiểu về phóng sự và kỹ thuật viết phóng sự, tác giả đã giới thiệu một số phong cách viết phóng sự của các nhà báo việt Nam hiện nay Cuốn “Để viết phóng sự thành công” của Huỳnh Dũng Nhân- NXB Thông Tấn- năm 2012; trong đó, có phần viết sâu về phóng sự và kỹ thuật viết phóng sự

Về các tác phẩm nghiên cứu về kỹ năng báo chí, có trong cuốn

“Sáng tạo tác phẩm báo chí” của tác giả Đức Dũng (Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2002); cuốn “Kỹ năng phỏng vấn dành cho nhà báo” (Nxb Thông tấn, Hà Nội); cuốn “Nghề phóng viên” của Hoàng Lê Minh (Nxb Lao động 2005); cuốn “Nhà báo với trẻ em” của tác giả Nguyễn Ngọc Oanh (Nxb Thông tấn, 2014); cuốn “Giáo trình phóng sự truyền hình” do

TS Nguyễn Ngọc Oanh (chủ biên) và Ths Lê Thị Kim Thanh (Học viện

Báo chí và Tuyên truyền) sau khi khái quát về phóng sự báo chí đã đi sâu vào phóng sự truyền hình và một số kỹ năng sáng tạo cơ bản Mới đây, tháng 1/2015, cuốn “Phóng sự báo chí- lý thuyết, kỹ năng và kinh nghiệm” của TS Nguyễn Quang Hòa- NXB Thông tin truyền thông, 2015 cũng đã cung cấp những kiến thức cơ bản về phóng sự và chỉ ra nhiều vấn đề trong khi tác nghiệp và cách thể hiện sao cho tác phẩm sinh động, cuốn hút Đồng thời, chỉ ra cả những vấp váp, khó khăn trong quá trình tác nghiệp để bạn đọc tham khảo, sau này tránh lặp lại Một vài luận văn cao học của nghiên cứu sinh khoa Báo chí, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn TP Hố Chí Minh liên kết với Trường Đại học Khoa học xã họi và nhân văn cũng có nghiên cứu về phóng sự nhưng chỉ là khảo sát tác phẩm phóng sự

Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào tập trung khảo sát về kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Mục đích nghiên cứu của đề tài này là:

- Khảo sát thực tế việc sử dụng kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay Rút ra những mặt tích cực, hạn chế của quá trình các tác giả sáng tạo tác phẩm phóng sự trên báo in

- Phân tích những mặt tích cực và hạn chế của quá trình sử dụng các kỹ năng tác nghiệp của các tác giả trong quy trình sáng tạo tác phẩm phóng sự

- Từ đó, đánh giá xu hướng vận động và phát triển của thể loại này trong điều kiện hiện nay và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng phóng

sự báo chí, cụ thể là trên báo in Qua đó, góp phần vào việc hoàn thiện phương pháp sáng tạo, sử dụng có hiệu quả thể loại phóng sự báo chí hiện đại

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện những nhiệm vụ sau đây:

- Khái quát hệ thống những vấn đề lý luận liên quan đến các thể loại báo chí, đặc biệt là thể loại phóng sự, trong đó, chú trọng riêng đến phóng sự báo in;

- Khảo sát, thống kê, phân loại nhà báo viết phóng sự của 3 tờ báo Vĩnh Long, Cần Thơ, Cà Mau, chọn ra mỗi tờ báo 2- 3 tác giả viết nhiều phóng sự hoặc phụ trách chuyên mục phóng sự

- Khảo sát các tác phẩm phóng sự trên báo in địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay, cụ thể là trên 3 tờ báo: Vĩnh Long, Cần Thơ, Cà Mau

- Đưa ra một số kiến nghị và giải pháp để góp phần rèn luyện kỹ năng, nâng cao chất lượng phóng sự trên báo in địa phương ở miền Tây Nam bộ, nhằm góp phần thu hút và đáp ứng nhu cầu của bạn đọc

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Kỹ năng viết phóng sự của một số nhà báo tiêu biểu phụ trách chuyên mục phóng sự hoặc viết nhiều phóng sự trên báo in Vĩnh Long, Cần Thơ và Cà Mau

- Các tác phẩm phóng sự của các tác giả nêu trên

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Khảo sát một số nhà báo viết phóng sự nhiều hoặc phụ trách chuyên mục phóng sự trên 3 tờ báo Vĩnh Long, Cần Thơ và Cà Mau, trong 2 năm 2013- 2014

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Khi thực hiện luận văn, tác giả sử dụng lý luận chung mang tính hệ thống về các thể loại báo chí, thể loại phóng sự báo chí tại Việt Nam, tham khảo quan niệm về thể loại phóng sự của một số nước phương Tây,… Từ đó, vận dụng vào việc khảo sát, phân tích các tác giả, tác phẩm thể loại phóng sự trên 3 tờ báo Vĩnh Long, Cần Thơ và Cà Mau

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, tác giả phải thực hiện những phương pháp nghiên cứu chính sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: giúp cho người nghiên cứu nắm được phương pháp của các nghiên cứu đã thực hiện trước đây; có thêm kiến thức sâu, rộng về lĩnh vực đang nghiên cứu và làm rõ hơn đề tài nghiên cứu của mình;

- Phương pháp thống kê: thống kê số lượng phóng sự, so sánh giữa các

tờ báo khảo sát

- Phương pháp khảo sát: khảo sát các ký sự, phóng sự đã đăng tải trên 3

tờ báo Vĩnh Long, Cần Thơ và Cà Mau

-Phương pháp phân tích, nhằm rút ra những ưu điểm và mặt hạn chế của tác giả, tác phẩm phóng sự;

- Phương pháp phỏng vấn sâu: phỏng vấn các nhà báo chuyên viết phóng sự, lãnh đạo báo có chuyên trang, chuyên mục phóng sự và một số bạn đọc quan tâm, có hiểu biết nhất định về phóng sự trên báo in, để có những ý kiến đánh giá về chất lượng phóng sự trên báo in địa phương tại miền Tây Nam bộ

Người viết cũng sử dụng các phương pháp trên một cách có so sánh, phân tích, tổng hợp… cho việc lựa chọn các tác giả, tác phẩm phóng sự, ký sự

đã được đăng tải trên các báo Vĩnh Long, Cần Thơ, Cà Mau trong các năm 2013- 2014, nhận xét, đánh giá, nhằm rút ra những đặc điểm, ưu thế và hạn chế riêng trong vấn đề kỹ năng tác nghiệp của các nhà báo viết phóng sự và thể loại phóng sự trên các báo đã được khảo sát; rút ra những kết luận có tính khái quát về những yêu cầu cần có trong tác nghiệp của nhà báo viết phóng

sự, để qua đó, góp phần nâng chất lượng của thể loại phóng sự trên báo in ngày càng hay hơn, tốt hơn Đồng thời, đề xuất những giải pháp để bồi dưỡng kỹ năng cho nhà báo viết phóng sự, nhằm giúp nhà báo kịp thời phát hiện đề tài và chuyển tải đề tài trung thực, sinh động, hấp dẫn, sát sườn cuộc sống hơn

6 Cái mới của luận văn

Từ việc khảo sát thực tế việc sử dụng kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay, rút ra

những mặt tích cực, hạn chế của quá trình các tác giả sáng tạo tác phẩm phóng sự trên báo in

Từ đó, đánh giá xu hướng vận động và phát triển của thể loại này trong điều kiện hiện nay và đề xuất các giải pháp nâng cao kỹ năng cho nhà báo chuyên viết phóng sự trên báo in

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa lý luận

Trong dòng chảy báo chí, truyền thông hiện đại, báo in miền tây Nam

bộ cũng có những đóng góp nhất định Thông qua đề tài luận văn, chúng tôi mong muốn đưa ra cái nhìn cận cảnh hơn về kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay Qua đó, hiểu biết được thực trạng của việc đi và viết phóng sự trên báo in địa phương,

sự vận động tìm hướng đi riêng của từng cá nhân nhà báo, từng cơ quan báo

in trong xu hướng cạnh tranh ngày càng gay gắt với các loại truyền thông khác ở khu vực này Đánh giá một cách thiết thực vai trò, tác động của phóng

sự trên báo in địa phương miền Tây Nam bộ đối với sự phát triển kinh tế, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam nói chung và miền Tây Nam bộ nói riêng; người viết luận văn cũng hy vọng rằng luận văn này sẽ góp một phần nhỏ trong việc tham khảo về kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng

sự cho các nhà báo và các cơ quan báo chí tại địa phương

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Những đúc kết từ thực tế của luận văn phác thảo được rõ nét thực trạng

về kỹ năng tác nghiệp của nhà báo viết phóng sự trên báo in địa phương, nhằm có thể đề xuất giải pháp bồi dưỡng kỹ năng cho các nhà báo viết phóng

sự, qua đó, góp phần nâng cao chất lượng ký sự, phóng sự báo in địa phương miền Tây Nam bộ

Kết quả đạt được của luận văn hy vọng sẽ giúp ích cho tình yêu nghề của các nhà báo trẻ muốn viết phóng sự và là nguồn thông tin cho các sinh viên báo chí quan tâm đến lĩnh vực này

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn được kết cấu thành 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về thể loại phóng sự Chương 2: Thực trạng về tác giả, tác phẩm viết thể loại phóng sự trên

các tờ báo địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay

Chương 3: Những vấn đề đặt ra và giải pháp nâng cao kỹ năng tác

nghiệp của nhà báo viết phóng sự ở các báo địa phương

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Lý luận chung về thể loại phóng sự và kỹ năng viết phóng sự

1.1.1 Lý luận chung về thể loại phóng sự

1.1.1.1 Khái niệm phóng sự

Trên một tờ báo, cùng hiện diện rất nhiều thể loại báo chí khác nhau, như tin, phỏng vấn, ghi nhanh, chùm ảnh,… có thể nói, mỗi thể loại có vai trò khác nhau và đưa tới cho bạn đọc một kiểu thông tin khác nhau; nhưng phóng

sự bao giờ cũng có một vị trí nhất định và đặc biệt hấp dẫn trong lòng bạn đọc cũng như đánh giá cao từ các nhà báo và cơ quan báo chí

Theo TS Nguyễn Ngọc Oanh và Ths Nguyễn Thị Kim Thanh trong cuốn Giáo trình phóng sự truyền hình (1), phóng sự chiếm được cảm tình của công chúng và trở thành thể loại quan trọng trên báo chí ngay từ khi xuất hiện

là do một số nguyên nhân: Vào cuối thế kỷ XVIII- đầu thế kỷ XIX, tình hình kinh tế chính trị, xã hội thế giới có nhiều biến động Ở các nước có nền nông nghiệp phát triển như Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Nhật bản… có sự thay đổi cơ bản về giai tầng xã hội Giai cấp tư sản thay thế giai cấp phong kiến, nắm giữ và điều hành toàn bộ các hoạt động kinh tế, chính trị xã hội của đất nước Sự thay đổi các hình thái kinh tế, chính trị xã hội cùng với

sự phát triển của khoa học- kỹ thuật đã tác động tới cuộc sống của nhiều người, nhiều tầng lớp xã hội Hàng loạt các nhà máy, xưởng thợ qui mô nhỏ bị phá sản hoặc hợp nhất thành các công ty, tập đoàn kinh tế khổng lồ

Hệ thống máy móc cũ kỹ, lỗi thời, chủ yếu sản xuất bằng thủ công được thay thế bằng máy móc hiện đại Sức người được giải phóng, nhiều công nhân lành nghề, thợ thủ công, nông dân bị thất nghiệp, họ kéo nhau về thành phố kiếm cái ăn và việc làm Sự phân hóa giàu nghèo trở nên sâu sắc

và có những biến đổi nghiệt ngã

Nông dân không đất vườn, nhiều dân nghèo thành thị trở thành vô gia

cư Giai cấp tư sản ngày càng lớn mạnh, thống trị toàn xã hội Mọi phong tục, tập quán, lề lối của xã hội được áp đặt và lợi thế nghiên về một số ít những kẻ bóc lột, giàu có Từ đó, nhu cầu về đời sống tinh thần cũng thay đổi về cơ bản trong mọi tầng lớp xã hội Người giàu không còn quan tâm nhiều đến những quyển tiểu thuyết ủy mị, những câu chuyện tình dang dở Họ thích những câu chuyện ly kỳ, éo le, chứa những bí ẩn về những con người đang tồn tại trong

xã hội hiện thực và những hoạt động của các nhà tư bản, của chính thể, nghị viện, những cuộc đấu tranh giữa các phe phái, các đảng chính trị… Còn dân nghèo bắt đầu có thói quen tìm kiếm việc làm, theo dõi thông tin thời sự chính trị trên các trang báo Sự biến động của đời sống chính trị - xã hội trở thành mảnh đất tốt cho báo chí nói chung và đặc biệt là thể loại phóng sự mang hơi thở cuộc sống hiện thực phát triển

Bên cạnh đó, sự tiến bộ của công nghệ in và sản xuất giấy đã làm cho những tờ báo xuất hiện với kích thước lớn, đẹp, in rõ ràng, dễ đọc và có thể đăng tải những bài dài như phóng sự Đặc biệt, nhiều nhà văn nổi tiếng đương thời như Standan, Victor Hugo, Emin Zola,… cũng quan tâm đến báo chí và tham gia viết báo Những bài báo mô tả đến “cái mới” của cuộc sống hiện thực xuất hiện trên báo ngày càng nhiều Và đó chính là những tác phẩm phóng sự đầu tiên

Qua nhiều thế hệ tác giả, đặc biệt là sự tham gia của các nhà văn với việc sử dụng yếu tố văn học, làm cho phóng sự không còn đơn giản là mô tả hay tường thuật mà phát triển theo khuynh hướng văn học, cùng với sự tìm tòi những

đề tài mới, cấu trúc mới, đã làm phong phú cách biểu đạt cho thể loại này

Như vậy, đời sống kinh tế- chính trị- xã hội đầy biến động, sự phát triển của khoa học kỹ thuật, sự thay đổi thị hiếu của công chúng và sự tham gia viết báo của các nhà văn là những yếu tố tác động mạnh mẽ thúc đẩy thể loại phóng

sự ra đời và phát triển Với khả năng phản ánh hiện thực khách quan một cách tỉ

mỉ, chi tiết, trung thực, mềm mại, uyển chuyển, phóng sự đã nhanh chóng chiếm lĩnh được tình cảm và thỏa mãn sự trông đợi của công chúng

Trong thời kì đầu, có rất nhiều quan niệm khác nhau Người Đức coi phóng sự chỉ đơn giản là sự đưa tin Thì trong từ điển Oépxtơ của Mỹ, phóng

sự được coi là “sự mô tả, sự tường thuật một cuộc họp quốc hội”, còn người Pháp lại gọi phóng sự là “điều tra”

Trải qua quá trình phát triển, phóng sự đã dần dần ổn định với tư cách một chỉnh thể, trên cơ sở đáp ứng nhu cầu thông tin thời sự, phóng sự vừa đảm bảo tính xác thực đồng thời có khả năng giải quyết những vấn đề do bản thân sự kiện đặt ra Trong thực tế, phóng sự thường chọn những vấn đề và sự kiện đang tạo được sự quan tâm của dư luận để làm mục đích phản ánh Trong đó tác giả trình bày diễn biến của sự thật thông qua đó chứng minh cho kết luận của mình, và đề xuất ý kiến Bởi lẽ đó, trong phóng sự mặc dù chất liệu chủ yếu vẫn là người thật việc thật, nhưng có màu sắc chính luận

Ở phương Tây, người ta cũng đề ra công thức 6w cho thể loại này là: what: cái gì đã xảy ra? where: xảy ra ở đâu? when: xảy ra bao giờ? who: xảy

ra với ai? which: xảy ra thế nào? why: tại sao xảy ra? Tuy nhiên, người viết phóng sự thường không chỉ dừng lại ở những câu hỏi như trên, mà thường có

sự khái quát để từ đó có thể trả lời được những câu hỏi có liên quan đến vấn

đề Phóng sự là thể loại đầu tiên có thể bắt mạch sự kiện, có thể nhận xét, bình luận đâu là nhân tố mới Phóng sự ngày càng không còn dừng lại ở sự mô tả đơn giản Mà đã đạt tới sự chính xác và đa dạng trong việc trình bày hiện thực, một hiện thực phức tạp liên tục phát triển và biến động bằng những chi tiết cụ thể, với một năng lực khái quát cao Với bút pháp giàu chất văn học và cái tôi trần thuật vừa xúc cảm vừa trí tuệ, phóng sự đã chứng tỏ một cách sinh động rằng: việc thông tin về hiện thực có thể trình bày một cách độc lập và có nghệ thuật Cũng vì vậy, Giáo sư Crem Xtorocan (Khoa Báo chí, Trường Đại học Saclo- Tiệp Khắc cũ) cho rằng: “Phóng sự hiện đại không phải là sự ghi

lại đơn giản mà còn là sự trả lời một loạt các câu hỏi phức tạp liên quan đến cuộc sống của chúng ta” Ông cũng cho rằng “phóng sự hiện đại không còn tự giới hạn việc mô tả sự việc trên bề mặt mà đã đạt tới những dạng thức chân xác của hiện thực trong những biến đổi của nó về mặt sự kiện cũng như về mặt cảm xúc”

Ở nước ta, phải đến khi có báo in phóng sự mới xuất hiện và dần dần

ổn định với tư cách là một thể độc lập với những thể loại báo chí khác Đặc biệt, những phóng sự ban đầu ghi nhiều dấu ấn trong lòng bạn đọc trong giai đoạn 1930 - 1945 như: Việc làng, Tập án cái đình của Ngô Tất Tố , Ngõ hẻm, Ngoại ô của Nguyễn Đình Lạp, Tôi kéo xe của Tam Lang và Lục xì,

Kỹ nghệ lấy Tây của Vũ Trọng Phụng Cũng trong giai đoạn này, nền báo chí cách mạng Vịêt Nam do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc khai sinh đã cho ra đời những phóng sự vừa dồi dào chất liệu của hiện thực, vừa mang tính chiến đấu cao, như tác phẩm Bản án chế độ thực dân (xuất bản tại Pháp 1925) Đặc biệt, từ những năm nửa cuối của thập kỷ 80 của thế kỷ XX đến nay, những tác phẩm chiếm thứ hạng cao trong các giải báo chí ở Trung ương và địa phương, luôn có mặt thể loại phóng sự

Khá nhiều tài liệu nghiên cứu về phóng sự báo chí Như sách “Viết báo như thế nào” của tác giả Đức Dũng; sách “Hướng dẫn cách viết báo” của Jean- Luc Martin- Lagardette, “Phóng sự báo chí” của Khoa Phát thanh truyền hình- Phân viện Báo chí và Tuyên truyền, “Sáng tạo tác phẩm báo chí” của Đức Dũng, “Phóng sự- từ giảng đường đến trang viết” của Huỳnh Dũng Nhân,

“Giáo trình phóng sự truyền hình”- TS Nguyễn Ngọc Oanh (chủ biên),… Qua

các quyển sách, có thể thấy, ở thời kỳ đầu, quan niệm về phóng sự còn rất đơn giản, chỉ như một bản tin “viết kỹ hơn” Nhưng theo năm tháng cũng như sự lớn mạnh và đa dạng của phóng sự về nội dung lẫn hình thức, đã khiến cho các quan niệm về phóng sự dần dần được bổ sung đầy đủ hơn và trở thành các khái niệm mang tính khái quát cao hơn Có rất nhiều quan niệm về phóng sự, như:

Cuốn “Phóng sự báo chí” của TS Nguyễn Thị Thoa, TS Đức Dũng (chủ biên) cho rằng: “Phóng sự là thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh phát triển, đồng thời thẩm định hiện thực đó thông qua cái tôi trần thuật vừa tỉnh táo, lý trí, vừa cảm xúc với một bút pháp giàu chất văn học” [42, tr.42]

Còn cây bút phóng sự- nhà báo Huỳnh Dũng Nhân thì định nghĩa:

“Phóng sự là một thể tài báo chí, phản ánh những vấn đề có tính thời sự, có ý nghĩa chính trị xã hội được bạn đọc quan tâm Phóng sự có thể viết bằng các bút pháp mang tính văn học Trong phóng sự có nhân vật và cái tôi trần thuật Phóng sự giúp bạn đọc hiểu sâu hơn, rõ hơn sự việc và chia sẻ được với tác giả những vấn đề được đặt ra trong tác phẩm” [27, tr.36]

Cuốn “Giáo trình phóng sự truyền hình” rút ra khái niệm chung:

“Phóng sự mô tả các sự kiện, sự việc, con người có thật trong đời sống hiện thực một cách chân thực, gần gũi Phóng sự thông tin chi tiết, đầy đủ về sự kiện, hiện tượng, con người trong quá trình biến đổi, hình thành, phát sinh, phát triển của chúng về mặt sự kiện cũng như về mặt cảm xúc Mục đích của phóng sự là trả lời một loạt các câu hỏi phức tạp liên quan đến cuộc sống của chúng ta”

Cuốn “Sáng tạo tác phẩm báo chí” của Đức Dũng cho rằng: “Phóng sự

là một thể loại báo chí giàu chất văn học Phóng sự có nhiệm vụ thông tin thời

sự về người thật việc thật trong một quá trình phát sinh, phát triển… Phóng sự

là một trong những thể loại báo chí có khả năng phản ánh những mâu thuẫn, hiện trạng, quang cảnh… một cách năng động, phóng sự có thể vừa đáp ứng yêu cầu thông tin thời sự, đồng thời còn có khả năng tác động vào nỗi xúc cảm của công chúng” [5, tr.176-177]

Các tác giả của cuốn “Tác phẩm báo chí tập 2” đã đưa ra một khái niệm

về phóng sự như sau:

“Phóng sự là một thể loại báo chí quan trọng, thông tin cụ thể và sinh động về con người, sự việc có thật có ý nghĩa xã hội, theo một quá trình phát sinh, phát triển, thông qua cái tôi - tác giả và bút pháp linh hoạt: miêu tả, tường thuật kết hợp với nghị luận” [8, tr.180]

Theo đó, trải qua hơn 3 thế kỷ phát triển, ngày nay, phóng sự đã trở thành một chỉnh thể với nội dung và hình thức tương đối ổn định Trên cơ sở những sự kiện khách quan mang tính thời sự, phóng sự vừa bảo đảm tính xác thực của nội dung đồng thời thiên về hướng giải quyết những câu hỏi mà hiện thực đặt ra Phóng sự đã đạt tới sự chân xác, đa dạng trong việc trình bày hiện thực phức tạp và nhiều biến động bằng những chi tiết cụ thể, với năng lực khái quát cao, với bút pháp giàu chất văn học và cái tôi trần thuật vừa xúc cảm, vừa lý trí

Đúc kết từ lý thuyết và thực tiễn, cuốn Giáo trình phóng sự truyền hình

đã đưa ra các đặc điểm phóng sự như sau:

- Một là, đối tượng phản ánh của phóng sự là người thật việc thật tiêu

biểu có ý nghĩa xã hội So sánh, có nét tương đồng với đối tượng của thể loại tin Đó là những sự kiện hiện tượng mới lạ, đã, đang và sẽ xảy ra, có ảnh hưởng tác động tới đời sống xã hội hiện tại Tuy nhiên, đối với phóng sự thì mỗi sự kiện, vấn đề luôn gắn với hoạt động và số phận con người

- Hai là, phương pháp phản ánh của phóng sự là phản ánh hiện thực

khách quan trong quá trình phát sinh phát triển bằng bút pháp mô tả, tường thuật có kết hợp nghị luận linh hoạt, sinh động gần với văn học, cái tôi tác giả thể hiện rõ nét Trong đó, nếu tin thường phản ánh thông tin nhanh chóng, trên diện rộng và có sức mạnh của “điểm chót” thì phóng sự lại phản ánh tỉ mỉ sâu sắc từng chi tiết trọng điểm Các chi tiết cốt lõi của sự kiện được xâu chuỗi theo lo gich diễn biến quá trình phát sinh, phát triển và được lý giải, cắt nghĩa minh chứng bằng ngôn ngữ báo chí và văn học, làm cho thông tin vừa

có cảm xúc vừa có lý trí Sử dụng bút pháp năng động, linh hoạt, ngôn ngữ

hàm súc, biểu cảm, chân thực, chính xác, thông tin trong phóng sự mềm mại, uyển chuyển, hấp dẫn, có sức thuyết phục và dễ đi vào lòng người

- Ba là, kết cấu của phóng sự rất linh hoạt và đa dạng Kết cấu thường

thấy là: theo trình tự thời gian tuyến tính, kết cấu theo phương pháp diễn dịch, kết cấu theo phương pháp qui nạp, kết cấu theo cốt truyện… Kết cấu phóng

sự trước hết phải phù hợp với nội dung, tư tưởng của tác phẩm và phụ thuộc hoàn toàn vào ý đồ thể hiện, tình cảm của tác giả trong quá trình sáng tạo

Bốn là, cái tôi tác giả được thể hiện rõ nét Những cảm nhận buồn vui

của tác giả truyền tới công chúng, làm cho họ có cùng tâm trạng, cùng cảm xúc với tác giả Và với sự khéo léo, sáng tạo của mình, tác giả còn có thể làm cho công chúng có cảm giác đang cùng tham gia, chứng kiến sự kiện Khả năng làm cho khán giả có cùng trạng thái tâm lý, cùng tình cảm với tác giả chỉ

có ở thể loại phóng sự Đây cũng là thế mạnh của thể loại này

Mục đích phản ánh của thể loại phóng sự là đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thông tin về sự kiện, vấn đề hoặc một khía cạnh của sự kiện, vấn đề một cách đầy đủ, chi tiết, gần gũi, có cảm xúc Đồng thời, phải trả lời được các câu hỏi mà hiện thực đặt ra và hướng tới xu hướng phát triển của chúng trong tương lai

Trên tiêu chí là các loại hình báo chí, có thể phân biệt các dạng phóng

sự gồm: phóng sự báo in và báo mạng điện tử, phóng sự phát thanh, phóng sự truyền hình, phóng sự ảnh

Trên cơ sở tiêu chí là đối tượng phản ánh, có các dạng phóng sự sự kiện, phóng sự vấn đề, phóng sự chân dung,…

Trên cơ sở tiêu chí là phương pháp phản ánh, phóng sự sẽ có các dạng: phóng sự trực tiếp, phóng sự có xử lý hậu kỳ, phóng sự điều tra

Trên cơ sở của tiêu chí dung lượng, thời lượng tác phẩm, ở các nước phương Tây, người ta còn phân biệt thành các dạng: phóng sự thời sự, phóng

1.1.1.3 “Cái tôi trần thuật” trong phóng sự

Ngay từ năm 1992, trong cuốn “Ký báo chí”, tác giả Đức Dũng đã chỉ

ra vai trò của tác giả trong phóng sự với tư cách là một nhân vật trần thuật và

sử dụng thuật ngữ “cái tôi trần thuật” để nói về vai trò của nhà báo trong tác phẩm phóng sự Chính “cái tôi” đã góp phần quan trọng làm nên linh hồn và bản sắc của phóng sự báo chí

TS Đức Dũng ở phần “Các dạng phóng sự” trong cuốn Phóng sự báo chí đã cho rằng: sự xuất hiện của “cái tôi trần thuật” là một đặc điểm nổi bật của phóng sự trên các loại hình báo in và báo mạng điện tử Theo ông, “cái tôi trần thuật vừa là nhân chứng khách quan đồng thời lại cũng là người nhập cuộc và trở thành cầu nối giữa đọc giả với sự thật”, không chỉ giúp cho việc phản ánh hiện thực một cách sinh động mà còn là nhân tố có vai trò quyết định trong việc tạo nên “giọng điệu của tác phẩm”

So với các thể loại báo chí khác, thể loại phóng sự trên báo in vẫn giữ

ưu thế vượt trội trong việc phản ánh hiện thực ở những nét sinh động và tươi mới trong vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật Chỉ có phóng sự mới có thể phản ánh hiện thực trong dạng một bức tranh toàn cảnh, vừa có tầm khái quát nhất định, vừa có chiều sâu nhân vật với chi tiết cụ thể lại điển hình một cách sống động

1.1.1.4 Ngôn ngữ phóng sự

Đối với phóng sự trên báo in thì “ngôn ngữ là phương tiện cơ bản để biểu đạt chủ đề tư tưởng” Điều này còn có liên quan trực tiếp đến việc sử dụng bút pháp một cách đa dạng và linh hoạt So với ngôn ngữ của các thể loại báo chí khác, ngôn ngữ trong tác phẩm phóng sự mềm mại, sống động

và là sự kết hợp một cách nhuần nhuyễn giữa tính thông tin với tính hình tượng Các tác giả có thể sử dụng bất cứ bút pháp nào, miễn là có thể nâng cao năng lực phản ánh hiện thực cho tác phẩm của mình Chính vì vậy, phóng sự trên báo in thường có giọng điệu riêng rất sinh động, tùy thuộc vào nội dung mà nó phản ánh Ngoài ra, phóng sự còn có thể hòa quyện ngôn ngữ của tác giả và ngôn ngữ của nhân vật với phương ngôn vùng miền, mà vẫn đảm bảo tính khách quan của sự kiện, vừa ngầm định hướng thông tin bằng cái tôi tác giả

Cách đặt tựa, tít, lời dẫn (sapô) cũng làm nên thế mạnh và giọng điệu ngôn ngữ riêng cho phóng sự báo chí Cách viết mềm mại, đầy cảm xúc, trữ tình hay lý luận sắc bén sẽ ngay lập tức thu hút người đọc cũng như tạo nên

“dấu ấn” của tác giả trong lòng bạn đọc

Phóng sự trên báo in hiện nay là thể loại có dung lượng khá lớn- nếu không muốn nói là “lớn nhất”, khoảng từ 1.000- 2.000 chữ và 1-5 ảnh/kỳ, loạt phóng sự có thể dài đến 4-5 kỳ báo liên tục Ảnh trong phóng sự góp phần quan trọng trong việc làm tăng tính xác thực của nội dung, đồng thời, tham gia thông tin thêm những điều mà phần lời không thể diễn tả hết được Thực

tế, tuy chỉ là “minh họa”, nhưng nếu một phóng sự báo chí không có ảnh thì khó mà bảo đảm tính xác thực cũng như không thể “dẫn dắt” cảm xúc của người đọc Những bức ảnh thật sự đã góp phần quan trọng trong việc thể hiện

“ngôn ngữ phóng sự”

Theo TS Đức Dũng, căn cứ vào từng nội dung cụ thể, mỗi tác phẩm phóng sự trên báo in hình thành một kết cấu riêng với nguyên tắc chung là

bám sát hiện thực một cách linh hoạt, mềm dẽo trên cơ sở tôn trọng sự thật Theo đó, phóng sự nước ta thường bố cục đặc trưng chia làm 3 phần chủ yếu là: phần mở đầu- phần minh chứng cho sự tồn tại của vấn đề, sự kiện đã nêu- phần kết luận Tuy nhiên, do phóng sự còn thường xuyên giao thoa với các thể loại khác như điều tra- ký- ghi nhanh,… nên bố cục và kết cấu của nó có thể có những biến đổi theo hướng đa dạng và phức tạp hơn nữa

Nhìn chung, kết cấu phóng sự thường theo lối tuyến tính Dòng trần thuật đôi khi cũng có điểm nhấn, điểm lướt, điểm khép, điểm mở để tạo kịch tính hoặc có khoảng lùi dành cho những suy tư, hoài niệm Song, thời gian, không gian trong tác phẩm cơ bản vẫn thuộc về sự kiện Chỉ đôi khi kết cấu được triển khai theo lối văn chương thì dòng trần thuật mới có thể mở rộng thêm đôi chút để bao quát toàn diện hơn tầm kích của sự kiện, vấn đề

Các nhân vật của phóng sự tham gia vào sự kiện chủ yếu với tư cách như những mắt xích của thông tin, do nhà báo quyết định, sao cho vừa đủ để tái hiện và soi sáng sự kiện Có những lúc nhân vật chính là sự kiện (phóng sự nhân vật phóng sự chân dung) Nhân vật trong phóng sự báo chí không đa dạng về tính cách, điển hình về số phận, song nhờ mối liên kết chặt chẽ với tiến trình của sự kiện, nhờ những chi tiết được chọn lựa kỹ lưỡng, chân dung của họ vẫn chuyển tải được thông tin, giàu cảm xúc và thẩm mỹ

1.1.2 Lý luận chung về kỹ năng báo chí và kỹ năng viết phóng sự

1.1.2.1 Kỹ năng báo chí

+ Kỹ năng

Theo các nhà tâm lý và giáo dục học, có nhiều cách định nghĩa khác nhau về kỹ năng Nhưng hầu hết đều cho rằng, kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu lượm được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế Còn

“kỹ năng mềm” là thuật ngữ dùng để chỉ các kỹ năng quan trọng trong cuộc sống con người, như kỹ năng làm việc theo nhóm, lãnh đạo, quản lý,… Khác với “kỹ năng cứng” chỉ về trình độ, kiến thức chuyên môn Đại Từ điển Tiếng

Việt định nghĩa: Kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận được vào thực tế ( 41, tr.193)

Theo PGS,TS Nguyễn Ngọc Oanh trong cuốn Nhà báo với trẻ em, kỹ năng mềm thường thiên về yếu tố bẩm sinh và kinh nghiệm thực tế, phần lớn con người nếu chịu khó rèn luyện thì vẫn có thể nâng cao kỹ năng bản thân Và nhà báo, cần có cả hai loại kỹ năng này, gọi chung là kỹ năng báo chí [30, tr.23]

+ Kỹ năng báo chí

Kỹ năng báo chí được gọi là kỹ năng làm báo hay còn gọi là kỹ năng nghề nghiệp nhà báo Kỹ năng báo chí là một khái niệm rộng bao gồm kỹ năng thực hành nghề báo thuộc tất cả các khâu công việc [30, tr.24]

Kỹ năng báo chí là áp dụng những kiến thức nghề nghiệp báo chí vào thực tế Trong tác nghiệp, nhà báo sử dụng các thao tác để tiến hành công việc của mình Theo TS Nguyễn Ngọc Oanh, khi nhà báo thu thập thông tin, phỏng vấn, chụp ảnh, ghi âm, sáng tạo tác phẩm hoàn chỉnh rồi xuất bản hay phát sóng… chính là lúc nhà báo sử dụng các kỹ năng nghề nghiệp [30, tr.25]

Để có được các kỹ năng báo chí cần thiết, nhà báo cần phải có kiến thức, có hiểu biết về nghề báo Ngoài ra, nhà báo cần thường xuyên học hỏi, trau dồi thêm các kiến thức, kỹ năng cần thiết thuộc nhiều lĩnh vực khác

1.2.2.2 Kỹ năng viết phóng sự

Cũng như các thể loại báo chí khác, phóng sự phải đáp ứng những yêu cầu cơ bản nhất về nội dung thông tin và hình thức thể hiện Nhưng tác phẩm phóng sự còn có những nét riêng biệt trong việc sử dụng chi tiết, đưa thông tin, sử dụng ngôn ngữ văn học, cái tôi trần thuật, chính kiến của tác giả,… do

đó, ngoài những kỹ năng báo chí cơ bản, nhà báo viết phóng sự còn cần thường xuyên học hỏi, rèn luyện thêm các kỹ năng trong việc phát hiện đề tài, chủ đề cho phóng sự; kỹ năng giao tiếp, phỏng vấn, thu thập thông tin và kỹ năng sử dụng ngôn ngữ báo chí lẫn ngôn ngữ văn học hoặc kỹ năng sử dụng các thiết bị nghiệp vụ như máy ghi âm, ghi hình (nhất là đối với mảng phóng

sự điều tra)

Theo nhà báo Huỳnh Dũng Nhân, việc lấy tư liệu cho phóng sự ngoài những yêu cầu chung của báo chí, còn có những yêu cầu riêng mang tính nguyên tắc Một là, phải trực tiếp Nghĩa là nhà báo thực hiện phóng sự phải

có mặt tại nơi xảy ra sự kiện, vấn đề Nhà báo càng trực tiếp “mang về” tư liệu của riêng mình thì càng được bạn đọc tin cậy Ở các thể loại báo chí khác, nhà báo có thể chỉ dự hội nghị hay nắm tư liệu qua văn bản, nhưng với phóng

sự nếu nhà báo không đến tận nơi, thấy tận mắt, nghe tận tai thì thật khó có được một tác phẩm Hai là, có nhiều tư liệu gián tiếp Bởi không thể chỉ có tư liệu trực tiếp tại hiện trường là đủ, mà phóng sự còn đòi hỏi phải có tư liệu gián tiếp để tạo chiều sâu, làm mối nối, làm phong phú hơn cho vấn đề Ba là, phóng sự phải có tư liệu cá nhân của tác giả Nguồn tư liệu riêng này đặc biệt quan trọng do tác giả dày công sưu tầm, tìm kiếm và cất giữ

Như vậy, với đòi hỏi này đặt ra riêng cho phóng sự, cho thấy, nhà báo thực hiện phóng sự phải có kỹ năng “đặc biệt” hơn Ngoài kỹ năng phát hiện

đề tài, thì còn đòi hỏi kỹ năng giao tiếp, kỹ năng quan sát, kỹ năng khai thác thông tin, cách đặt câu hỏi, kỹ năng lắng nghe, ghi chép,…để nắm được nguồn tư liệu trực tiếp quan trọng và sống động Trong đó, kỹ năng quan sát

và lắng nghe là rất quan trọng Theo nhà báo Huỳnh Dũng Nhân trong cuốn

“Phóng sự: Từ giảng đường đến trang viết”, thì “nghe là nguồn tìm tài liệu phong phú nhất Hãy biến mình thành người tò mò” Đồng thời, theo kinh nghiệm của nhiều nhà báo thực hiện phóng sự, bên cạnh việc lắng nghe còn phải rèn luyện kỹ năng quan sát Bởi, có những trường hợp thực tế của vấn

đề, sự kiện khi thấy được lại không hoàn toàn giống với những gì đã nghe Và lúc này, nhà báo phải nhanh chóng tư duy, phân tích để xác định thông tin ở mức chính xác nhất qua những gì trực tiếp “tai nghe, mắt thấy”

Nhà báo thực hiện phóng sự còn phải có kỹ năng đọc văn bản, báo cáo,

để nắm ý chính, đồng thời, để “nhặt nhạnh, gom góp” từ nguồn tư liệu gián tiếp, những số liệu, chi tiết tuy nhỏ nhưng có liên quan, làm đa dạng và

phong thêm cho tác phẩm của mình Bởi, đây chính là nguồn tư liệu chính thức đáng tin cậy, làm nền tảng cho vấn đề đặt ra trong tác phẩm, làm dày dặn thêm phần lịch sử của vấn đề, sự kiện Cũng vì nguồn tư liệu cho phóng sự đa dạng và quan trọng như vậy, nên nhà báo thực hiện phóng sự còn cần có kỹ năng ghi chép tốt Ghi lại một số liệu, một thông tin, thậm chí là một ánh nhìn, một lời nói, một cảm xúc, một hình ảnh thoáng qua, … đều là những tư liệu, chi tiết cần thiết cho phóng sự Đặc biệt, không chỉ quan trọng trong tác phẩm hiện tại mà còn trở thành nguồn tư liệu cá nhân cho tác giả sau này trong các tác phẩm phóng sự khác- thậm chí có thể mang tính “lịch sử”

Riêng đối với các nhà báo thực hiện phóng sự ở miền Tây Nam bộ, ngoài kỹ năng giao tiếp còn phải biết hòa đồng “cùng ăn, cùng ở, cùng làm” với người dân Bởi người dân miền Tây Nam bộ rất thật thà, chất phác, rất sẵn lòng chia sẻ bất cứ việc gì với khách, nhất là với nhà báo Nhưng chỉ một thái

độ kẻ cả, một ánh mắt xem thường hoặc một vẻ thiếu thiện chí, họ sẽ lập tức

“cố thủ” và dứt khoát không chia sẻ, không cung cấp bất cứ thông tin nào Đối với việc chụp ảnh, đăng báo, một số người dân miền Tây cũng không thích Ảnh hưởng bởi văn hóa địa phương, tập tục lâu đời, nhiều người cho rằng nếu quay phim, chụp ảnh đăng báo sau đó sẽ bị thất mùa, rớt giá, buôn bán thua lỗ… do đó nhà báo còn phải có kỹ năng thuyết phục Như nhà báo Trần Phước (Báo Vĩnh Long) chia sẻ: “Nhiều người rất ngại nhà báo, nhất là trong lĩnh vực làm ăn kinh tế Chẳng hạn, khi thực hiện phóng sự “Đường sông miền Tây” khám phá những dòng sông vận tải của đồng bằng sông Cửu Long, tôi gặp rất nhiều khó khăn trong việc liên hệ đi thực tế, bởi nhiều chủ ghe “kỵ” sự có mặt nhà báo trên ghe “xui xẻo”, “lộ bí mật” làm ăn”

Kỹ năng báo chí nói chung và kỹ năng viết phóng sự nói riêng của nhà báo, có vai trò rất quan trọng đối với tác phẩm phóng sự Cùng với kiến thức, quan điểm, lý tưởng, ý thức trách nhiệm, đạo đức nhà báo… thì kỹ năng góp phần quan trọng trong quá trình hình thành phẩm chất của nhà báo chuyên

nghiệp, giúp nhà báo tự tin tác nghiệp, nhanh chóng phát hiện đề tài hay, thu thập thông tin tốt cũng như thể hiện tác phẩm sinh động, hấp dẫn hơn Từ đó, tác phẩm phóng sự cũng được công chúng đón nhận và tạo được hiệu quả cao hơn Có thể nói, nếu có cùng trình độ chuyên môn nghiệp vụ như nhau, thì người nào có kỹ năng viết phóng sự tốt hơn sẽ sáng tạo nên tác phẩm chân thực hơn, sinh động hơn và hấp dẫn hơn hẳn

1.2 Thực tiễn tòa soạn và đội ngũ nhà báo viết phóng sự ở các cơ quan báo thuộc diện khảo sát

1.2.1 Vài nét về Báo Cà Mau, Báo Cần Thơ và Báo Vĩnh Long

1.2.1.1 Báo Cà Mau

Báo Cà Mau là Cơ quan của Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam tỉnh Cà Mau- Tiếng nói của Đảng bộ, Chính quyền và nhân dân Cà Mau, trực thuộc Tỉnh ủy Cà Mau

Báo Cà Mau trước 30/4/197 là tờ Báo Chiến, sau giải phóng lấy tên báo Minh Hải Đến ngày 1 tháng 1 năm 1997, khi Chính Phủ có Quyết định tách tỉnh Minh Hải ra thành hai tỉnh Cà Mau và Bạc Liêu Từ đó, tỉnh Cà Mau có

tờ báo của Đảng bộ tỉnh là Báo Cà Mau cho đến nay

Cơ cấu tòa soạn hiện nay có 3 phòng chức năng: Phòng Tổ chức- Hành chính, Phòng Biên tập và Phòng phóng viên Báo Cà Mau hiện có một tờ báo

in, khổ 30x40 cm, 12 trang, trong đó có 4 trang in 4 màu (trang 1, trang 6-7 và trang 12), còn lại 8 trang in 2 màu, xuất bản 4 kỳ/tuần vào các ngày (Thứ hai, thứ tư, thứ sáu và thứ bảy), số lượng phát hành bình quân 5000 tờ/kỳ Ngoài báo in , Báo Cà Mau còn có Báo Cà Mau điện tử, mỗi ngày có trên 11 ngàn lượt truy cập vào trang báo Cà Mau Online

Hiện nay, Báo Cà Mau có 48 cán bộ, nhân viên, có trình độ đại học trở lên với nhiều chuyên ngành khác nhau như: Báo chí ( 27 người), còn lại là các chuyên ngành khác, như: Ngữ Văn, Luật, Nông nghiệp, Công nghệ thông tin Đội ngũ cán bộ, phóng viên này được cơ cấu vào 3 phòng chức năng của tòa soạn

- Phòng Tổ chức - hành chính: làm công tác tổ chức cán bộ, theo dõi các hoạt động quản trị, tài chính, tiền lương, công tác phát hành, quảng cáo

- Phòng Biên tập: Nhiệm vụ là biên tập tất cả các tin, bài, ảnh của phóng viên, cộng tác viên, trình bày, kiểm duyệt thông tin trước khi trình Ban biên tập ký duyệt xuất bản

- Phòng phóng viên: Phòng này chịu trách nhiệm xây dựng kế hoạch

tuyên truyền cho từng số báo, tổ chức thực hiện tin, bài theo kế hoạch được Ban biên tập duyệt và chỉ đạo Đồng thời biên tập tất cả tin, bài, ảnh của phóng viên “bước một” trước khi chuyển đến Phòng biên tập thực hiện các

bước tiếp theo trong quy trình xuất bản báo

1.2.1.2 Báo Cần Thơ

Cần Thơ có vị trí địa lí thuận lợi là nằm ở trung tâm của khu vực ĐBSCL và là thành phố trực thuộc Trung ương duy nhất của miền Tây Phấn đấu cơ bản trở thành thành phố công nghiệp trước năm 2020, là một cực phát triển, đóng vai trò động lực thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của tòan vùng ĐBSCL như Nghị quyết số 45-NQ/TW, ngày 17-2-2005, sủa Bộ Chính trị về

“Xây dựng và phát triển thành phố Cần Thơ trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” đã đề ra

Là tiếng nói của Đảng Bộ, chính quyền thành phố Cần Thơ và diễn đàn của nhân dân, phấn đấu xây dựng và phát triển, Báo Cần Thơ luôn giữ vững tôn chỉ, mục đích, bám sát sự chỉ đạo và định hướng tuyên truyền của Đảng, các qui định của Nhà nước trong hoạt động báo chí, thông tin kịp thời các sự kiện chính trị quan trọng của địa phương, trong nước và quốc tế; cải tiến, nâng cao chất lượng các chuyên mục

Từ chỉ gần 20 người, đến nay Báo Cần Thơ có một đội ngũ 125 người Lực lượng trực tiếp làm nội dung chiếm đến 105 người (Việt ngữ là 81 người, Khmer ngữ là 24 người) Báo Cần Thơ phát hành hàng ngày với số lượng xuất bản 6.500 - 7.500 tờ/kỳ

Về cơ cấu nội dung, trang mục, Báo Cần Thơ có 4 trang thời sự , 2 trang quốc tế, các trang còn lại luân phiên đăng các thông tin về: chính trị, kinh tế, xã hội, an ninh, khoa giáo, văn hóa, thể thao… Nhìn chung, cơ cấu trang mục được xây dựng khá phong phú, đáp ứng nhu cầu thông tin đa dạng của cán bộ, đảng viên và nhân dân

Năm 2012, Báo Vĩnh Long tăng lên 5 kỳ/ tuần Phát hành vào thứ ba, thứ tư, thứ năm, thứ sáu và chủ nhật- 12 trang/kỳ, khổ 30x 40 cm, in 2 màu

Về nội dung, trang mục, mỗi kỳ báo, có 2 trang thời sự (trang 2,3) 1 trang an ninh- quốc phòng- pháp luật (trang 7) 1 trang bạn đọc (trang 8), 1 trang thể thao (trang 11), 1 trang quốc tế (trang 12), các trang còn lại luân phiên về kinh

tế, chính trị, văn hóa xã hội, xây dựng đảng- chính quyền, nông thôn mới, khoa giáo, y tế, công nghiệp- dịch vụ…

Trên các số báo, luôn chú trọng các bài phóng sự với các vấn đề kinh tế- nông nghiệp- xã hội Riêng số báo Chủ nhựt, có chuyên trang Phóng sự-

Ký sự Hiện Báo Vĩnh Long phát hành đến 100% xã, phường, thị trấn của tỉnh, là một trong số ít tờ báo địa phương có mặt trên các sạp báo trong tỉnh

Báo Vĩnh Long hiện có 49 cán bộ, phóng viên Được chia làm 4 phòng: Thư ký- Tòa soạn, Phóng viên, Trị sự và Phòng báo điện tử Phòng Phóng

viên chia làm 5 tổ: tổ Kinh tế- tổ Văn hóa xã hội- tổ Bạn đọc- tổ Nội chính- tổ Xây dựng đảng với 23 người (2 thạc sĩ- 4 cử nhân chuyên ngành báo chí), 100% có trình độ đại học Người làm báo trên 10 năm: 9 người, người làm báo trên 5 năm: 7 người, dưới 5 năm: 7 người

1.2.2 Thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức với đội ngũ nhà báo viết phóng sự ở Báo Cà Mau, Báo Cần Thơ và Báo Vĩnh Long

Miền Tây Nam bộ hay còn gọi là đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), gồm có thành phố Cần Thơ và 12 tỉnh, có vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, đóng góp khoảng 18% GDP của cả nước Đây là vùng trọng điểm về nông nghiệp với lúa gạo, trái cây và thủy sản, đáp ứng một phần lớn lương thực, thực phẩm trong nước và cung cấp nông thủy sản xuất khẩu ĐBSCL chiếm khoảng 1/5 dân số và quy mô kinh

tế, tuy nhiên, đến nay vẫn là vùng phát triển thấp nhất về giáo dục, đào tạo và dạy nghề so với cả nước

Với khoảng 18 triệu người, nhiều tỉnh có tỷ lệ dân số ở nông thôn rất cao như Bến Tre (90%), Vĩnh Long và Trà Vinh (85%), Tiền Giang 87% Miền Tây Nam bộ cũng là khu vực có tốc độ đô thị hóa chậm nhất nước Thời gian làm việc là trong nông nghiệp chiếm 50%, công nghiệp- xây dựng khoảng 18%, và dịch vụ 18% Kết quả khảo sát năm 2010 về mức sống dân

cư thì tỉ lệ hộ nghèo của ĐBSCL năm 2010 còn ở mức 12,6%, so với đồng bằng sông Hồng là 8,4% và trung bình cả nước là 14,2%

Từ những đặc điểm trên đây cho thấy, tuy nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng ĐBSCL là rất cao nhưng trình độ dân trí thấp, cuộc sống còn nghèo nàn, lạc hậu Không có nhiều cơ hội về vật chất để có thể đọc báo mạng như các tỉnh, thành phố hiện đại khác nhưng do sống chủ yếu ở khu vực nông thôn, địa bàn sông nước chằng chịt nên việc tiếp cận với báo in cũng rất hạn chế

Thực tế này cũng cho thấy miền Tây Nam bộ đang có nhiều vấn đề bức xúc cần đặt ra trong quá trình phát triển kinh tế, văn hóa và xã hội Đây cũng chính là “mảnh đất màu mỡ” cho nhà báo viết phóng sự khai thác đề tài

Song, cùng với việc phát triển báo mạng, việc tăng giá báo trong vài năm qua cũng khiến số lượng phát hành báo in địa phương miền Tây Nam bộ sụt giảm Ghi nhận của chúng tôi, qua 3 tờ báo khảo sát đều đang hướng đến mục tiêu cân đối thu - chi, tiến tới giảm dần ngân sách bao cấp của nhà nước Khi chỉ được bao cấp một phần kinh phí, ban biên tập các báo buộc phải tính toán lỗ - lãi Hiện nay, Báo Cần Thơ phát hành khoảng 7.000 tờ/kỳ, Báo Cà Mau, Báo Vĩnh Long đều cùng có số lượng 4.000- 5.000 tờ/kỳ Các báo khác trong khu vực đều ở mức thấp, một vài báo chỉ trên 2.000 tờ/kỳ

Miền Tây Nam bộ địa bàn sông nước chằng chịt, có rất nhiều trở ngại cho công tác phát hành báo Báo in địa phương hiện nay phát hành rất hạn chế ở địa bàn nông thôn Người dân nông thôn hầu như không bao giờ có khái niệm “mua báo đọc”

Điều đáng ghi nhận, đó là trong quá trình khảo sát thực hiện luận văn, chúng tôi nhận thấy, báo in địa phương miền Tây Nam bộ đang có xu hướng vận động rất đặc biệt để “vượt khó” Trước đây, đã có lúc nhiều người chắc rằng khi báo điện tử ra đời với khả năng thông tin đa phương tiện, nhanh nhạy; đồng thời, truyền hình cũng phát triển mạnh mẽ, chinh phục khán giả bằng phim truyện, game show hấp dẫn, thì báo in sẽ “chết tức khắc” Nhưng thực tế, với thế mạnh truyền thống của mình (độ tin cậy, nội dung sâu…), báo

in vẫn trụ được khá vững Nhiều tờ báo có cách làm hay, mở rộng liên kết với các ban ngành, doanh nghiệp, thay đổi kịp thời về nội dung lẫn hình thức,… Nếu trước đây, báo in miền Tây Nam bộ còn nghèo nàn về chuyên mục, chuyên trang thì nay đã có sự thay đổi rất lớn Qua khảo sát sơ bộ 13 tờ báo, báo ít nhất có gần 10 chuyên mục (Báo Trà Vinh), báo nhiều nhất có gần 50 chuyên mục (Báo Cần Thơ, Báo Cà Mau, Báo Vĩnh Long) Đồng thời, tăng

cường thể loại báo chí mang tính chiến đấu và hấp dẫn bạn đọc như: phóng sự điều tra, phóng sự, bút ký

Những vấn đề trên đây thật sự vừa là cơ hội, vừa là thách thức, vừa có khó khăn, lại có thuận lợi cho nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương miền Tây nam bộ hiện nay

Tiểu kết chương 1

Báo Vĩnh Long, Báo Cần Thơ và Báo Cà Mau là 3 tờ báo in địa phương miền Tây Nam bộ trong vài năm qua ít nhiều có chuyên trang phóng sự Đồng thời, có khá nhiều cây bút chuyên viết ký sự, phóng sự được bạn đọc cũng như đồng nghiệp đánh giá cao, đạt nhiều giải thưởng trong và ngoài tỉnh

Báo Cần Thơ có ưu thế là tờ nhật báo, khả năng tiếp cận thông tin, các vấn đề thời sự nhanh chóng, kịp thời Báo Vĩnh Long nằm giữa miền Tây Nam bộ, phạm vi tác nghiệp rộng, có thể tỏa ra toàn khu vực Có nhiều nhà báo yêu nghề, có kinh nghiệm và say mê viết phóng sự Báo Cà Mau có ưu thế rừng vàng biển bạc, nhiều tiềm năng và những vấn đề sôi động đang đặt ra của vùng đất cuối trời tổ quốc Đồng thời, có đội ngũ nhà báo trẻ có khả năng viết phóng sự với văn phong đa dạng và rất riêng

Hiện nay Báo Vĩnh Long và Báo Cà Mau có những tuyến bài điều tra, phóng sự rất được công chúng chú ý và là kênh tham khảo cho lãnh đạo tỉnh, địa phương Báo Vĩnh Long chủ nhật, Báo Cà Mau cuối tuần, đều có chuyên

trang: Nhịp sống đồng bằng, Du lịch, Phóng sự - ký sự… đề tài không chỉ gói

gọn trong tỉnh mà còn mang tính khu vực Có cái nhìn rộng mở hơn về đời sống văn hóa miền sông nước, tình hình sản xuất, mô hình canh tác tốt, làm

ăn hiệu quả…

Sự đổi mới về nội dung còn thể hiện rất rõ nét ở các tờ báo cuối tuần với trang văn nghệ, văn hoá, phóng sự, ký sự hấp dẫn đã khiến cho công chúng vẫn tin tưởng và chấp nhận Đúng như ông Nguyễn Hữu Khánh- Phó Tổng biên tập Báo Vĩnh Long nhận định:

Báo in về lâu dài sẽ phải cạnh tranh khốc liệt với các loại hình báo chí khác Nhưng theo tôi, báo in miền Tây Nam bộ vẫn phát triển trong vài chục năm nữa Vì nhiều người vẫn duy trì thói quen đọc để nghiên cứu, thư giãn, giải trí Báo in còn là tài liệu lưu giữ dễ dàng Tuy nhiên, để có thể tồn tại và phát triển, báo in phải tiếp tục cải tiến về nội dung và hình thức Đặc biệt chú trọng các bài phóng sự,

ký sự, điều tra dài kỳ, tạo được bản sắc riêng cho tờ báo

Thực tế, kỹ năng của các nhà báo viết phóng sự ở các tờ báo địa phương, mà cụ thể là ở Báo Vĩnh Long, Báo Cần Thơ và Báo Cà Mau trong việc phát hiện đề tài, thu thập thông tin, kỹ năng quan sát, sử dụng ngôn ngữ,

kỹ năng chụp ảnh,… đều ở mức khá Các kỹ năng đã giúp ích rất nhiều cho việt khai thác thông tin và sáng tạo nên tác phẩm phóng sự Nhiều tác giả, nhiều tác phẩm đã đạt giải cao ở các giải báo chí địa phương và nhận được sự đánh giá tốt từ công chúng Tuy nhiên, một số kỹ năng cần thiết vẫn chưa được trau dồi, rèn luyện tốt, như kỹ năng chụp ảnh, kỹ năng phát hiện đề tài, chủ đề,… do đó, ảnh phóng sự phần lớn chỉ mang tính minh họa mà chưa trở thành một bộ phận độc lập tự nói lên tiếng nói riêng của mình Đề tài cũng thiếu đa dạng và ít độc đáo Phần lớn đều tập trung vào các vấn đề đời sống

xã hội thông thường hoặc các nhân vật, mô hình sẵn có, mà thiếu đi sự phát hiện độc đáo, riêng có của tác giả

Chương 2 THỰC TRẠNG KỸ NĂNG CỦA NHÀ BÁO VIẾT PHÓNG SỰ TRÊN CÁC TỜ BÁO ĐỊA PHƯƠNG MIỀN TÂY NAM BỘ HIỆN NAY (BÁO VĨNH LONG, BÁO CẦN THƠ VÀ BÁO CÀ MAU TRONG

2 NĂM 2013- 2014)

Có thể nói rằng, tuy đội ngũ phóng viên, nhà báo tại các báo in miền Tây Nam bộ, mà tiêu biểu là Báo Vĩnh Long, Báo Cần Thơ và Báo Cà Mau tuy khá đông và có trình độ, chuyên môn nghiệp vụ vững; nhưng số nhà báo, phóng viên (sau đây xin gọi chung là nhà báo) có khả năng và say mê viết thể loại phóng sự không nhiều Hiện nay, tại Báo Vĩnh Long chỉ có 2/24 nhà báo, chiếm tỷ lệ chưa tới 10%;

Báo Cần Thơ cũng chỉ có một vài nhà báo trong số trên 40 phóng viên làm nhật báo có tham gia viết phóng sự Tại Báo Cà Mau, số nhà báo viết phóng sự có đông hơn và trẻ hơn, nhưng cũng không quá 3- 4 nhà báo, chỉ hơn 10% số lượng phóng viên Qua khảo sát, có rất nhiều nguyên nhân Trong

đó, các nguyên nhân chủ yếu là do nhiều nhà báo thiếu lòng đam mê đối với phóng sự, ít chịu dấn thân, kỹ năng giao tiếp, tạo mối quan hệ chưa tốt; kỹ năng thu thập thông tin, kỹ năng phát hiện đề tài chưa kịp thời, chưa tốt; kỹ năng viết phóng sự cũng như sử dụng ngôn ngữ còn hạn chế,…

2.1 Về đội ngũ tác giả, tác phẩm thể loại phóng sự trên các tờ báo địa phương miền Tây Nam bộ hiện nay

2.1.1 Báo Vĩnh Long

Báo Vĩnh Long luôn coi trọng thể loại phóng sự báo chí Một số nhà báo đã đạt nhiều giải cao tại Giải Báo chí Quốc gia và giải Báo chí tỉnh Vĩnh Long ở thể loại phóng sự Kể từ năm 2010 đến nay, trên số báo Chủ nhật, có 2 trang Nhịp sống đồng bằng (trang 4) và Ký sự- Phóng sự (trang 5) Ở các số báo thường kỳ (ra ngày thứ ba, thứ tư, thứ năm, thứ sáu) cũng thường có những loạt phóng sự về nhiều lĩnh vực: nông nghiệp, văn hóa, xã hội, giáo

dục,…là những vấn đề đang bức xúc hoặc được nhiều người quan tâm ở địa phương Thể loại phóng sự trên Báo Vĩnh Long được khai thác khá hiệu quả

do phạm vi thông tin mở rộng hướng ra cả miền Tây Nam bộ và biển đảo Ngoài phóng sự 1 kỳ, còn có 30% phóng sự dài 2- 5 kỳ, mỗi kỳ từ 1.200-1.600 chữ Nhiều phóng sự đưa ra những góc nhìn trực diện về những vấn đề kinh tế- xã hội trong cuộc sống Đặt vấn đề, tham gia bàn luận, thể hiện chính kiến và tìm giải pháp cho tương lai

Tuy vậy, thực tế số lượng các tác phẩm phóng sự không nhiều, các nhà báo chuyên viết thể loại phóng sự cũng rất ít Hiện ở báo Vĩnh Long chỉ có 2 nhà báo (trong tổng số 24 phóng viên, nhà báo) có khả năng viết phóng sự hay và thường viết phóng sự Trong đó, nhà báo Trần Phước là tổ trưởng tổ phóng viên kinh tế, đã làm tại Báo Vĩnh Long trên 10 năm Phóng sự của Trần Phước thường có đề tài khá đa dạng, nội dung phong phú, kết cấu chặt chẽ Ngôn ngữ miền Tây Nam bộ được sử dụng nhuần nhuyễn, biểu cảm Chi tiết đưa vào bài tinh tế, có lựa chọn phù hợp Trần Phước vận dụng được nhiều kỹ năng khi tác nghiệp và khi viết phóng sự Là một nhà báo rất “dấn thân” và không ngại thể hiện “cái tôi trần thuật” trong tác phẩm

Nhà báo Hà Ngọc Trảng (Quang Thuần), tổ trưởng tổ phóng viên Văn hóa- xã hội Công tác tại Báo Vĩnh Long gần 10 năm Nhà báo Hà Ngọc Trảng có nhiều phóng sự hay, tạo được cảm xúc trong lòng bạn đọc Với kỹ năng tạo mối quan hệ, thu thập thông tin, quan sát, nắm tư liệu tốt, nhà báo

Hà Ngọc Trảng cũng có kỹ năng chuyển tải chi tiết, hình ảnh vào phóng sự hấp dẫn và lôi cuốn “Cái tôi trần thuật” không sôi nổi hay nặng cảm tính mà thường suy tư trăn trở trước những vấn đề cuộc sống Đề tài thường thiên về

văn hóa xã hội, chân dung nhân vật

2.1.2 Báo Cà Mau

Cà Mau trù phú- nơi cuối trời tổ quốc, là vùng đất, con người đều rất độc đáo, đậm đà bản sắc miền Tây Nam bộ Thiên nhiên giàu có nhưng không kém

phần khắc nghiệt, vùng đất này đã trải qua rất nhiều biến thiên, cần được quan tâm, lý giải và tìm hướng giải quyết Nhiều vấn đề kinh tế- xã hội thời sự, bức xúc vượt quá phạm vi của một bài phản ánh, thì thể loại phóng sự cần được lựa chọn để làm sáng tỏ vấn đề, sự việc đang diễn ra Phóng sự Báo Cà Mau rất chú trọng tiếng nói và đời sống của nông dân địa phương, việc thực thi chủ trương, chính sách đối với ngành nông nghiệp Báo Cà Mau đã phần nào tận dụng được lợi thế của thể loại này để chuyển tải nhiều vấn đề bức xúc đang diễn ra Qua điều tra, ghi nhận thực tiễn của phóng viên, những phóng sự không chỉ gây chú ý cho độc giả, mà còn đưa ra giải pháp, đề xuất với lãnh đạo địa phương

Báo Cà Mau hiện có nhiều cây bút chuyên viết phóng sự có trình độ, kỹ năng tác nghiệp tốt và yêu thích viết phóng sự, như nhà báo Châu Anh Dũng, nhà báo Phạm Nguyên, Ngọc Huệ, Phong Phú… Ban lãnh đạo Báo Cà Mau đặc biệt quan tâm và khuyến khích thể loại phóng sự Hàng tuần đều có bình chọn và xét thưởng bài hay trên mặt báo

2.1.3 Báo Cần Thơ

Cần Thơ là thành phố trực thuộc Trung ương duy nhất của miền Tây Nam bộ, là trung tâm động lực kinh tế- văn hóa của cả vùng Nơi đây có nhiều trường đại học nổi tiếng và lâu đời với rất nhiều giáo sư, tiến sĩ đầu ngành và hàng chục ngàn sinh viên Người dân có mặt bằng chung về trình

độ, mức hưởng thụ văn hóa khá cao so với các tỉnh trong khu vực

Báo Cần Thơ là nhật báo duy nhất và có đội ngũ phóng đông đảo nhất

so với các tờ báo địa phương Với đặc thù này, Báo Cần Thơ từng có những loạt phóng sự hay về quê hương, đất nước con người Tuy nhiên, trong những năm gần đây, Báo Cần Thơ không còn có chuyên trang phóng sự trên báo in (chỉ giữ chuyên mục phóng sự trên báo Cantho online) mà chỉ đăng tải khi có phóng sự Tuy vậy, nhiều nhà báo vẫn yêu thích và chọn thể loại phóng sự cho các đề tài hay của mình (hoặc lựa chọn các thể loại gần giống, như ký sự,

ký báo chí), như nhà báo Lương Thị Kiều Chinh

2.2 Những đặc điểm chung trong kỹ năng của nhà báo viết phóng

sự ở báo in địa phương miền Tây Nam bộ

2.2.1 Kỹ năng phát hiện, xác định đề tài, chủ đề

2.2.1.1 Kỹ năng phát hiện, xác định đề tài

Trong muôn vàn sự kiện, vấn đề đang diễn ra trong cuộc sống, vậy lựa chọn điều gì để làm đề tài cho phóng sự? Vì sao phải chọn đề tài đó? Làm sao để đề tài được chọn đáp ứng đúng yêu cầu của tòa soạn cũng như của công chúng?

Tất cả đều phải dựa vào trình độ chuyên môn, vốn sống và đồng thời là dựa vào kỹ năng tinh nhạy của nhà báo Để chọn đề tài sao cho hấp dẫn cần phải được rèn luyện thường xuyên để có kỹ năng phát hiện đề tài trong mọi lúc, mọi nơi Khi đã chọn đề tài rồi phải trực tiếp tham gia tìm hiểu, điều tra

và dấn thân tới tận cùng Muốn vậy, nhà báo phải đi sâu đi sát, đồng thời, tinh nhạy để “ngửi” được vấn đề nào có thể triển khai thành phóng sự Nhà báo Trần Phước cho rằng: “Để có ý hay, tứ lạ đòi hỏi người viết phải luôn giương ăng-ten để phát hiện Việc phát hiện đề tài, theo tôi là một thách thức không nhỏ đối với phóng viên nói chung và người chuyên phóng sự nói riêng Vì khi chọn được 1 đề tài tốt và lập đề cương chi tiết, thì coi như đã hoàn thành 50% đoạn đường phóng sự Bởi có những phóng viên viết rất hay nhưng lại thường khó phát hiện đề tài.” Trần Phước cho biết: Đề tài phóng sự của tôi chủ yếu khai thác các vấn đề thời sự liên quan đến kinh tế, nên phạm vi thông tin không thể gói gọn tại địa phương, mà thường mở rộng ra khu vực để có những góc tiếp cận sát thực tế và toàn diện hơn Vì thế, phải đầu tư khá nhiều công sức nhưng vẫn phải chạy đua với thời gian để đảm bảo tính thời sự của

đề tài

Để có một đề tài phóng sự hay, hấp dẫn, trước hết phóng viên phải bám sát tình hình kinh tế- xã hội của địa phương và khu vực Mọi vấn đề thời sự phát sinh trong cuộc sống đều là “mảnh đất màu mỡ của phóng sự ”, điều quan trọng là nhà báo nắm bắt, chắt lọc trong đó những đề tài mang tính tiêu

biểu, “có vấn đề” nhất mà dư luận quan tâm và đặt ra nhiều câu hỏi cần được trả lời thỏa đáng Theo Trần Phước: “Đề tài phóng sự cũng phải mang tính thời sự rất cao Ví dụ, năm 2013, tôi thực hiện đề tài “Nếu đồng bằng không trồng lúa?” được đánh giá cao (Giải Nhất giải Báo chí tỉnh Vĩnh Long năm 2014) bởi tính thời sự đặt ra trong bài viết là bối cảnh “lúa đồng bằng dư thừa, giá thấp, bán không ai mua”

Phóng sự hay một phần quan trọng nằm ở đề tài được chọn Nếu không bám sát cuộc sống và trau giồi kỹ năng phát hiện đề tài, thì người viết sẽ dễ lao vào những đề tài dễ dãi, lặp lại Những phóng sự kiểu này không phải không có trên các báo địa phương miền Tây Nam bộ trong thời gian qua

Nét chung ở đề tài phóng sự trên 3 tờ báo địa phương khảo sát, đó là: gần gũi, bám sát cuộc sống và đa dạng, từ kinh tế, xã hội đến sản xuất, nông nghiệp,… Ví dụ: phóng sự Nỗi niềm người đi kẻ ở (Phạm Nguyên, Báo Cà Mau), nói về việc lao động trẻ ngày nay rời bỏ đồng quê lên thành phố, tới các khu công nghiệp, tha hương cầu thực với “biết bao nhiêu chuyện nhói lòng”; phóng sự “Trẻ em xẻo Quao- chơi vơi đường đến lớp” mà “Biển trúng, các em đi học, biển thất thì các em bỏ học” Phóng sự “Bao giờ muối, mía

“lên hương”?” (Phong Phú- Báo Cà Mau) với bao vấn đề cay đắng của nông sản với thị trường

Để phát hiện được những đề tài hay và kịp thời như vậy, cây bút chuyên viết phóng sự Phạm Nguyên cho biết: “Tôi được may mắn đi nhiều, gặp nhiều những hoàn cảnh, những vấn đề và sau một thời gian tác nghiệp mới nhận ra: Đề tài phóng sự nơi đâu cũng có thể tìm thấy Chỉ cần để ý, lắng nghe, sống và gắn bó với cuộc sống Tôi ưu tiên lựa chọn các vấn đề văn hoá,

xã hội bởi mỗi một đề tài đều liên quan trực tiếp tới đời sống của người dân” Nhà báo cũng khẳng định: “Những người viết phóng sự ở Báo Cà Mau làm rất tốt việc phát hiện đề tài, tiếp cận và khai thác nhân vật”

Nhà báo Kiều Chinh (Báo Cần Thơ) cũng cho biết: “Kỹ năng quan trọng nhất của nhà báo trong tác nghiệp đối với thể loại phóng sự là sự nhạy

bén trong phát hiện đề tài, nói một cách nôm na là "biết đánh hơi" trong một rừng thông tin, biết chọn lọc chi tiết đắt giá để xử lý Đôi lúc dự hội nghị có một tập tài liệu dày cộm nhưng chỉ có thể viết tin bài phản ánh bình thường Nhưng nếu một phóng viên có nghề có thể thấy được "cái thần, cái trọng tâm" bằng một con số đánh giá hoặc một câu nói vu vơ bên lề Từ đó triển khai các

đề tài "bén" Hoặc đi đến một nơi nào đó, hãy biết để ý đến cái bất thường trong toàn cảnh bình thường Điều này không phải xoi mói, bươi móc mà đó

là tiền đề, khởi phát cho những đề tài không đụng hàng với đồng nghiệp Để

có được kỹ năng này, ngoài khả năng tự thân, nhà báo cần phải học hỏi không ngừng từ những người đi trước để rút kinh nghiệm cho mình” Ngoài năng khiếu phát hiện thì cách xử lý đề tài cũng không kém phần quan trọng Có phóng viên thấy được đề tài hay nhưng ngại khó, không đủ kiên nhẫn, thời gian đeo đuổi nên bỏ ngang, thậm chí chỉ viết một bài phản ánh để cho có

Kiều Chinh cho biết thêm: “Những đề tài tôi viết đã được chắt lọc một cách tự nhiên từ thực tế quanh mình Thật ra, nếu có sự mẫn cảm và biết quan sát, nắm bắt đúng thời điểm, không khó phát hiện đề tài phóng sự Quan trọng

là nhà báo có chịu tìm hiểu, quyết tâm theo đuổi hay không Những bài báo là một sự thôi thúc tôi phải viết, giống như trái cây đến lúc chín phải hái Vì những con người, những hoạt động đó thật sự làm lòng tôi rung động, cần phải nhanh chóng chuyển tải đến người đọc Những đề tài tôi chọn rất dung

dị, đời thường nhưng ít nhiều đã lay động được con tim độc giả vì được viết

ra bằng sự trong sáng, chân thật với mong muốn những điều tốt đẹp ấy sẽ lan tỏa, xã hội có thêm người tốt, bớt đi cái xấu, góp phần xây dựng cuộc sống tươi đẹp hơn

Còn nhà báo Ngọc Huệ (Báo Cà Mau) cho biết, thường có đề tài phóng

sự mang tính thời sự cao qua các đợt trực tiếp đi tiếp xúc cử tri cùng Đoàn Đại biểu quốc hội Bởi: “Tôi nghĩ rằng mục đích cuối cùng của báo chí là phục vụ đời sống nhân dân, làm cho cuộc sống của họ được tốt hơn Từ suy nghĩ đó mà tôi luôn chủ động tìm tòi những góc chưa tốt của chính sách, của