Sự tham gia bảo hiểm xã hội của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước ở hà nội TT

Chính vì vậy, tôi lựa chọn đề tài luận án “Sự tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước ở Hà Nội” làm Luận án tiến sĩ xã hội học, với mong muốn đóng góp thêm nhữ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-

LÂM VĂN ĐOAN

SỰ THAM GIA BẢO HIỂM XÃ HỘI CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP NGOÀI NHÀ NƯỚC Ở HÀ NỘI

Ngành: Xã hội học

Mã số: 9 31 03 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội, 2021

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS TSKH Bùi Quang Dũng

2 TS Bùi Sỹ Lợi

Phản biện 1: GS.TS Nguyễn Hữu Minh

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Kim Hoa

Phản biện 3: PGS.TS Đỗ Thị Vân Anh

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện Khoa học xã hội, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân,

Hà Nội

Vào lúc giờ phút, ngày tháng năm 2021

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

Thư viện Quốc gia Việt Nam Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một chính sách cơ bản, quan trọng nhất trong hệ thống An sinh xã hội (ASXH) của mỗi quốc gia Chính sách BHXH với 2 loại hình cơ bản: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện đã góp phần bảo đảm ASXH cho mọi người dân, quyền bình đẳng trong tham gia, thụ hưởng an sinh của người lao động mọi thành phần kinh tế, trong khu vực chính thức và phi chính thức

Trên thực tế, tỷ lệ bao phủ BHXH ở nước ta vẫn ở mức thấp, tính đến cuối năm 2017, mới chỉ có 30,4% lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH, vẫn còn khoảng 69,9% chưa tham gia (khoảng 34 triệu người trong

độ tuổi lao động) Số người tham gia BHXH bắt buộc theo quy định của pháp luật ước khoảng 17 triệu người, nhưng đến nay mới chỉ có 13,59 triệu người tham gia (chiếm 29% lực lượng lao động trong độ tuổi) Sau 10 năm thực hiện chính sách BHXH tự nguyện, số người tham gia mới đạt khoảng 291 nghìn người, chiếm 0,7% tổng số lao động khu vực phi chính thức, không có quan hệ lao động

Người lao động trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước tham gia bảo hiểm xã hội có những đặc thù riêng so với các doanh nghiệp khác Họ phải đón nhận nhiều yếu tố ảnh hưởng (thuận lợi và rào cản) đến hành vi tham gia bảo hiểm xã hội Việc nghiên cứu sự tham gia BHXH của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước là thực sự cần thiết trong giai đoạn

hiện nay Chính vì vậy, tôi lựa chọn đề tài luận án “Sự tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước ở Hà Nội” làm Luận án tiến sĩ xã hội học, với mong muốn đóng góp thêm những cơ sở lý luận và

thực tiễn giúp các nhà hoạch định và tổ chức thực hiện chính sách có nhận thức đẩy đủ toàn diện hơn về hệ yếu tố liên quan đến tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp ngoài nhà

nước nói riêng, nhằm hướng đến mục tiêu ngày càng nâng cao hiệu quả chính sách BHXH cho người lao động

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Phân tích thực trạng sự tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước ở Hà Nội; các yếu tố tác động tới sự tham gia BHXH của người lao động trong các doanh nghiệp này; từ đó, đề ra các giải pháp nhằm thúc đẩy việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH tại các doanh nghiệp này nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách BHXH, bảo đảm ASXH cho người lao động

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu, đề tài tập trung thực hiện một số nhiệm vụ cụ thể như sau:

1- Nghiên cứu tổng quan làm rõ những đóng góp và khoảng trống còn

bỏ ngỏ từ các công trình nghiên cứu; phân tích, hệ thống hoá những vấn đề lý thuyết, khái niệm và phương pháp luận về hệ thống ASXH nói chung, BHXH nói riêng; các khái niệm ASXH, BHXH, doanh nghiệp, quan hệ lao động, người tham gia BHXH bắt buộc Ngoài ra, luận án cũng áp dụng một số lý thuyết xã hội học để giải thích hành vi của người tham gia BHXH trong doanh nghiệp ngoài nhà nước nhằm đảm bảo an sinh xã hội khi gặp rủi ro trong quá trình lao động và sau khi hết tuổi lao động

2- Dựa trên nguồn dự liệu thứ cấp và khảo sát thực tế, luận án nhận diện thực trạng sự tham gia BHXH của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước

3- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới sự tham gia BHXH của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước

4- Đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy việc mở rộng phạm vi đối tượng tham gia BHXH trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước, góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách BHXH, bảo đảm ASXH cho người

lao động trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

3 Phạm vi, đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Sự tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước

3.2 Khách thể nghiên cứu của luận án

Khách thể nghiên cứu của luận án bao gồm người lao động trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước Nhóm khách thế này bao gồm những đã tham gia BHXH và những người lao động chưa tham gia BHXH trong doanh nghiệp Bên cạnh đó, còn có nhóm khách thể là người sử dụng lao động/chủ doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước liên quan đến lĩnh vực BHXH

3.3 Phạm vi nghiên cứu

3.3.1 Phạm vi không gian: người lao động tham gia BHXH trong

các doanh nghiệp ngoài nhà nước tại thành phố Hà Nội

3.3.2 Phạm vi thời gian: dữ liệu nghiên cứu của luận án được sử

dụng cập nhật từ năm 2016 đến 2019 Thời gian tiến hành khảo sát định tính bổ sung cho đề tài luận án từ tháng 5/ 2019 đến tháng 12/2019

3.2.3 Phạm vi nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu về người lao

động tham gia chính sách BHXH bắt buộc trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước Các đối tượng tham gia BHXH bắt buộc trong doanh nghiệp này thực hiện theo quy định tại Điều 2 của Luật bảo hiểm xã hội (2014)

4 Câu hỏi, giả thuyết nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

Dựa vào mục tiêu và giới hạn phạm vi nghiên cứu, luận án đưa ra 3 câu hỏi nghiên cứu:

Câu hỏi 1: Thực trạng tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước như thế nào?

Câu hỏi 2: Những yếu tố nào tác động tới việc tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước?

Câu hỏi 3: Các giải pháp nào giúp thúc đẩy sự tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết 1: Loại hình doanh nghiệp ảnh hưởng tới việc tham gia bảo hiểm xã hội của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước

Giả thuyết 2: Ngành nghề sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp ảnh hưởng tới việc tham gia bảo hiểm xã hội của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước

Giải thuyết 3: Quy mô lao động của doanh nghiệp ảnh hưởng tới việc tham gia bảo hiểm xã hội của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây

6.1 Phương pháp phân tích tài liệu:

6.1.1 Nguồn tài liệu

- Phân tích tài liệu có sẵn như các văn bản pháp quy, tài liệu sách, báo, tạp chí, đề tài, kết quả nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu từ nguồn trong và ngoài nước để hiểu rõ vấn đề nghiên cứu và khoảng trống còn

bỏ ngỏ, xây dựng cơ sở lý luận, câu hỏi nghiên cứu, các giả thuyết nghiên cứu

và hướng đến đề xuất, kiến nghị nhằm hoàn thiện chính sách BHXH cho người lao động ở khu vực chính thức

- Dữ liệu thứ cấp tập trung vào 2 nguồn chính:

+ Nguồn dữ liệu điện tử về người lao động, doanh nghiệp tham gia

BHXH bắt buộc của thành phố Hà Nội do Trung tâm Điều hành hệ thống

công nghệ thông tin thuộc BHXH Việt Nam quản lý (bao gồm: doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp ngoài nhà nước);

+ Kết quả số liệu điều tra doanh nghiệp ở Hà Nội được Tổng cục

Thống kê tiến hành vào 03 năm: 2016, 2017, 2018

6.1.2 Phương pháp phân tích số liệu

Việc phân tích số liệu đã được NCS thực hiện như sau:

- Đối với các số liệu sử dụng để phân tích thực trạng tham gia bảo hiểm xã hội của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước ở Hà Nội: NCS sử dụng các file số liệu Excel sẵn có của Trung tâm Điều hành hệ thống công nghệ thông tin thuộc BHXH Việt Nam để lựa chọn số liệu phân tích

- Đối với các số liệu sử dụng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến

sự tham gia bảo hiểm xã hội của doanh nghiệp ngoài nhà nước ở Hà Nội, NCS sử dụng phương pháp phân tích hồi quy logistic

6.1.3.Một số giới hạn và hạn chế của phương pháp

- Nguồn dữ liệu điện tử về người lao động, doanh nghiệp tham gia BHXH bắt buộc của thành phố Hà Nội có hạn chế là chỉ tiêu thu thập chỉ gồm 1 số nhóm chỉ tiêu nhân khẩu – xã hội, gắn với mục tiêu quản lý của BHXH Việt Nam Các thông tin về nhu cầu, động cơ, thói quen, lối sống của người lao động… và các thông tin về vai trò của tổ chức công đoàn phải sử dụng từ các nguồn thông tin thứ cấp khác

- Kết quả điều tra doanh nghiệp ở Hà Nội được Tổng cục thống kê tiến hành vào năm 2016, 2017, 2018 Hạn chế: Nguồn số liệu còn thiếu các

đặc điểm thuộc cá nhân người lao động (mới chỉ có số liệu chung về giới

tính, dân tộc, nơi cư trú, hộ khẩu thường trú và nơi sinh; còn thiếu các số liệu tương quan giữa đặc điểm cá nhân người lao động với sự tham gia bảo hiểm xã hội để phân tích hồi quy)

6.2 Phương pháp nghiên cứu định tính:

Luận án tiến tiến hành các cuộc phỏng vấn sâu với 24 trường hợp theo phương pháp chọn chủ đích, tập trung chủ yếu vào nhóm người lao động; ngoài ra là nhóm người sử dụng lao động và cán bộ làm công tác BHXH, cán bộ quản lý lao động nhằm bổ sung thông tin cho các kết quả nghiên cứu

6.3 Phương pháp quan sát không tham dự

7 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Cho đến nay, dưới góc độ chính sách, pháp luật, kinh tế đã có khá nhiều nghiên cứu về an sinh xã hội, thu BHXH, BHXH tự nguyện và một

số nghiên cứu xã hội học về bảo hiểm xã hội tự nguyện Song chưa có nhiều công trình xã hội học với chủ đề về tham gia BHXH bắt buộc của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước, có so sánh với doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, do vậy, việc tiến hành một nghiên cứu xã hội học về người lao động làm việc trong loại hình doanh nghiệp này tham gia bảo hiểm xã hội có ý nghĩa thực tiễn và lý luận

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị và danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án kết cấu gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 3: Thực trạng tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước ở Hà Nội

Chương 4 Các yếu tố tác động và giải pháp thúc đẩy sự tham gia BHXH của người lao động trong doanh nghiệp ngoài nhà nước ở Hà Nội

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Trên thế giới và ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về ASXH và BHXH, song vấn đề này ở Việt Nam vẫn cần phải được nghiên cứu trao đổi thấu đáo vì hiện nay vẫn còn có khoảng 30% người lao động thuộc diện phải tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc chưa tham gia bảo hiểm

xã hội và nhiều vấn đề lý luận và đòi hỏi thực tiễn cần phải được làm rõ với mục đích hoàn thiện chính sách và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội ở Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế

Dựa trên các kết quả nghiên cứu đã có trong và ngoài nước, chương

I tổng quan làm rõ các nội dung: nghiên cứu về lĩnh vực an sinh xã hội; bảo hiểm xã hội; yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia bảo hiểm xã hội; giải pháp xây dựng chính sách và tổ chức thực hiện bảo hiểm xã hội

Các nghiên cứu về an sinh xã hội và bảo hiểm xã hội khá đa dạng

và phong phú từ khoa học xã hội và nhân văn cho đến việc hoạch định các chủ trương, chính sách Hệ thống các khái niệm và mô hình an sinh xã hội đã được xác định rõ Mỗi quốc gia đều có quan điểm và cách hiểu về an sinh xã hội cũng như thiết lập các mô hình an sinh xã hội riêng biệt, tựu chung lại mục đích của an sinh xã hội là tạo ra một mạng lưới bảo vệ an toàn cho mọi thành viên trong cộng đồng xã hội trước những rủi ro trong cuộc sống

Khái niệm về bảo hiểm xã hội đã được đề cập cụ thể, chi tiết ở trong các văn bản chính sách và pháp luật cũng như nhiều công trình nghiên cứu khoa học Tuy nhiên, khái niệm bảo hiểm xã hội được nhiều người sử dụng thống nhất vẫn là khái niệm nằm trong văn bản Luật Nhiều tổ chức quốc tế, nhà hoạch định chính sách và các nhà khoa học đã tập trung nghiên

cứu về bảo hiểm xã hội với các nội dung như: hoạt động quỹ bảo hiểm xã

hội; Phát triển hệ thống bảo hiểm xã hội Việt Nam hiện đại, giải pháp phát triển bảo hiểm xã hội Việt Nam; đổi mới và phát triển bảo hiểm xã hội Việt Nam; thực trạng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện ở một số địa phương , một số báo cáo chuyên đề phục vụ trong công tác xây dựng Luật; sự tham gia bảo hiểm xã hội ở các doanh nghiệp; các khó khăn, rào cản tham gia bảo hiểm xã hội…

Tổng quan tình hình nghiên cứu cũng đã tập hợp, phân tích một số công trình nghiên cứu liên quan đến các yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia bảo hiểm xã hội của người lao động Mặc dù các công trình nghiên cứu được tổng quan chưa thực sự sát với đối tượng và khách thể nghiên cứu song, những yếu tố ảnh hưởng đó có tính chất gợi mở giúp cho NCS trong việc thiết kế xây dựng bộ công cụ cũng như giúp NCS trong quá trình phân tích số liệu hoàn thành các nội dung sau của Luận án

Một số phát hiện từ việc tổng quan các yếu tố tác động đến việc

tham gia bảo hiểm xã hội như: tình trạng nợ đọng bảo hiểm xã hội, thuận lợi

và khó khăn của các doanh nghiệp và người lao động trong việc tham gia bảo hiểm xã hội; nhân tố tuổi và thu nhập; tình trạng việc làm không có bảo hiểm xã hội (không có hợp đồng lao động, người lao động làm việc trong môi trường độc hại, lương thấp và không ổn định); nhận thức không đầy đủ về bảo hiểm xã hội của người lao động; việc làm không ổn định và thu nhập thấp; mức phí đóng BHXH cao; thời gian để thụ hưởng chế độ khá dài; thủ tục tham gia BHXH còn rườm rà, phức tạp và chưa linh hoạt; thiếu thông tin; không tin tưởng; không có nhu cầu tham gia BHXH; mức đóng bảo hiểm

xã hội còn cao; hộ khẩu; hệ thống chính sách về bảo hiểm xã hội chưa hoàn thiện; lách luật của các chủ doanh nghiệp trong việc đóng BHXH cho người lao động …Tổng quan tình hình nghiên cứu cũng đã chỉ ra một số giải pháp

nâng cao hiệu quả của bảo hiểm xã hội ở Việt Nam

Mặc dù, các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn về an sinh

xã hội, bảo hiểm xã hội, các yếu tố tác động đến việc tham gia bảo hiểm xã hội, giải pháp phát triển bảo hiểm xã hội, an sinh xã hội khá phong phú và

đa dạng Song, vẫn còn một số khoảng trống nghiên cứu, cần phải bổ sung như: còn ít các công trình nghiên cứu về lý thuyết, lý luận về an sinh xã hội

và bảo hiểm xã hội, việc nghiên cứu thực trạng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc chưa được quan tâm; thiếu vắng các nghiên cứu về sự tham gia bảo hiểm xã hội ở các loại hình đối tượng được hưởng lợi Đặc biệt, thiếu các nghiên cứu về các yếu tố tác động đến việc tham gia bảo hiểm xã hội của người lao động ở các doanh nghiệp ngoài nhà nước; thiếu các nghiên cứu về lý thuyết bảo hiểm xã hội; thiếu các nghiên cứu về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến sự tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc của người lao động tại các doanh nghiệp ngoài nhà nước

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

Để làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài, trong chương này tập trung phân tích các khái niệm làm việc, thao tác hoá khái niệm, trình bày các lý thuyết được sử dụng để phân tích, giải thích các kết quả nghiên cứu Bên cạnh đó, trong chương này cũng trình bày về hệ thống ASXH,

BHXH trên thế giới và ở Việt Nam,

2.1 Một số khái niệm cơ bản

- Khái niệm bảo hiểm xã hội: Hiện nay, Luật BHXH (2014) định

nghĩa: BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của

người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở

đóng vào quỹ BHXH

Chính sách BHXH được cấu thành chủ yếu từ 2 chính sách:

- BHXH bắt buộc là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà theo

quy định của pháp luật, người lao động và NSDLĐ phải tham gia, áp dụng cho khu vực kinh tế chính thức, có quan hệ lao động, chủ yếu cho các doanh nghiệp, tổ chức, đơn vị kinh tế

- BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà

người lao động tham gia (chủ yếu làm việc trong khu vực kinh tế phi chính thức, không có quan hệ lao động) được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ BHXH

Luật BHXH (2014) cũng quy định, đối với BHXH bắt buộc thì gồm

có các chế độ: ốm đau; thai sản; tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; hưu trí; tử tuất và BHXH tự nguyện thì chỉ có 02 chế độ: hưu trí; tử tuất

- Khái niệm doanh nghiệp, doanh nghiệp ngoài nhà nước:

Doanh nghiệp được định nghĩa là đơn vị kinh tế thực hiện hạch toán kinh tế độc lập, có đầy đủ tư cách pháp nhân, thành lập theo Luật doanh nghiệp, Luật đầu tư (Luật đầu tư trực tiếp của nước ngoài), hoặc theo Hiệp định

ký kết giữa Chính phủ Việt Nam với chính phủ nước ngoài bao gồm các loại hình doanh nghiệp sau đây: doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp ngoài nhà nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài

Doanh nghiệp ngoài nhà nước gồm các doanh nghiệp vốn trong nước thuộc sở hữu tư nhân của một hoặc nhóm người có sở hữu nhà nước nhưng chiếm từ 50% vốn điều lệ trở xuống Khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước gồm: (1) doanh nghiệp tư nhân; (2) công ty hợp danh; (3) công ty trách nhiệm hữu hạn tư nhân; (4) công ty cổ phần không có vốn nhà nước; (5) công ty cổ phần có vốn nhà nước từ 50% vốn điều lệ trở xuống Trong luận án này, chỉ tập trung xem xét loại hình doanh nghiệp ngoài nhà nước, đang có nhiều vấn đề cần xem xét đối với chính sách BHXH cho người lao động

- Khái niệm người lao động, người lao động tham gia BHXH bắt buộc

Bộ luật lao động giải thích khái niệm “Người lao động là người từ

đủ 15 tuổi trở lên, có khả năng lao động, làm việc theo hợp đồng lao động, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của người sử dụng lao động” (Khoản 1 Điều 3) Luật BHXH (2014) quy định người lao động đều có

quyền tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc hoặc tự nguyện, trong đó, đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc gồm 06 nhóm lao động tham gia quan hệ lao động (Khoản 1 Điều 2, Luật BHXH)

2.2 Các cách tiếp cận lý thuyết của đề tài

2.2.1 Lý thuyết vai trò

Đề tài cũng sử dụng lý thuyết vai trò-vị thế của Ralph Linton (1893-1953) đã có công đầu trong việc xác định nội dung xã hội học của khái niệm vị thế và vai trò; lý thuyết hệ thống vai trò của Parsons giải thích rằng các vai trò xã hội tạo thành một hệ thống xã hội; lý thuyết tập hợp-vai trò của Merton giải thích rằng có những vai trò mang tính tổng hợp, tập hợp, chủ đạo, bao trùm các vai trò khác Trong quan hệ lao động, ngươi lao động là người làm công, làm thuê cho người sử dụng lao động nên có sự lệ thuộc, yếu thế so với người sử dụng lao động, do vậy, sự tham gia BHXH của người lao động cũng chịu sự ảnh hưởng từ vị thế xã hội này của họ trong quan hệ lao động Người lao động thực hiện nhiều vai trò khác nhau, nhưng vai trò là người làm thuê, làm công sẽ là chủ đạo, chi phối các vai trò

là công dân, đoàn viên công đoàn trong quan hệ lao động, BHXH, các vai trò này sẽ chi phối, tác động đến hành vi tham gia BHXH của người lao động Người lao động ngày càng đóng vai trò tích cực, chủ động hơn, phù hợp với sự đổi mới của các quan hệ lao động, của nhà nước, người lao động và doanh nghiệp trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế