Lời bình phim tài liệu truyền hình (khảo sát chương trình phim tài liệu trên kênh vtv1 của đài truyền hình việt nam và phim tài liệu của đài phát thanh và truyền hình hải phòng năm 2016 – 2017)

Lý do chọn đề tài Phim Tài liệu là thể loại ra đời sớm nhất trong hệ thống thể loại của cả Điện ảnh và Truyền hình do nhu cầu ghi nhận hiện thực cuộc sống bằng những hình ảnh về con ngư

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

PHAN THỊ PHƯƠNG HỒNG

LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH

(Khảo sát chương trình Phim Tài liệu trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam

và phim Tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng năm 2016 – 2017)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

HÀ NỘI - 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ

CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

PHAN THỊ PHƯƠNG HỒNG

LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH

(Khảo sát chương trình Phim Tài liệu trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam

và phim Tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng năm 2016 – 2017)

Chuyên ngành : Quản lý báo chí và truyền thông

Mã số: 8 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS.TRẦN THỊ THU NGA

HÀ NỘI - 2020

Luận văn đã đƣợc chỉnh sửa theo khuyến nghị của hội đồng chấm luận văn thạc sĩ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền ngày tháng năm 2020

Chủ tịch Hội đồng

PGS,TS NGUYỄN VĂN DỮNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn “Lời bình phim Tài liệu Truyền hình” là

công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS.Trần Thị Thu

Nga (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) Các số liệu nêu trong Luận văn là

trung thực; những kết luận của Luận văn chưa từng được công bố trong bất

kỳ công trình nào khác; các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được trích

dẫn rõ nguồn gốc

Tôi xin chịu trách nhiệm đối với Luận văn của mình

Hà Nội , ngày tháng năm 2020

Tác giả

PHAN THỊ PHƯƠNG HỒNG

LỜI CẢM ƠN

Tác giả trân trọng cảm ơn các thầy cô trong Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, các đồng nghiệp đặc biệt là TS.Trần Thị Thu Nga người trực tiếp hướng dẫn đã giúp tôi hoàn thành luận văn này Trân trọng cảm ơn gia đình đã tạo điều kiện, giúp đỡ cho tác giả hoàn thành Luận văn

Luận văn chắc chắn sẽ còn một số thiếu sót về mặt kiến thức cũng như

kỹ thuật văn bản Rất mong nhận được sự đóng góp chân thành của các nhà khoa học, quý thầy cô giáo và đồng nghiệp

Hà Nội , ngày tháng năm 2020

Tác giả

PHAN THỊ PHƯƠNG HỒNG

DANH MỤC BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN VĂN

Biểu đồ 2.1 Đánh giá của công chúng về chính kiến của tác giả

Biểu đồ 2.3 Đánh giá của công chúng về tác động của lời bình

Biểu đồ 2.4 Đánh giá của công chúng về mức độ hay trong nội

dung lời bình trong các bộ phim tài liệu khảo sát

55

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH 11

1.1 Cơ sở lý luận 11

1.2 Cơ sở thực tiễn 35

Chương 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH 47

2.1 Kết quả khảo sát lời bình Phim Tài liệu Truyền hình trên kênh VTV1 và Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng 47

2.2 Nguyên nhân của ưu điểm và hạn chế 68

2.3 Những vấn đề đặt ra từ nghiên cứu lời bình Phim Tài liệu Truyền hình 70

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CỦA LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH 78

3.1 Giải pháp về cơ chế, chính sách 78

3.2 Giải pháp đối với nguồn nhân lực làm Phim Tài liệu Truyền hình 83

3.3 Một số khuyến nghị khoa học 89

KẾT LUẬN 93

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 99

TÓM TẮT LUẬN VĂN 118

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Phim Tài liệu là thể loại ra đời sớm nhất trong hệ thống thể loại của cả Điện ảnh và Truyền hình do nhu cầu ghi nhận hiện thực cuộc sống bằng những hình ảnh về con người, sự việc, sự kiện có thực trong quá trình phát triển Phim Tài liệu ngày càng chứng tỏ được sức mạnh của nó và trở thành một thể loại không thể thiếu trong đời sống Điện ảnh và Truyền hình hiện đại

Sự xuất hiện của phim Tài liệu Truyền hình là sự phát huy sức mạnh hai chiều Nếu như truyền hình tìm thấy khả năng to lớn của phim Tài liệu trong việc định hướng dư luận xã hội thì những nhà làm phim Tài liệu tìm thấy ở truyền hình những điều kiện đảm bảo cho phim tài liệu phát huy được khả năng của mình Trong quá trình phát triển, Phim Tài liệu Trên truyền hình

đã luôn phát huy cao độ khả năng định hướng, giáo dục thẩm mỹ và những giá trị nhân văn cho công chúng

Một trong những nhân tố quan trọng để tạo ra sức mạnh và sự lôi cuốn của phim Tài liệu là lời bình Lời bình trong phim Tài liệu từng được gọi là thuyết minh Không có gì sai về ý nghĩa nhằm làm sáng rõ và cụ thể hơn một nội dung của tác phẩm đó Lời bình bổ sung, làm rõ và khắc họa sâu thêm những thông tin từ hình ảnh thông qua những chi tiết, số liệu xác thực, những phân tích

về bản chất, ý nghĩa xã hội của vấn đề, sự kiện Lời bình góp phần xâu chuỗi, gắn kết các hình ảnh, nhân vật, sự kiện, câu chuyện, mạch chuyện, thể hiện chiều sâu tư duy, khả năng quan sát tinh tế, sự nhạy bén và thái độ lập trường của tác giả.Tuy nhiên, tùy mỗi phim Tài liệu mà sẽ có lời bình phù hợp với phong cách

và thể loại phim đó

Lời bình trong Phim Tài liệu trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam và Phim Tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng trong

những năm gần đây có sự chuyển biến về chất, về mức độ hấp dẫn, tuy nhiên vẫn còn những phim có lời bình hời hợt, chưa phù hợp với nội dung phim, quá dài dòng, nặng về thống kê con số, hoặc hời hợt, chung chung, thậm chí

là lời bình thiếu hụt so với hình ảnh, trong khi ở một số phim lời bình và hình ảnh không ăn khớp, giọng đọc thể hiện lời bình chưa phù hợp, chưa khơi gợi được cảm xúc của ngườ xem, làm giảm đi hiệu ứng và sức hấp dẫn của phim

Xuất phát từ thực tiễn trên, với mong muốn góp phần cải thiện chất lượng nội dung, phương thức thể hiện lời bình; góp phần nâng cao chất lượng, tạo sức hấp dẫn cho phim tài liệu trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam và phim tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng, tác giả

lựa chọn đề tài: “Lời bình phim Tài liệu Truyền hình” (Khảo sát chương

trình phim Tài liệu trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam và phim Tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng năm 2016 – 2017) cho

Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Báo chí

2 Tình hình nghiêncứu đề tài

Qua khảo sát của tác giả, đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan tới phim tài liệu cũng như lời bình trong phim tài liệu, cụ thể:

Các công trình nghiên cứu về truyền hình

- Cuốn sách “Sản xuất chương trình truyền hình” của TS.Trần Bảo

Khánh xuất bản năm 2002 đã tổng kết một số quy trình sản xuất các chương trình truyền hình hiện nay Tuy nhiên, tác giả mới chỉ đưa ra những nét khái quát về giới thiệu qua thể loại tọa đàm chính luận truyền hình Đây là tài liệu tham khảo để tác giả đúc rút những điểm chung về thể loại tọa đàm

- Luận văn Thạc sĩ “Tổ chức sản xuất chương trình thời sự truyền hình

ở Đài Phát thanh và Truyền hình Đồng Tháp” của Dương Thị Thanh Hương,

thực hiện năm 2004 tại Phân viện Báo chí và Tuyên truyền Nội dung của đề tài bàn về cách thực hiện, tổ chức sản xuất chương trình thời sự

- A.La Lurốpxki, X.L Xvích, G.V Cudơnhetxốp, Đào Tấn Anh (Biên

dịch) (2005), Báo chí truyền hình (tập 2), Nxb Thông tấn Đây là cuốn sách

mang tính hệ thống hóa về lĩnh vực báo chí truyền hình Nội dung cuốn sách vừa đề cập đến tầm quan trọng của truyền hình trong hệ thống các phương tiện thông tin đại chúng, vừa nêu rõ tính đặc thù của báo chí truyền hình Hiện nay, cuốn sách này được dùng làm giáo trình giảng dạy cho sinh viên chuyên ngành báo chí tại các trường đại học - cao đẳng ở Nga

- Nguyễn Ngọc Vân (2014), Tổ chức sản xuất chương trình dự báo thời

tiết cuả Đài Truyền hình Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ, Học viện Báo chí và

Tuyên truyền Trên cơ sở nghiên cứu các lý luận về hoạt động tổ chức sản xuất chương trình truyền hình và khảo sát, phân tích thực trạng hoạt động tổ chức sản xuất chương trình Dự báo thời tiết của Đài Truyền hình Việt Nam, nghiên cứu này sẽ chỉ ra tầm quan trọng và những đặc điểm của hoạt động tổ chức sản xuất chương trình Dự báo thời tiết của Đài Truyền hình Việt Nam

Từ đó đề xuất các giải pháp, kiến nghị cụ thể nhằm nâng cao chất lượng hoạt động tổ chức sản xuất chương trình

- Lương Trọng Thu (2015), Tổ chức sản xuất chương trình thời sự quốc

tế trên Đài PTTH Vĩnh Long hiện nay, Luận văn Thạc sĩ, Học viện Báo chí và

Tuyên truyền Luận văn trình bày rõ hệ tri thức gồm những quan niệm cơ bản

về tổ chức sản xuất chương trình truyền hình, hệ thống các yếu tố cấu thành tổ chức sản xuất chương trình truyền hình Từ đó đánh giá thực trạng tổ chức sản xuất các chương trình truyền hình thời sự quốc tế của Đài PTTH Vĩnh Long

- Nguyễn Thúy Quỳnh (2017), Cơ sở báo chí truyền hình (Tài liệu

dịch), Học viện Báo chí và Tuyên truyền Nội dung tài liệu đề cập đến các phần cơ bản của báo truyền hình như: lịch sử ra đời của truyền hình, đặc trưng của truyền hình, mối quan hệ giữa hình ảnh và văn bản truyền hình, các thể loại cơ bản được sử dụng trên truyền hình

Luận văn đã khái quát một số vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan đến vai trò của tạp chí lực lượng CAND đối với nhiệm vụ bảo vệ ANQG Khảo sát, đánh giá vai trò của tạp chí lực lượng CAND đối với nhiệm vụ bảo

vệ ANQG; chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân Dự báo và đề xuất giải pháp góp phần nâng cao vai trò của tạp chí lực lượng CAND đối với nhiệm vụ bảo vệ ANQG trong thời gian tới

Các công trình nghiên cứu về phim tài liệu

Năm 2002, Viện nghệ thuật và lưu trữ Điện ảnh Việt Nam ấn hành tài

liệu nghiệp vụ “Kỹ thuật làm phim tài liệu” do Nguyễn Văn Tuấn, dịch từ văn

bản tiếng Nga của nhà đạo diễn điện ảnh Khiu Bedli Sách gồm 335 trang, giới thiệu quy trình sản xuất phim tài liệu, từ chuẩn bị kịch bản, kịch bản phân cảnh,

ý đồ bộ phim tương lai cho đến công đoạn quay phim, dàn dựng thành bộ phim hoàn chỉnh Có thể nói, đây là tài liệu rất cần thiết cho đề tài nghiên cứu; bởi phim Tài liệu Điện ảnh hay Truyền hình cũng là hai loại hình có mối quan hệ gần nhau Phim Tài liệu Truyền hình ra đời trên nền tài liệu điện ảnh Nhưng sách mới dừng lại ở quy trình sản xuất phim nói chung, chưa đề cập sâu đến lời bình, nên tài liệu chỉ có tác dụng bổ sung kiến thức chung về phim tài liệu

Năm 2003, nhà biên kịch Trần Đức Tuấn, Hãng phim TFS, Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV), biên soạn tài liệu “Đôi nét về phim ký

sự” có nội dung: “Một cái nhìn về phim tài liệu” Tài liệu đã nêu vai trò, vị trí

của phim tài liệu trong cơ cấu phát sóng của các Đài truyền hình, cũng như sự cần thiết phải phát triển loại hình này trong tương lai Tập tài liệu cũng đã giúp cho tác giả có một cái nhìn tổng quan về phim tài liệu, từ lịch sử ra đời, phát triển phim; cùng các yếu tố tác động đến chất lượng phim tài liệu, đặc biệt là vai trò của lời bình trong phim Nhưng do là tài liệu soạn thảo dành cho các lớp tập huấn ngắn hạn và phần nói về phim tài liệu dưới dạng phụ lục, chưa đề cập sâu đến vấn đề tác giả nghiên cứu

Năm 2006, học viên Bùi Thị Thủy cũng đã bảo vệ thành công luận văn tốt

nghiệp Thạc Sĩ, chuyên ngành Báo chí học, với đề tài “Phim Tài liệu chân dung

truyền hình” Luận văn đã cung cấp những vấn đề lý luận, thực tiễn, những kinh

nghiệm được đúc kết qua kết quả khảo sát các phim tài liệu chân dung do Hãng phim TFS (HTV) thực hiện, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, phát huy hiệu quả thể loại này trên sóng truyền hình của HTV

Nguyễn Quốc Trung (2018), Chất lượng hình ảnh trong phim Tài liệu

trên kênh VTV1 của đài truyền hình Việt Nam (Khảo sát từ tháng 1-2018 đến

tháng 6-2018), Luận văn thạc sĩ, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Trong

đó, tác giả đã xây dựng khung lý thuyết về hình ảnh trong phim tài liệu Khảo sát, thống kê, phân tích, đánh giá chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình Đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng của hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

Nguyễn Thái Long (2018), Thông tin về hình ảnh người chiến sỹ Công

an nhân dân trong các chương trình chuyên biệt và phim tài liệu trên kênh ANTV, Luận văn thạc sĩ, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Trên cơ sở hệ

thống hóa những vấn đề lý luận về thông tin hình ảnh người chiến sĩ Công an nhân dân trên các chương trình chuyên biệt và phim tài liệu, luận văn tập trung khảo sát thực trạng thông tin hình ảnh người chiến sỹ Công an nhân dân trong các chương trình chuyên biệt và phim tài liệu của kênh ANTV; đề xuất một số giải pháp, kiến nghị có tính khả thi nhằm nâng cao chất lượng thông tin hình ảnh người chiến sỹ Công an nhân dân trên Kênh ANTV

Lê Ngọc Tùng (2019), Vấn đề quản lý bản quyền hình ảnh trong phim

tài liệu trên truyền hình của đài truyền hình Việt Nam, Luận văn thạc sĩ, Học

viện Báo chí và Tuyên truyền Tác giả luận văn đã thực hiện tốt những nhiệm

vụ nghiên cứu sau: Một là, hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý bản quyền hình ảnh trên truyền hình qua tiếp cận các công trình, các lý thuyết được

nghiên cứu trước đó Hai là, khảo sát thực trạng quản lý bản quyền hình ảnh trong phim Tài liệu truyền hình tại Đài truyền hình Việt Nam hiện nay Qua

đó đánh giá những thành công, hạn chế; phân tích nguyên nhân thành công, hạn chế trong vấn đề quản lý bản quyền hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình Ba là, phân tích những vấn đề đặt ra và đề xuất các giải pháp góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả quản lý bản quyền hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình tại Đài truyền hình Việt Nam trong thời gian tới

Các công trình nghiên cứu về lời bình

Tác giả Nguyễn Hậu, nguyên giảng viên Học viện Báo chí và Tuyên

truyền, có hai bài viết đăng trên Website daotao.vtv.vn, “Các thể phim tài

liệu” (bài 3) và “Lời bình trong phim tài liệu” (bài 14) Tác giả Bùi Quang

Huy, Chủ tịch Hội nhà văn tỉnh Đồng Nai, một cộng sự của HTV hơn 10 năm qua, có bài viết “Lời bình trong Phim Tài liệu Truyền hình” Bài viết của hai tác giả gần như đồng quan điểm một lần nữa khẳng định vị trí, vai trò và tác dụng của lời bình nhìn từ góc độ lý luận và thực tiễn; cùng những yếu tố liên quan làm nên chất lượng bộ phim tài liệu như: hình ảnh, giọng đọc, cách thể hiện lời bình Hai bài viết dù rất cần thiết cho quá trình bổ sung kiến thức, gần sát với đề tài của tác giả nghiên cứu, nhưng do giới hạn của bài viết đăng trên trang thông tin điện tử và báo nên chưa đủ dung lượng, đi sâu vào vấn đề luận văn nghiên cứu

Trong năm 2009, nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội đã cho ấn

hành Giáo trình “Báo chí truyền hình” của PGS.TS Dương Xuân Sơn, gồm 13

chương Trong đó, ở chương 13 nói về Phim Tài liệu Truyền hình, gồm 13 tiểu mục Trong đó, có lời bình trong phim tài liệu truyền hình Quá trình đi tìm tài liệu cho đề tài luận văn, tác giả thấy chỉ có đây là tài liệu chính thống

in thành giáo trình, đề cập đầy đủ đến phim tài liệu; phân loại Phim Tài liệu; lời bình phim Tài liệu Truyền hình Tuy lời bình phim tài liệu chưa được đề

cập sâu trong giáo trình, nhưng tác giả sẽ khai thác, vận dụng những kiến thức

từ đây, cùng với tiến hành khảo sát, phỏng vấn sâu để thực hiện hoàn thành đề tài mức độ cao nhất

Đạo diễn Quách Nhị, trước đây công tác ở Đài Phát thanh -Truyền hình Vĩnh Long, hiện hợp đồng với truyền hình Thành phố Cần Thơ trong sản xuất

phim tài liệu, năm 2014, viết bài “Đôi nét về lời bình trong phim tài liệu chính

luận” Như tiêu đề của bài viết, Đạo diễn Quách Nhị đã đề cập đến vai trò của

lời bình trong phim tài liệu chính luận; cách khai thác chất liệu để viết lời bình cho phim tài liệu chính luận; nhưng bài viết còn chung chung, mang tính chất mô tả và chưa làm rõ những khái niệm

Nguyễn Thị Thanh Tiếng (2015), Nâng cao chất lượng lời bình phim

tài liệu chính luận của đài phát thanh và truyền hình thành phố Cần Thơ

(khảo sát năm 2013 và 2014), Luận văn thạc sĩ, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Luận văn tìm hiểu, phân tích cơ sở lý luận lời bình trong phim tài liệu truyền hình chính luận; Khảo sát thực trạng chất lượng lời bình trong phim tài liệu chính luận phát trên sóng truyền hình của THTPCT (từ 2013-2014); Đánh giá thành công, hạn chế nội dung, hình thức thể hiện lời bình trong phim tài liệu chính luận của THTPCT; Đề xuất giải pháp; khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng lời bình trong phim tài liệu chính luận của THTPCT

Như vậy đã có nhiều tác giả với các công trình nghiên cứu tiếp cận đề tài nghiên cứuphim tài liệu dưới các góc độ khác nhau, tuy nhiên chưa có công trình nào trực tiếp bàn về lời bình trong phim tài liệu truyền hình trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam và phim tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở làm rõ một số vấn đề lý luận về lời bình trong phim truyền

hình, tác giả khảo sát đánh giá thực trạng lời bình trong phim truyền hình trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam và phim tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng, từ đó đưa ra một số giải pháp nâng cao chất lượng lời bình phim tài liệu truyền hình ở các đơn vị khảo sát này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nêu trên, luận văn thực hiện một số nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:

- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về lời bình trong phim tài liệu truyền hình

- Khảo sát, đánh giá thực trạng, chỉ rõ ưu, nhược điểm trong lời bình phim truyền hình trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam và phim tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng lời bình trong phim tài liệu truyền hình trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam và phim tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Lời bình phim tài liệu truyền hình phát trên kênh VTV1 Đài Truyền hình Việt Nam và phim tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tác giả khảo sát chương trình Phim Tài liệu phát sóng trên VTV1 lúc 20h30 thứ 2 hàng tuần và chương trình Phim Tài liệu phát sóng trên Truyền hình Hải Phòng lúc 20h15 (không cố định ngày)

Thời gian khảo sát: Năm 2016 - 2017

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn tiếp cận mục tiêu nghiên cứu và các nội dung nghiên cứu dựa trên những cơ sở lý thuyết chính sau đây: đường lối, chính sách của Đảng và

Nhà nước về báo chí; lý luận về báo chí; ngôn ngữ báo chí; xã hội học báo chí,

tâm lý báo chí; cơ sở lý luận báo chí truyền hình

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục đích đề ra, tác giả luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính sau đây:

- Phương pháp thống kê, phân tích các phim tài liệu truyền hình đã phát sóng kênh VTV1 Đài Truyền hình Việt Nam và phim tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng trong hai năm 2016 và 2017 để chứng minh, làm rõ nội dung nghiên cứu

- Phương pháp điều tra xã hội học:

+ Phương pháp phỏng vấn sâu (phỏng vấn trực tiếp và phỏng vấn qua

điện thoại) được tác giả luận văn tiến hành đối với các tác giả, nhà làm phim, đạo diễn, phóng viên, biên tập viên, quay phim, kỹ thuật viên thực hiệnsản xuất phim tài liệu truyền hình,khán giả yêu thích phim tài liệu truyền hình… nhằm tổng hợp những đánh giá khách quan, chân thực, cơ bản về chất lượng

và hiệu quả của các phim tài liệu truyền hình kênh VTV1 Đài Truyền hình Việt Nam và Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng trong hai năm 2016

và 2017

+ Phương pháp lấy ý kiến qua Phiếu điều tra của công chúng (350

phiếu) đối với khán giả ở nội thành và ngoại thành nhằm thu thập được những đánh giá của khán giả về phim tài liệu của Đài Truyền hình Việt Nam và Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng

6 Đóng góp mới của luận văn

- Đây là công trình đầu tiên ở cấp độ luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Báo chí đặt vấn đề nghiên cứu về phim tài liệu truyền hình trên sóng của Đài truyền hình địa phương mà cụ thể là Đài Phát thanh và truyền hình Hải Phòng thông qua những kết quả khảo sát thực tế, thông qua các phương pháp nghiên cứu điều tra khoa học

- Trong luận văn này, lời bình phim tài liệu truyền hình kênh VTV1 Đài Truyền hình Việt Nam và phim tài liệu của Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Phòng được nhìn nhận, phân tích, đánh giá từ nhiều góc độ, trên cơ

sở đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả sử dụng lời bình trong phim tài liệu truyền hình Góp phần phát huy hiệu quả của thể loại này trong thực tiễn báo chí

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa lý luận của đề tài

Luận văn góp phần làm rõ hơn vai trò, vị trí và những yêu cầu đối với lời bình trong phim tài liệu truyền hình, phương thức sử dụng lời bình một cách phù hợp về nội dung và hình thức chuyển tải, nhằm khai thác và phát huy sức mạnh của thể loại này trong hệ thống thể loại báo chí

7.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

- Những nghiên cứu, khảo sát của Luận văn có thể hữu ích cho việc góp phần làm rõ thực trạng, gợi mở và đề xuất một số giải pháp kiến nghị để tăng cường hơn nữa hiệu quả tác động của phim tài liệu truyền hình trong hoạt động quản lý báo chí và truyền thông

- Kết quả nghiên cứu của Luận văn có thể góp phần giúp các nhà báo truyền hình có thêm tham khảo về kinh nghiệm và kỹ năng sử dụng lời bình

và sáng tạo tác phẩm phim Tài liệu Truyền hình

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu

3 chương, 8 tiết:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn về lời bình phim Tài liệu Tuyền hình

Chương 2 Thực trạng sử dụng lời bình phim Tài liệu

Chương 3 Một số giải pháp nâng cao chất lượng của lời bình phim Tài liệu Truyền hình

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

VỀ LỜI BÌNH PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1.1 Phim tài liệu

Theo tác giả Nguyễn Hậu, nói đến phim Tài liệu, có lẽ chẳng ai trong chúng ta lại tỏ ra xa lạ với nhóm thể loại vô cùng quan trọng và cần thiết này

Lí do: người ta có thể nghe nói, gặp gỡ nó hằng ngày, qua các chương trình truyền hình từ trung ương đến địa phương, từ VTV đến VTC, Truyền hình thông tấn, v.v Không chỉ trình chiếu những bộ phim do Việt Nam sản xuất, VTV còn có cả một chuyên mục được gọi tên là Phim tài liệu nước ngoài, nhiều khi rất hấp dẫn khán giả truyền hình Tuy nhiên, giống như một nghịch

lí, dường như chẳng mấy ai trong số đông công chúng, bao gồm cả khán giả điện ảnh và truyền hình, để ý đến sự hiện diện của Phim Tài liệu và thử đếm xem, mỗi ngày có bao nhiêu bộ phim thuộc nhóm thể loại này tuồn tuồn trôi qua màn ảnh truyền hình của các “nhà Đài” Bởi vì, âm thầm và lặng lẽ, những bộ phim tài liệu thuộc đủ các thể loại ấy cứ nhòe lẫn, hòa tan vào những tác phẩm báo chí truyền hình được người ta phát sóng, trừ những trường hợp đặc biệt, với những bộ phim đặc biệt, được giới thiệu kỹ từ trước

đó nhằm thu hút người xem [27,tr1]

Lịch sử Điện ảnh đã chỉ ra rằng Phim thời sự – tài liệu là nhóm thể loại

ra đời sớm nhất, căn cứ vào cách thức làm phim Đó là việc, vào buổi bình minh của điện ảnh, khi mọi quan niệm về thể loại và các chức danh nghiệp vụ của bộ môn nghệ thuật này còn chưa ra đời, để làm ra một bộ phim (thường chỉ dài khoảng vài ba phút chiếu) người ta cứ hồn nhiên vác máy đi bất cứ

đâu, ghi hình bất kì cái gì họ muốn (toàn là những người thật, việc thật!) Nhưng cũng chính từ cách làm này, có ai ngờ lại dẫn đến sự ra đời của nhóm thể loại đầu tiên trong điện ảnh Còn các nhóm thể loại khác, như phim khoa học, phim hoạt hình và phim truyện, là chuyện về sau Nhưng có lẽ không phải ngẫu nhiên mà gần như tất cả các đạo diễn phim truyện đều ít nhiều thử sức trong lĩnh vực phim tài liệu, vì nhóm thể loại này bao giờ cũng có một sức hấp dẫn riêng

Trong giáo trình “Báo chí Truyền hình” tác giả Dương Xuân Sơn cho rằng:Phim tài liệu truyền hình là một thể loại báo chí truyền hình nằm trong nhóm thể loại chính luận nghệ thuật Nó nói lên tư tưởng chủđề, tức là tính chính luận của báo chí, thông qua việc xây dựng hình tượng từ những sự kiện, hiện tượng, con người cụ thể có thật trong đời sống xã hội Nói cách khác, phim tài liệu truyền hình dùng sự thật để xây dựng hình tượng nghệ thuật, qua

đó làm nhiệm vụ giáo dục thẩm mỹ và định hướng cách nhận thức sự thật đó cho công chúng [40, tr.243]

Dù tiếp cận theo góc độ nào thì đối tượng của phim tài liệu là con người, vấn đề, sự kiện có thật, xảy ra trong cuộc sống; được nhà làm phim phát hiện, khai thác, đưa vào phim để phân tích, diễn giải bằng lập luận logic, chặt chẽ, làm rõ vấn đề; từ đó truyền thông điệp, nhằm định hướng cho người xem về một vấn đề nào đó Điều đó cũng có nghĩa, tính chất đặc thù của Phim Tài liệu là “một loại hình phim có thể dự liệu hiệu quả thông tin khi nó được hòa vào chương trình truyền hình” [48, tr.112]

Tóm lại, phim Tài liệu là một loại tác phẩm phim không hư cấu, phản ánh, khám phá sự kiện, hiện tượng, con người trong đời sống hiện thực một cách xác thực, khách quan, đầy đủ, không định kiến; bằng luận cứ, luận chứng rõ ràng, nhằm mục đích định hướng khán giả về một vấn đề nào đó đặt

ra trong phim

1.1.1.2 Phim Tài liệu Truyền hình

Phim Tài liệu Truyền hình khác với phim tài liệu điện ảnh, ở chỗ nó là một thể loại trong hệ thống thể loại báo chí truyền hình Có nghĩa là nó chịu

sự chi phối của những đặc tính của báo chí Trong đó, đặc tính quan trọng nhất là tính thời sự Tính thời sự trong phim Tài liệu Truyền hình là một yêu cầu không thể thiếu

Trong phạm vi luận văn này, có thể đưa ra khái niệm về phim tài liệu

truyền hình: phim Tài liệu Truyền hình là một thể loại báo chí truyền hình

nằm trong nhóm thể loại chính luận nghệ thuật Nó nói lên tư tưởng chủ đề, tức là tính chính luận của báo chí, thông qua việc xây dựng hình tượng từ những sự kiện, hiện tượng, con người cụ thể có thật trong đời sống xã hội Nói cách khác, phim Tài liệu Truyền hình dùng sự thật để xây dựng hình tượng nghệ thuật, qua đó làm nhiệm vụ giáo dục thẩm mỹ và định hướng cách nhận thức sự thật đó cho công chúng

Từ lâu, theo các nhà lí luận phê bình điện ảnh Liên Xô, phim Tài liệu gồm có hai thể loại, là phim Tài liệu chính luận và phim Tài liệu nghệ thuật Nhưng dù là phim Tài liệu chính luận hay nghệ thuật, thì cả hai thể loại này đều có chung các đối tượng phản ánh giống nhau, là con người, sự kiện và vấn đề Còn việc phân chia thể loại (thật ra cũng chỉ là tương đối) chủ yếu dựa vào cách đặt vấn đề, phương pháp thể hiện và tư tưởng chủ đề của bộ phim, những yếu tố làm nên phong cách của tác giả và tác phẩm Cũng từ quan niệm trên, mà người ta có các thể phim Tài liệu chân dung, phim Tài liệu sự kiện và phim Tài liệu vấn đề

Phim Tài liệu chân dung thường lấy con người làm đối tượng miêu tả, trong đó đặc biệt chú ý đến những suy nghĩ, tình cảm, hành động của họ, với những nét riêng độc đáo và điển hình, từ đó làm nổi bật tính cách nhân vật; cho thấy những ảnh hưởng, tác động, hiệu quả, hậu quả của họ đối với những

người xung quanh và thậm chí là toàn xã hội Lẽ đương nhiên, đây phải là con người tiêu biểu, theo một nghĩa nào đó, đại diện cho một tầng lớp cụ thể (như công nhân, nông dân, trí thức, v.v.) Và như vậy, tầm quan trọng của nhân vật không phải ở địa vị xã hội của họ, mà là ở chỗ, họ có cái gì đặc biệt, khác với những người mà họ “được cử làm đại diện”

Nhân vật chính trong phim Tài liệu chân dung thường phải là những người tốt và tích cực Quan điểm này đúng nhưng chưa đủ Bởi vì xét về mặt điển hình hóa trong nghệ thuật, thì dù “chính diện” hay “phản diện” cũng đều bình đẳng như nhau Vấn đề là ở chỗ, người ta chọn lựa, miêu tả nhân vật ấy như thế nào và để làm gì Ca ngợi hay phê phán, ủng hộ hay phản đối, hạ thấp hay đề cao… đều phải rõ ràng

Phim Tài liệu sự kiện thường dành cho những sự kiện tiêu biểu, quan

trọng, có ý nghĩa và tác động to lớn đối với nhiều người, đối với xã hội, quốc gia cũng như quốc tế Ví dụ như chiến thắng Điện Biên Phủ, giải phóng Sài Gòn; khánh thành nhà máy thủy điện Hòa Bình; Mỹ tuyên bố bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Việt Nam; vụ động đất và sóng thần ở Nhật Bản, v.v Có thể dễ dàng nhận thấy, với thể phim này, con người là nhân vật thứ yếu, nhường chỗ cho các sự kiện như đã nêu Tác giả đi sâu phản ánh, đánh giá, phân tích sự kiện, từ đó cho thấy bản chất, ý nghĩa, tác động, ảnh hưởng của nó là như thế nào Trên cơ sở đó, có thể đưa ra những bình luận, kiến nghị, giải pháp, đề nghị, v.v

Phim Tài liệu vấn đề phản ánh các vấn đề, chính luận, luận đề… về

chiến tranh, hòa bình, sản xuất, môi trường, xã hội, v.v khiến mọi người phải quan tâm Với Việt Nam, thì đó là những vấn đề thuộc về xóa đói giảm nghèo, bảo vệ môi trường, phòng chống tham những, cải cách giáo dục, ngăn chặn nạn buôn người… Cao hơn, là hiểm họa từ chiến tranh hạt nhân, vấn đề tranh chấp lãnh hải trên biển Đông, sự nóng lên của toàn cầu… Đến đây

chúng ta nhận thấy, trong các sự kiện, tự nó thường đã có các vấn đề; ngược lại, mỗi vấn đề có thể chứa đựng nhiều sự kiện Nhiệm vụ của những người làm phim là phải tìm ra mối quan hệ và tác động qua lại giữa các sự kiện và vấn đề ấy, cùng với bản chất thực sự của chúng là gì

1.1.1.3 Lời bình phim Tài liệu Truyền hình

Lời bình không đơn thuần chỉ là những ký tự ngôn ngữ Lời bình chứa đựng cả cảm xúc, sự phân tích, bình luận và đánh giá của người viết; giúp người nghe không chỉ hiểu mà còn rung cảm với những tầng sâu ý nghĩa ẩn chứa trong từng con chữ, từng dòng ký tự văn bản Lời bình Phim Tài liệu là

hệ thống thông tin gắn với hình ảnh nhưng ngoài hình ảnh; nó làm rõ không gian, thời gian, số liệu, ý nghĩa mà tự hình ảnh không nói được hoặc thông tin chưa đầy đủ Lời bình dẫn dắt người xem đến với nghĩa xác thực hơn của hình ảnh, nó đóng vai trò tạo lập ý nghĩa của từng đoạn phim và toàn bộ chủ đề chính của phim Nghĩa là, lời bình phải gắn kết với hình ảnh, là thành tố quan trọng không thể thiếu; nó không những là thành phần gắn kết các yếu tố với nhau, từ hình ảnh, phát biểu, âm thanh, tiếng động và đồ họa; mà trên cơ sở những luận cứ, luận chứng, truyền thông điệp cũng là tư tưởng, chủ đề tác phẩm đến người xem một cách trực tiếp nhất

Một số quan điểm cho rằng lời bình phim tài liệu truyền hình chỉ là yếu

tố phụ trợ, nhưng là phụ trợ quan trọng, không thể thiếu trong phim Tài liệu, thể hiện dưới các góc độ:

Lời bình phim Tài liệu Truyền hình là thuyết minh Thuyết minh có nghĩa là nói rõ nội dung và giải thích hình ảnh; góp phần phát hiện bản chất vấn đề, thể hiện ý đồ tư tưởng - nghệ thuật của đạo diễn

Lời bình phim tài liệu truyền hình giúp hình ảnh, ngôn ngữ đặc trưng nhất của của tác phẩm, được bộc lộ hết giá trị của nó

Lời bình phim Tài liệu Truyền hình bổ sung cho hình ảnh, âm thanh và

các yếu tố khác trong trường hợp không đầy đủ hoặc không có được Lời bình

có giá trị tương đối độc lập so với kịch bản và phim; dùng để chuyển cảnh, xâu chuỗi, gắn kết các nhân vật, sự việc, sự kiện…tạo ra mạch truyện và câu chuyện; thể hiện thái độ, lập trường tác giả

Trong tài liệu “Một số nội dung cơ bản về nghiệp vụ báo chí, xuất bản” (nhiều tác giả), do Nxb Thông tin và truyền thông ấn hành năm 2011 “Lời bình thường giải thích cho người xem biết cái gì đang diễn ra trên màn hình, lời bình cung cấp thêm tin mà hình ảnh chưa nói được, lời bình còn góp phần định hướng thông tin mà mình muốn truyền đạt” [34.tr.191] Lời bình phim Tài liệu Truyền hình theo các quan điểm nêu trên không đơn thuần là giải thích hình ảnh, mà còn truyền cho người xem một thông điệp bằng những luận cứ, luận chứng xác thực, cũng là đặc trưng của lời bình mang phong cách chính luận Đó là tính bình giá, tính lập luận và tính truyền cảm

Tóm lại, lời bình phim Tài liệu Truyền hình theo tác giả luận văn là những thông tin, ngôn ngữ được dùng để diễn giải, làm sáng tỏ nội dung, chủ

đề tư tưởng phim, làm cho hình ảnh bộc lộ hết giá trị của nó, góp phần truyền đến người xem một thông điệp rõ ràng bằng lập luận tư duy logic Như vậy, lời bình phim Tài liệu Truyền hình phải làm cho người ta hiểu, người ta tin, sau đó khiến họ bị thuyết phục Lời bình phim Tài liệu Truyền hình tuy không mang hình thức liên tục về mặt kết cấu văn bản, nhưng nhìn tổng thể nó là một bài luận chặt chẽ về mặt nội dung, cung cấp nhiều thông tin, lấy nghị luận làm trung tâm

1.1.2 Nhận diện phim Tài liệu Truyền hình

1.1.2.1 Một số quan niệm về phim Tài liệu Truyền hình

Cho tới nay, trên thế giới có rất nhiều quan niệm về phim Tài liệu Truyền hình Tuỳ theo góc độ nghiên cứu khác nhau của các tác giả sẽ có những quan niệm riêng về thể loại này Tuy còn tồn tại nhiều quan niệm khác

nhau, nhưng phần lớn vẫn tập trung vào hai khuynh hướng

Khuynh hướng thứ nhất, đề cao tính chân thực của phim Tài liệu

Truyền hình, coi tính chân thực là đặc tính chi phối toàn bộ tác phẩm phim Tài liệu Truyền hình Hầu như báo chí phương Tây chủ yếu theo khuynh hướng này

Từ điển bách khoa toàn thư Encarta (ở mục từ docmumentaries) của

Mỹ cho rằng: Phim Tài liệu Truyền hình là những tác phẩm truyền hình có

cấu trúc chặt chẽ nhằm mục đích khám phá sự kiện, hiện tượng, con người trong đời sống hiện thực một cách chi tiết[33] Phim Tài liệu theo quan điểm

này liên quan chặt chẽ với mọi mặt của đời sống xã hội, từ lịch sử, văn hoá, chính trị cho tới thế giới tự nhiên Phim Tài liệu Truyền hình tạo điều kiện tốt chưa từng có giúp con người giải phóng tầm mắt, đi khắp ngóc ngách mọi châu lục, dưới đáy đại dương, chiêm ngưỡng cả thế giới vi mô, đóng góp lớn trong sự nghiệp nâng cao dân trí và đấu tranh xã hội

Như vậy, Từ điển bách khoa toàn thư Encarta đề cao tính chi tiết của tác phẩm, coi chi tiết như tiêu chí duy nhất của một phim Tài liệu Truyền hình Đó đơn thuần là một tác phẩm truyền hình có cấu trúc được xây dựng kỹ lưỡng và chi tiết Với quan điểm này, Encarta coi phim Tài liệu chính luận báo chí mà quên đi tính nghệ thuật của thể loại này

Trong cuốn sách mang tên “Nghệ thuật điện ảnh”, hai tác giả David Bordwell và Kristin Thompson, thuộc Trường đại học Wisconsin, định

nghĩa: Phim tài liệu là một tác phẩm chứa đựng trong nội dung của nó những

thông tin chân thực về thế giới bên ngoài[7,tr12] Định nghĩa này của Bordwell

và Thompson cũng nhấn mạnh vào tính chân thực của phim Tài liệu Truyền hình như Từ điển bách khoa toàn thư Encarta Tính chân thực được hai tác giả coi như đặc tính quan trọng nhất, quy định những đặc tính khác của phim tài liệu Tất cả những sự kiện, hiện tượng, quá trình con người trong hiện thực đều

là đối tượng phản ánh của phim Tài liệu Truyền hình Nó dùng sự chân thực để thuyết phục người xem thừa nhận sự tồn tại của những sự vật đó

Nhà làm phim Tài liệu đưa ra hệ thống luận chứng, luận cứ để chứng minh cho luận điểm mà họ nêu lên trong tác phẩm của mình Và chính hệ thống luận chứng đó sẽ thuyết phục người xem về tính chân thực của tác phẩm Tài liệu Truyền hình Hai tác giả cuốn “Nghệ thuật điện ảnh: một giới thiệu đại cương”, chia thể loại phim Tài liệu thành một số dạng như sau:

- Phim Tài liệu dựng lại trên cơ sở những nguồn tư liệu lưu trữ (compilation documentary) Đó là những phim gồm toàn hình ảnh tư liệu được ghép nối lại với nhau nhằm chuyển tải ý đồ của tác giả Phim dạng này thường là những phim về đề tài lịch sử

- Phim Tài liệu phỏng vấn (interview documentary) Trong dạng phim này, các nhà làm phim ghi nhận một cách trung thực về sự kiện, hiện tượng,

về những biến động xã hội chủ yếu qua lời kể của các nhân chứng

- Phim Tài liệu của sự thực (cinema - verite documentary) là dạng phim tài liệu trong đó các nhà làm phim ghi lại sự kiện như nó diễn ra trên thực tế, không mang dấu ấn chủ quan của tác giả Dạng phim này bắt đầu xuất hiện từ khoảng những năm 50, 60 của thế kỷ 20 khi các loại camera gọn nhẹ ra đời, cho phép người quay phim cơ động nhanh, theo kịp diễn biến của sự kiện Bản thân sự kiện chỉ là nguyên liệu cho một bộ phim tài liệu chứ sự kiện không bao hàm trong nó một phim tài liệu Bằng những thủ pháp làm phim đạo diễn tìm kiếm, lựa chọn những chi tiết đắt giá nhất, phục vụ tốt nhất tư tưởng chủ đề của mình để xây dựng tác phẩm tài liệu

Phát triển quan điểm của Britton, nhiều nhà làm phim cho rằng phim tài liệu là một thể loại của truyền thống điện ảnh, trong đó giải quyết sự kiện một cách sáng tạo trên cơ sở sự việc, sự kiện, con người có thật Quan điểm này chia phim Tài liệu thành các dạng sau:

- Phim thời sự tài liệu

- Phim tài liệu địa chí

- Phim tài liệu giáo khoa

- Phim tài liệu phân tích

Trên đây là một số quan điểm khác nhau về phim tài liệu thuộc khuynh hướng thứ nhất, coi tính chân thực là đặc tính quan trọng nhất, chi phối những đặc tính khác của thể loại này

Khuynh hướng thứ hai, đề cao tính nghệ thuật của phim Tài liệu

Truyền trình lẫn tính báo chí của nó Phim Tài liệu là một thể loại của điện ảnh, không những thế mà còn là thể loại đầu tiên xuất hiện khi điện ảnh ra đời Nó mang trong mình những đặc điểm nghệ thuật của điện ảnh Khi được

sử dụng trên truyền hình, phim Tài liệu Truyền hình làm nhiệm vụ của một thể loại báo chí được biến đổi để phù hợp với đặc trưng của loại hình truyền thông đại chúng Phim Tài liệu Truyền hình chuyển tải những sự kiện, hiện tượng nóng bỏng của cuộc sống thông qua những thủ pháp nghệ thuật Vì vậy, phim Tài liệu Truyền hình thể hiện rõ nét tính chính luận và tính thời sự của báo chí

Tuy nhiên cho dù tính chân thực là điểm chủ chốt, là đặc tính quan trọng nhất nhưng phim Tài liệu không đơn thuần phản ánh sự kiện như nó diễn ra một cách tự nhiên Phim Tài liệu thông qua những sự kiện, hiện tượng, con người có thực để nói lên tư tưởng chủ đề Những sự kiện, hiện tượng, con người đó là nguyên liệu cho nhà làm phim xây dựng hình tượng trong tác phẩm của mình

Theo Võ Hà Linh trong bài viết Phim Tài liệu Truyền hình phải là phim nghệ thuật được đăng trên báo Nhân dân điều cho thấy vị trí của phim tài liệu truyền hình so với các thể loại khác Theo xu hướng tất yếu, năm 2006, Trung tâm phim Tài liệu và Phóng sự của Đài Truyền hình Việt Nam đã ra đời Điều

này cho thấy sự chuyên tâm hóa của các nhà sản xuất để đáp ứng nhu cầu của người xem ở thể loại này Để thu hút khán giả ở thể loại phim này không dễ,

do đó, đòi hỏi nhà sản xuất phim luôn phải đổi mới, cập nhật và nâng cao trình độ để Phim Tài liệu ở bất cứ đề tài nào cũng là phim nghệ thuật, phải hấp dẫn người xem

Với những lợi thế vượt trội của mình, không lâu sau khi ra đời, truyền hình đã được xem là phương tiện chiếm ưu thế tuyệt đối và ngày càng tiến dần tới vai trò quan trọng trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng Với những ưu thế về loại hình và những điều kiện hết sức thuận lợi trong thời đại khoa học - công nghệ hiện nay, truyền hình đã phát huy được thế mạnh của mình trong quá trình trao đổi thông tin Một trong những ưu điểm vượt trội của truyền hình là ngoài khả năng thông tin nhanh chóng, kịp thời như các loại hình báo chí khác, loại hình truyền thông này tác động tới tư tưởng và tình cảm của công chúng một cách mạnh mẽ nhờ sự kết hợp giữa hình ảnh và âm thanh - điểm nổi trội nhất so với loại hình truyền thông khác

Trong quá trình phát triển với tư cách là một loại hình báo chí, truyền hình liên tục làm giàu hệ thống thể loại của mình bằng cách tiếp nhận nhiều thể loại của các loại hình khác Trong số đó có phim Tài liệu Nhưng sự xuất hiện của phim Tài liệu Truyền hình là sự hợp tác hai chiều Truyền hình tìm thấy những khả năng to lớn của phim Tài liệu trong việc định hướng dư luận

xã hội Đồng thời, những nhà làm phim tài liệu tìm thấy ở truyền hình những điều kiện đảm bảo cho phim Tài liệu phát huy được hết khả năng của mình

1.1.2.2 Vai trò của phim Tài liệu Truyền hình

Thứ nhất: Phim Tài liệu Truyền hình góp phần thực hiện chức năng

thông tấn và báo chí Đây chính là chức năng quan trọng nhất, chi phối toàn

bộ quá trình xây dựng một bộ phim tài liệu nói chung Từ đó, mỗi bộ phim đi sâu phản ánh một sự kiện, vấn đề hoặc con người cụ thể, với những mối quan

hệ biện chứng, diễn biến, tác động qua lại, những xung đột và mâu thuẫn, v.v trong một thời gian hoặc không gian xác định, từ đó làm bật ra tư tưởng chủ

đề tác phẩm Giá trị tư liệu lịch sử của phim Tài liệu Truyền hình nói riêng cũng như phim tài liệu nói chung, đặc biệt đối với các sự kiện, sự việc chỉ xảy

ra một lần hoặc những sự kiện, sự việc, con người… thuộc về lịch sử, với những hình ảnh không gì hay tái tạo được Trong rất nhiều trường hợp, người

ta có thể tìm thấy trong phim tài liệu những thông tin xác thực, khách quan, mang tính thời sự nóng hổi, ngay cả khi nó phản ánh những vấn đề đã thuộc

về quá khứ Bên cạnh đó là những bộ phim chính luận với mục đích thông tin tuyên truyền phục vụ những sự kiện chính trị nổi bật, các ngày lễ lớn, nhân dịp kỉ niệm, v.v Ngoài ra còn có thể kể đến những bộ phim được coi như một thứ vũ khí lợi hại chống lại những quan điểm, hành vi sai trái về chính trị, tư tưởng, v.v

Thứ hai: Phim Tài liệu Truyền hình góp phần thực hiện chức năng giáo

dục và nhận thức Phim Tài liệu Truyền hình góp phần nâng cao nhận thức và

tư duy của người xem, thông qua những hình ảnh có thật về con người, đất nước, thiên nhiên, sự kiện, sự việc, với tất cả sự phong phú đa dạng Phát hiện bản chất có ý nghĩa triết học của hiện tượng và sự kiện, nâng sự kiện lên tầm khái quát hoá bằng hình tượng tiêu biểu, qua việc sử dụng một cách có hiệu quả các thủ pháp nghệ thuật (điều mà các thể loại tác phẩm báo chí truyền hình khác khó có thể thực hiện được do đặc điểm thể loại, độ dài thời gian (thời lượng) và mục đích thông tin) Nhấn mạnh ý nghĩa xã hội của hiện tượng và sự kiện qua việc sử dụng các chi tiết điển hình, kết hợp với âm nhạc, tiếng động, lời bình, các thủ pháp dựng phim

Thông qua những hình ảnh chân thực về con người, sự việc, sự kiện, vấn đề… với tất cả sự phong phú và đa dạng của nó, phim tài liệu giúp nâng cao nhận thức và tư duy của người xem, thậm chí là góp phần định hướng tư

tưởng và thay đổi hành vi của họ Hơn thế nữa, phim Tài liệu còn có thể giúp người xem phát hiện bản chất có ý nghĩa triết học của hiện tượng và sự kiện, nâng sự kiện lên tầm khái quát hóa bằng hình tượng tiêu biểu, nhờ việc sử dụng một cách có hiệu quả các thủ pháp nghệ thuật (điều mà các thể loại báo chí truyền hình khác khó thực hiện được do đặc điểm thể loại, thời lượng và mục đích thông tin) Và cuối cùng, phim Tài liệu có thể nhấn mạnh ý nghĩa xã hội của hiện tượng và sự kiện thông qua việc sử dụng các chi tiết điển hình, kết hợp với âm nhạc, tiếng động, lời bình, các thủ pháp dựng phim…, tác động mạnh mẽ tới người xem, tạo nên một thứ “hiệu ứng dây chuyền”, lan rộng trong xã hội

Thứ ba: Phim Tài liệu Truyền hình góp phần thực hiện chức năng thẩm

mĩ và giá trị tư liệu lịch sử Phim Tài liệu Truyền hình mang tới công chúng

tư liệu thời sự Điều này trong phim Tài liệu Truyền hình thể hiện qua việc phản ánh sự kiện, vấn đề, nhân vật… hằng ngày với những thông tin nóng hổi, kịp thời, xác thực Yếu tố chính trị, phục vụ kịp thời mục đích tuyên truyền (các sự kiện chính trị nổi bật, những ngày lễ lớn, các dịp kỷ niệm )

Không dừng lại ở việc miêu tả hiện thực một cách khách quan, trung thực, phim Tài liệu (nhất là phim tài liệu nghệ thuật) còn chú trọng khai thác chất thơ với những ẩn dụ, tượng trưng, ước lệ… nhằm tác động tới cảm xúc thẩm mĩ của khán giả, khiến họ cùng vui, buồn, hờn, giận… với những hình ảnh trong phim Mặt khác, chúng ta cũng không thể quên được rằng, mỗi bộ phim tài liệu, tự nó đã chứa đựng những giá trị tư liệu nhất định về lịch sử, văn hóa, đất nước và con người Điều này đặc biệt quan trọng đối với tất cả những gì đã thuộc về quá khứ, những sự việc, sự kiện đã trở thành lịch sử Chẳng hạn như hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập; những người lính phất cao cờ đỏ sao vàng trên nóc hầm Đờ Cátxtri; B52 Mỹ cháy trên bầu trời Hà Nội, v.v Đó là những hình ảnh mà không ai và chẳng

bao giờ có thể sắp tạo ra hay “làm lại” được

1.1.2.3 Đặc điểm của Phim Tài liệu Truyền hình

Thứ nhất, xuất phát điểm của phim tài liệu truyền hình luôn đòi hỏi tính

chân thực: Ai cũng biết rằng, một trong những yêu cầu quan trọng của phim tài liệu là phải đảm bảo được tính chân thực Đây cũng là đặc trưng của nhóm thể loại, với những con người, sự việc, sự kiện có thật, có thể kiểm định và thẩm tra được Chính điều này cho thấy sự khác biệt như lửa với nước giữa phim tài liệu và phim truyện Một ví dụ nhỏ: cho dù không biết đến bao giờ, các nhà khoa học mới có thể khẳng định được sự sống ngoài trái đất, nhưng từ năm

1967, Georges Lucas đã cho ra đời “Chiến tranh giữa các vì sao” - một siêu phẩm của điện ảnh Mỹ Vậy mà cho đến nay, vẫn không có ai dám làm một bộ phim tài liệu hoặc khoa học về vấn đề này Đơn giản là vì nó không có thật

Tuy nhiên, làm thế nào để đem lại cảm giác chân thực cho khán giả thì dường như mỗi người làm phim tài liệu lại có một cách thể hiện khác nhau

Vì thế mới có hiện tượng, đôi khi khán giả cứ ngờ ngợ, thậm chí là hoài nghi những gì họ xem và nghe được trên màn ảnh Rằng, liệu có đúng như vậy không, hay “làm gì có chuyện ấy!” hoặc “là bịa đặt!” Mà lí do để người xem đưa ra những nghi vấn trên cũng rất nhiều: từ câu chuyện, hành động của nhân vật, đến các chi tiết hình ảnh và âm thanh… Điều này lại liên quan đến việc, tác giả đã thực hiện bộ phim như thế nào, hay nói cách khác, đã làm những gì để có được bộ phim

Thực tế cho thấy, để có được những hình ảnh trong một bộ phim tài liệu, nhiều khi tác giả đã phải dàn dựng, tái hiện các sự việc, sự kiện đã qua hoặc “đạo diễn” cho nhân vật hành động theo ý đồ sáng tạo của ê-kíp làm phim Bởi vì ngay cả khi nói về đề tài hiện đại, tức là cái còn đang diễn ra, tác giả cũng không dễ gì làm như thời mà anh em nhà Lumière làm phim tại thủ

đô nước Pháp hơn một trăm mười năm về trước Lí do: từ đó đến nay, cách

làm phim đã thay đổi hoàn toàn và rất nhiều sự kiện chỉ xảy ra trong khoảnh khắc, cócho dù nó nằm trong chuỗi sự kiện hoặc hành động liên tục của nhân vật, được lặp đi lặp lại hằng ngày Nghĩa là không phải lúc nào cũng có thể ghi được hình ảnh vào đúng thời điểm sự kiện đang diễn ra, trừ khi đã có sự chuẩn bị sẵn sàng từ trước (như buổi tường thuật trực tiếp, dịp lễ lạt long trọng hay một cuộc mít tinh nào đó) Nhưng dàn dựng hay tái hiện tuyệt đối không có nghĩa là hư cấu, bịa đặt và sự dàn dựng hay tái hiện ấy đều phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng sự thật đến mức tối đa

Thứ hai, Phim Tài liệu Truyền hình có nhiều điểm tương đồng và khác

biệt với Phim Tài liệu Điện ảnh Phim tài liệu truyền hình là nhóm thể loại

được Truyền hình tổ chức sản xuất với mục đích phát sóng Nhờ có sự tiến bộ của khoa học và kĩ thuật, thay vì sử dụng loại phim đặc biệt được gọi là

phim trực hình (hoặc phim đảo dương), thì từ những năm tám mươi của thế kỉ

trước, người ta đã dùng băng từ vidéo thuận tiện hơn, giá rẻ hơn và bây giờ là

kĩ thuật số Phương thức làm phim này quả thật đã tạo ra được sự thay đổi ngoạn mục trong quy trình sản xuất, cho ra đời ngày càng nhiều bộ phim với tốc độ rất nhanh và giá thành hạ Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến phim nhựa ngày càng thu hẹp phạm vi ảnh hưởng, mà việc hãng phim Kodak lừng danh của một thời buộc phải ngừng sản xuất là minh chứng hùng hồn nhất Cũng từ đó, điện ảnh quay ra “bắt chước” truyền hình, dùng băng từ

và kĩ thuật số để làm phim

Tuy nhiên, cho dù Phim Tài liệu Điện ảnh là tiền thân của Phim Tài liệu Truyền hình, thì cũng vẫn còn đó, những điểm tương đồng và khác biệt rất rõ ràng của chúng

Trước hết, nói đến những điểm tương đồng, chúng ta có thể dễ dàng

nhận thấy, phim tài liệu điện ảnh và phim tài liệu truyền hình cùng có chung đặc điểm là xuất phát từ những hình ảnh người thực, việc thực đã hoặc đang

tồn tại trong cuộc sống, với những chức năng và nhiệm vụ chính trị giống nhau Điều này cũng có nghĩa là nếu không có người thật, việc thật, thì không

có phim tài liệu điện ảnh mà cũng chẳng có phim Tài liệu Truyền hình! Thêm vào đó, hai dòng phim này đều bắt nguồn từ nhóm thể loại ra đời sớm nhất của điện ảnh và cùng chung hệ thống các phương tiện biểu hiện như hình ảnh,

âm thanh, nghệ thuật dựng phim (montage) và các thủ pháp khác nhau

Và tiếp đó, là Phim Tài liệu, dù Điện ảnh hay Truyền hình cũng đều có thể cùng một lúc tác động tới nhiều người và mang giá trị tư liệu lịch sử

Về những khác biệt Nếu như phim Tài liệu Điện ảnh (trước đây) thường được thực hiện trên phim nhựa và phổ biến qua hệ thống các rạp chiếu, thì Phim Tài liệu Truyền hình lại được làm bằng băng từ (vidéo) hoặc

kĩ thuật số và phát sóng Tuy nhiên, Phim Tài liệu Điện ảnh có thể được nghiền ngẫm sâu hơn, với những đề tài và vấn đề rộng hơn, kể cả một số đề tài nhạy cảm, có khi còn chưa được kết luận rõ ràng hoặc dễ gây ra tranh cãi Còn tính thời sự và báo chí lại được Phim Tài liệu Truyền hình chú ý nhiều hơn Đó là chưa kể truyền hình, do đặc trưng của nó là có thể hiện diện ở khắp mọi nơi, ngay lập tức, và có thể tác động tới rất nhiều người trong cùng một thời điểm, nên phải rất thận trọng với những gì có thể bị coi là “lập lờ nước đôi”, kích động tình dục hoặc hành vi bạo lực v.v Do đó, thật khó mà

có thể tin rằng những bộ phim như Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai (Trần Văn Thủy) hay Trở lại Ngư Thủy của Lê Mạnh Thích lại dễ dàng được “nhà Đài” sản

xuất và phát sóng Bằng chứng là sau khi phim đã được phát hành rộng rãi,

vẫn có người chất vấn đạo diễn Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai, là tại sao lại làm phim

như thế? Còn Đào Quang Thép đã được coi là rất dũng cảm khi ông dám cho phát sóng Trở lại Ngư Thủy trên Truyền hình Hà Nội, giữa lúc có người đòi cấm phát hành rộng rãi bộ phim này vì nó “vi phạm quan điểm” và “xuyên tạc

sự thật” ở Ngư Thủy, Quảng Bình! Ngay cả một bộ phim do Truyền hình Việt

Nam sản xuất, là Người đi trước thời gian (do Vũ Văn Quang đạo diễn)

không có gì “phạm húy” nhưng vẫn bị ách lại Phòng nội dung của “nhà đài”

Và phim chỉ được phát sóng sau khi đã được đích thân Tổng giám đốc Truyền hình Việt Nam thẩm định lại, với yêu cầu bỏ bớt một câu (ngắn) trong lời bình và thêm phụ đề vào cảnh bà quả phụ Nguyễn Viết Xuân phát biểu

Thứ ba, Phim Tài liệu Truyền hình được phát triển tính nghệ thuật trên cơ sở sáng tạo từ hiện thực

Việc xây dựng hình tượng là thao tác không thể thiếu của một tác phẩm nghệ thuật Phim Tài liệu Truyền hình trước hết là một thể loại của nghệ thuật điện ảnh Nó mang trong mình đầy đủ những đặc tính của nghệ thuật thứ bảy

Cả phim truyện và Phim Tài liệu đều phản ánh thế giới hiện thực thông qua việc xây dựng hình tượng nghệ thuật Phim truyện dùng diễn xuất của diễn viên trong những bối cảnh được dàn dựng theo chủ quan của đạo diễn để nói lên tư tưởng của tác phẩm Còn trong Phim Tài liệu không có diễn xuất của diễn viên

mà nó nói lên chủ đề tư tưởng thông qua những sự kiện, hiện tượng, những quá trình, những con người có thật trong đời sống Nói cách khác, phim truyện là nghệ thuật chủ quan còn Phim Tài liệu là nghệ thuật khách quan

Phim Tài liệu là thế mạnh của Điện ảnh và Truyền hình Việt Nam một thời đã để lại nhiều ấn tượng sâu sắc không chỉ đối với đông đảo công chúng trong nước mà còn nhận được sự quan tâm đặc biệt của thế giới

Với những lợi thế vượt trội của mình, không lâu sau khi ra đời, truyền hình đã được xem là phương tiện chiếm ưu thế tuyệt đối và ngày càng tiến dần tới vai trò quan trọng trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng Bằng những ưu thế về loại hình và những điều kiện hết sức thuận lợi trong thời đại khoa học - công nghệ hiện nay, truyền hình đã phát huy được thế mạnh của mình trong quá trình trao đổi thông tin Một trong những ưu điểm vượt trội của truyền hình là ngoài khả năng thông tin nhanh chóng, kịp thời như các loại hình báo chí khác, loại hình truyền thông này tác động tới tư

tưởng và tình cảm của công chúng một cách mạnh mẽ nhờ sự kết hợp giữa hình ảnh và âm thanh mà chưa một loại hình truyền thông nào sánh kịp

Trong quá trình phát triển với tư cách là một loại hình báo chí, truyền hình liên tục làm giàu hệ thống thể loại của mình bằng cách tiếp nhận nhiều thể loại của các loại hình khác Trong số đó có phim tài liệu Nhưng sự xuất hiện của phim tài liệu truyền hình là sự hợp tác hai chiều Truyền hình tìm thấy những khả năng to lớn của phim tài liệu trong việc định hướng dư luận

xã hội Đồng thời, những nhà làm phim tài liệu tìm thấy ở truyền hình những điều kiện đảm bảo cho phim tài liệu phát huy được hết khả năng của mình

Phim Tài liệu Truyền hình khác với Phim Tài liệu Điện ảnh, ở chỗ nó

là một thể loại trong hệ thống thể loại báo chí truyền hình Có nghĩa là nó chịu

sự chi phối của những đặc tính của báo chí Trong đó, đặc tính quan trọng nhất là tính thời sự Tính thời sự trong Phim Tài liệu Truyền hình là một yêu cầu không thể thiếu

1.1.3 Vai trò của lời bình trong Phim Tài liệu Truyền hình

Một bộ Phim Tài liệu thành công có nhiều yếu tố bắt đầu từ một đề tài tốt, một cốt truyện tốtvà từ đó thể hiện lại câu chuyện đó một cách sinh động, hấp dẫn thông qua hình ảnh và lời bình Lời bình có vai trò, vị trí quan trọng không thể thiếu trong phim tài liệu truyền hình Có thể lời bình được dùng để giới thiệu nhân vật, bối cảnh, không gian, thời gian; đưa ra các số liệu, dữ kiện; thể hiện thái độ của tác giả, trình bày những ý ngầm; dẫn dắt câu chuyện phát triển; tạo ra các xung đột và mâu thuẫn; xâu chuỗi các sự việc, sự kiện; nhấn mạnh ý nghĩa của vấn đề; thay cho đối thoại, v.v Nhưng dù thế nào chăng nữa, thì lời bình vẫn phải tuân theo nguyên tắc không lặp lại hình ảnh,

mà phải bù đắp, bổ sung những gì mà hình ảnh không thể hiện hết được Và mặc dù chỉ được viết ra sau khi phim đã được dựng xong, nhưng trên thực tế, lời bình phải được dự kiến ngay từ trong kịch bản! Và lời bình dự kiến ấy, thường được hòa tan, trộn lẫn trong những câu chữ, ngôn từ của kịch bản

phim Điều này cũng có nghĩa là, nếu kịch bản viết đúng chuẩn, thì người viết lời bình sẽ có thể nhặt ra từ đó những hạt vàng cho công việc của mình

Phim Tài liệu Truyền hình là câu chuyện kể bằng hình với lời diễn giải

Và nó chuyển tải một lượng thông tin lớn, được chắt lọc qua thời gian, được chọn lọc kỹ trong dòng chảy sự kiện bao la để nắm bắt những gì cốt lõi nhất nhằm làm rõ thông điệp, ý tưởng mà tác giả muốn gửi đến người xem Cũng bởi nhiều lý do, Phim Tài liệu Truyền hình thường chưa có được hệ thống hình ảnh chặt chẽ, súc tích và đủ sức đảm nhận vai trò của mình trong việc thể hiện chủ đề phim Lời bình trong Phim Tài liệu Truyền hình luôn giữ vai trò xác định rõ ràng chủ đề đích thực của phim, dẫn dắt người xem suốt quá trình tiếp cận hình ảnh, giúp họ hiểu rõ thông tin của chính bản thân lời bình

Ở góc nhìn nào đó, có thể nói Phim Tài liệu là thể loại sang trọng của truyền hình được ví như dòng nhạc giao hưởng trong âm nhạc Nói như tác giả Bùi Quang Huy: “Như nhiều tác phẩm truyền hình khác, phim tài liệu, công chúng không chỉ xem mà còn nghe nữa Vấn đề là nghe có ý nghĩa, nghe thấy hay, nghe mà xúc động Trong sự nghe ấy, có lời bình Như vậy lời bình

là một thành tố quan trọng của tác phẩm Phim Tài liệu Truyền hình; Lời bình

là một trong những thành tố giúp phim tài liệu “khắc phục, sửa chửa những sai sót khiếm khuyết (nếu có) từ các khâu khác”

1.1.4 Tiêu chí đánh giá chất lượng lời bình Phim Tài liệu Truyền hình

Các yếu tố nào tạo nên chất lượng lời bình, làm nên lời bình hay cho Phim Tài liệu Truyền hình? Theo tác giả, chất lượng lời bình được tạo nên bởi các yếu tố nội tại của chính bản thân lời bình như: đề tài của phim, nội dung lời bình, mối quan hệ giữa lời bình với hình ảnh, văn phong, hình thức thể hiện ngôn ngữ trong việc thể hiện nội dung lời bình Lời bình hay phải thể hiện được tư tưởng chủ đề của phim một cách rõ ràng, gắn kết với hình ảnh một cách hợp lý ở tất cả các phân đoạn, có khi là từng cảnh phim

Về mặt ngôn từ, lời bình cần sắc, gọn; phải đúng đắn và chính xác

Nghĩa là phải chuyển tải tốt nội dung lôgic ngữ nghĩa đến người xem, giúp người xem nắm bắt được vấn đề, hiểu rõ nội dung câu chuyện phản ánh nhưng đồng thời còn phải có một sức gợi mạnh mẽ, gợi cảm xúc và sự liên tưởng, óc tưởng tượng cho người xem, người nghe Nó như là sự ám ảnh; buộc người xem, người nghe phải tiếp tục trăn trở và suy nghĩ ngay khi câu chữ và hình ảnh khép lại; khi bộ phim kết thúc

Kế thừa các nghiên cứu và quan điểm của các nhà báo, nhà nghiên cứu, tác giả cho rằng những tiêu chí đánh giá chất lượng lời bình trong phim tài liệu chính luận bao gồm 4 yếu tố chính Đó là: đề tài hay; lời bình đảm bảo thông tin xác thực, khách quan và thể hiện chính kiến của tác giả; lời bình hòa nhập vào hình ảnh; lời bình súc tích, dễ hiểu, hấp dẫn và có sức gợi

1.5.1 Cách phản ánh đề tài

Cho dù lời bình xử lý tuyệt vời mối quan hệ giữa hình ảnh và tiếng nói, nội dung và giọng đọc, nhưng để nói về một đề tài không có gì mới hoặc người xem không quan tâm thì lời bình cũng không mang lại ý nghĩa gì cho phim Việc không chọn được đề tài sáng giá, việc không đặt câu hỏi nghiêm túc và không chọn được chủ đề quan trọng nhất là hai trong số những sai lầm lớn nhất mà nhà làm phim tài liệu có thể mắc phải Trước khi làm phim, hãy

tự hỏi, vấn đề tôi đang đặt ra là gì và làm thế nào để phim này diễn đạt được cái nhìn của tôi về thế giới xung quanh

Đề tài là một phạm vi hiện thực, trong đó, hàm chứa sự kiện, vấn đề được phản ánh vào tác phẩm báo chí Đề tài hay là đề tài ấy phải nằm trong dòng thời sự chủ lưu, có tính phát hiện, được đại đa số công chúng quan tâm Khả năng phát hiện đề tài hay còn tùy thuộc vào năng lực của người làm phim Như vậy, đề tài tồn tại khách quan trong đời sống xã hội, còn việc phát hiện và đưa đề tài ấy vào phim là yếu tố chủ quan của nhà làm phim

Không giống như các thể loại báo chí khác, đề tài phim tài liệu truyền hình kén chọn hơn, bởi đề tài của phim thường là có vấn đề Chẳng hạn, với

cấp độ quốc gia, hay của Thành phố Hải Phòng, đó là vấn đề thuộc về xóa đói giảm nghèo; biến đổi khí hậu; thu nhập của người trồng lúa; bảo vệ môi trường; phòng chống tham nhũng; cải cách giáo dục Cao hơn, là hiểm họa chiến tranh; vấn đề tranh chấp lãnh hải Biển Đông; sự nóng lên của toàn cầu Như vậy chúng ta đã thấy, trong các sự kiện mà phim tài liệu chọn phản ánh,

tự nó thường đã có vấn đề; ngược lại, mỗi vấn đề có thể chứa nhiều sự kiện Nhiệm vụ của người làm phim, người viết lời bình là tìm ra các mối quan hệ,liên kết và tác động qua lại giữa các sự kiện và vấn đề ấy, cùng với bản chất thực sự của chúng là gì

Tuy nhiên, khi tìm được đề tài, khi nói đến đề tài thì điều trước tiên cần phải cân nhắc là đối tượng xem phim, nói cách khác là “đối tượng mục tiêu”

Có phim chỉ làm cho một số đối tượng cụ thể như nông dân, học sinh, nhà quản trị hành chính hay nhà chính trị… nên phim chỉ có đối tượng đó quan tâm và xem Có phim cũng được tất cả mọi người quan tâm như phim

“Mekong Ký sự” Về phương diện này, cũng tương tự như trong kinh doanh, doanh nghiệp luôn quan tâm đến “khúc thị trường” (market segment) Trong những trường hợp nhất định việc xác định khúc thị trường là một trong những vấn đề sống còn của doanh nghiệp

Khi xác định được đối tượng xem phim, nhà làm phim cân nhắc được ngôn ngữ và nội dung phim nhằm đáp ứng đúng sự quan tâm của “đối tượng mục tiêu” nên đối tượng đó cũng quan tâm lắng nghe lời bình, làm cho phim thành công

1.5.2 Nội dung lời bình đảm bảo thông tin xác thực, khách quan và thể hiện chính kiến của tác giả

Việc xác định nhiệm vụ đặt ra trước lời bình của phim hiển nhiên chính

là nội dung của nó Nhiệm vụ của lời bình là thúc đẩy và cắt nghĩa cho hình ảnh Nếu tự bản thân hình ảnh đã dễ hiểu thì không cần phải có một lời nào

hết Trước hết nói về tính xác thực nội dung lời bình

Theo thông lệ của truyền hình quốc tế, nếu tại nơi xảy ra sự kiện, phóng viên của bản đài không có mặt hoặc phóng viên ấy không có trong tay những

dữ liệu đã được kiểm tra thì cần có sự xác nhận ít nhất là của hai người Nghĩa

là, người làm phim tài liệu chính luận, người viết lời bình cho phim, nhất thiết phải viện dẫn các nguồn thông tin Trong nhiều trường hợp, khán giả muốn biết nhiều hơn những gì những người làm phim cho họ thấy Sự kiện này xảy

ra ở đâu, những người nhìn thấy trên màn ảnh làai? Sự kiện này xảy ra khi nào? Kỹ thuật thể hiện hành động này như thế nào?” [6, tr.272] Đó là những câu hỏi mà lời bình cần phải trả lời một cách chính xác, khách quan; đầy đủ; không định kiến “Tư tưởng cơ bản của tài liệu phải được thể hiện rõ ràng, những lời khẳng định và những kết luận phải chứng minh được” [6, tr.204];

cả “khi bị quy tội là xuyên tạc thông tin thì nhà báo cũng có thể khẳng định mình đúng về mặt pháp lý” [6, tr.214]

Điều kiện quan trọng nhất của tính khách quan là tính chất đầy đủ của thông tin cùng những bình luận, suy xét đưa ra Còn tính chất xác thực và tính chất đầy đủ của thông tin với tư cách là tiêu chí phim tài liệu, chỉ có thể đạt được với điều kiện tuân thủ tính chất không định kiến Ưu thế của nhà chính luận, đồng thời cũng là trách nhiệm của nhà chính luận là tư thế độc lập với những cơ quan chức trách khi phim có vấn đề và tinh thần sẵn sàng hành động

vì lợi ích của khán giả trong trường hợp họ đúng về mặt pháp luật Có thể nói rằng lợi ích của khán giả chính là mệnh lệnh của nhà chính luận Lời bình hay

là lời bình mà nội dung của nó thể hiện tính khách quan, xác thực, đầy đủ, không định kiến, nhưng quan trọng hơn là thể hiện chính kiến của tác giả

Tóm lại, lời bình chất lượng là lời bình mà trong đó chứa đựng nội dung thông tin xác thực, khách quan, đầy đủ, không định kiến; nhưng đồng thời thể hiện lập trường, quan điểm của tác giả một cách trực tiếp nhất

1.5.3 Lời bình chất lượng là lời bình hòa nhập vào hình ảnh

Lời bình hòa nhập với hình ảnh không có nghĩa là lời bình thuyết minh hình ảnh mà lời bình cần diễn giải, kể câu chuyện cho khán giả nghe còn hình ảnh đưa ra những bằng chứng, chứng cứ sinh động Lời bình và hình ảnh đã dựng, đó là sự liên hệ tương hỗ mật thiết Hình ảnh đã dựng phải làm sao tuyệt đối tương hỗ với lời bình Nếu hình ảnh và lời bình không ăn nhập với nhau thì nói chung người ta thích hình ảnh hơn” [6, tr.269] Trong quan hệ giữa lời bình với hình ảnh trong Phim Tài liệu, theo tác giả lời bình phải hòa nhập vào hình ảnh, thu hút người xem cả hai yếu tố hình ảnh và lời bình Hay nói cách khác lời bình hay chỉ khi nào cung cấp được những thông tin mới để nâng giá trị hình ảnh; cũng có thể ví von lời bình chắp thêm đôi cánh cho hình ảnh bay cao và bay xa hơn trong miền suy tưởng và cảm xúc của mỗi người; giúp cho hình ảnh có thể đọng lại lâu hơn và sâu hơn trong trái tim, khối óc người xem”

Lời bình chỉ cần và chỉ nên dùng để thể hiện hết bản chất sự việc mà hình ảnh không tải hết khi tác giả muốn chuyển tải đến người xem Một lời bình tuyệt vời là lời bình thuộc về những gì trên màn ảnh, hiệu quả của nó được kết hợp với hình ảnh Nếu ở đây chúng ta chỉ nhận được một cái gì đó từ lời kể mà không có hình ảnh minh họa, lời bình sẽ trật ra khỏi hình ảnh, ra sau cảnh

Giữa hình ảnh và lời bình luôn có mối quan hệ tương hỗ, mật thiết; có thể ví như “hình” với “bóng” cùng xuất hiện trong phim Bản thân hình ảnh

đã chứa đựng nhiều thông tin; có tiếng nói riêng của nó mà nhiều khi không cần đến sự giải thích của lời bình Thế nên, trên thực tế đã xuất hiện không ít phim (và phóng sự) không lời bình mà người xem vẫn thấu hiểu nội dung của

nó Thế nhưng, đa phần các phim (phóng sự) đều có lời bình vì nếu không thì

ý nghĩa và giá trị thông tin phục vụ cho chủ đề phim sẽ khó được nhận biết một cách đầy đủ, thấu đáo thậm chí có khi sai lệch Làm một phép thử “lột”