Tài liệu Tiểu luận - Sự hình thành và phát triển xã hội học Đức cuối thê kỷ XIX đầu thế kỷ XX docx

Xã hội học ở Đức được hình thành tương đối sớm, nhưng nó thật sựphát triển và được nhắc tới nhiều là vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, gắnliền với tên tuổi của Marx và Max Weber và chín

MSSV:0769141

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

PHẦN NỘI DUNG 6

I ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI NƯỚC ĐỨC 6

1.1 Điều kiện về kinh tế 6

1.2 Về chính trị 7

1.3 Về xã hội 8

II MỘT SỐ NHÀ TƯ TƯỞNG CỦA XÃ HỘI HỌC 9

1.G W.F.Hegel 9

2 Ludwig Feuerbach 10

3 Karl Marx (1818-1883) 11

3.1 Sơ lược tiểu sử 11

3.2 Lý luận học thuyết Marx 13

3.3 Quan niệm của học thuyết Marx về bản chất của xã hội và con người.15 3.4 Quy luật phát triển lịch sử xã hội 17

3.5 Những tư tưởng của Marx ảnh hưởng tới sự phát triển của Xã hội học Đức vào đầu thế kỉ XX 19

4 Max Weber: (1864-1920) 21

4.1 Sơ lược về tiểu sử của Max Weber 21

4.2 Những quan niệm và lý thuyết của Max Weber 22

4.3 Quan niệm của Max Weber về Xã hội học 24

4 Lý thuyết về hành động xã hội của Weber 26

5 Lý thuyết chủ nghĩa tư bản của Max Weber 28

6 Lý thuyết phân tầng xã hội 30

7 Tư tưởng của Weber có ảnh hưởng đối với Xã hội học Đức vào đầu thế kỉ XX 33

PHẦN KẾT LUẬN 35 CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

MỞ ĐẦU

Nói đến nước Đức là người ta thường nhắc tới nền triết học cổ điểnĐức, nó gắn liền với tên tuổi như kant, Hegel, Feuerbach Chính triết học cổđiển Đức cũng là điều kiện, nền tảng, là tiền đề cho sự hình thành Xã hộihọc ở nước Đức

Xã hội học Đức sinh ra trong một tương tác phức tạp giữa lý thuyếtMarx và nhiều dòng tư tưởng khác Nhân vật tiêu biểu hàng đầu của Xã hộihọc Đức thời kì đầu là Max Weber và Georg simmel

Xã hội học ở Đức được hình thành tương đối sớm, nhưng nó thật sựphát triển và được nhắc tới nhiều là vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, gắnliền với tên tuổi của Marx và Max Weber và chính cả hai nhân vật tên tuổinày đều xuất phát là một nhà triết học, kinh tế học, chính trị học…nhưng donhững thay đổi mạnh mẽ về kinh tế của nước Đức đã kéo theo những biếnđổi mạnh mẽ về xã hội điều đó đã thu hút các ông nghiên cứu những vấn đề

có liên quan đến sự vận động và biến đổi xã hội Điều đó được thể hiện quacác lý thuyết xã hội, Marx thì cho ra đời những lý thuyết như: lý thuyết xungđột, lý thuyết hình thái kinh tế xã hội, lý thuyết phân tầng xã hội…, còn MaxWeber cho ra dời những lý thuyết như; lý thuyết về hành động xã hội, lýthuyết về phân tầng xã hội

Những đóng góp của các ông trong sự hình thành và phát triển của

Xã hội học Đức, đặc biệt là Xã hội học Đức ở cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ

XX là rất lớn Mặc dù vậy những quan điểm và lý thuyết của các ông đềuchịu ảnh hưởng của triết học cổ điển Đức gắn với những nhân vật như kant,

hegel, feuer bach ảnh hưởng của kant đối với Weber và Xã hội học Đức,nhìn chung cho thấy Xã hội học Đức và chủ nghĩa Marx có những nguồngốc triết học khác nhau, như chúng ta thấy chính hegel không phải là kant làtác nhân quan trọng đối với lý thuyết Marx và những người Marxist đi tìmmỗi quan hệ các xung đột và mâu thuẫn, thì triết học kant ít nhất đã dẫn dắtmột số nhà Xã hội học Đức tìm kiếm tiền đồ trong những bối cảnh ổn địnhhơn.

Tuy vậy trong khuôn khổ là một bài tiểu luận nhỏ nên Tôi chỉ nêu ranhững tư tưởng của hegel và Feuer bach đây là hai nhân vật có tác đông vàảnh hưởng mạnh mẽ tới quan điểm và lý thuyết của Marx và Max Webercũng như đối với Xã hội học Đức sau này

PHẦN NỘI DUNG

I ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI NƯỚC ĐỨC

1.1 Điều kiện về kinh tế

Chủ nghĩa tư bản phát triển nhanh chóng, vuơn lên đứng hàng thứ haicủa thế giới, trong giai đoạn này ở nước Đức đầu xuất hiện các công ty độcquyền

Từ những năm 70 của thế kỉ XIX, nước Đức đã trở thành một nướcthống nhất,đức đã áp dụng được những kinh nghiệm và phát minh kỹ thuậtmới nhất trong sản xuất nền kinh tế nước Đức lớn lên nhanh chóng Từ mộtnước nông nghiệp, Đức dần dần trở thành một nước công nghiệp quan trọng

ở Châu Âu Và thế giới sản lượng các nghành công nghiệp nặng tăng lênnhanh chóng, chiếm tỉ lệ đáng kể trong tổng sản lượng thế giới, các nghànhcông nghiệp mới như điện, hóa chất tăng mạnh mẽ, chiếm vị trí hàng đầuChâu Âu

Sự phát trển nhanh chóng của công nghiệp đưa tới hiện tượng tậptrung sản xuất và hình thành các tổ chức lũng đoạn sớm hơn các nước khác.Hình thức lũng đoạn phổ biến nhất là các ten và xanhđica

Bên cạnh công nghiệp hiện đại, Đức còn duy trì thủ công nghiệp trongthời gian khá lâu Nông nghiệp nước Đức cũng có những bước tiến bộ,nhưng chậm chạp vì sự tiến hành không triệt để của cuộc cách mạng dân chủ

tư sản

Đến đầu thế kỉ XX, tốc độ phát triển của công nghiệp Đức có nhữngbức chuyển biến mạnh mẽ, về tổng sản lượng cũng như về những nghành cơbản, Đức đứng vào hàng đầu châu âu và thứ hai trên thế giới

Thu hoạch nông nghiệp cũng tăng nhanh chóng trên cơ sở cơ giới hóalao động và sử phân bón hóa học Quá trình tập trung sản xuất và hình thànhnhững tổ chức lũng đoạn được đẩy mạnh trên quy mô rất lớn, số cacstentăng lên nhanh chóng năm 1905 có 385 đến 1911 có 550-600 Lực lượngkinh tế nước Đức tập trung trong tay 3 chục “vua công nghiêp” nhưkrup,titxen,ximen…giai cấp tư sản Đức còn chú ý xuất khẩu ra nước ngoàichủ yếu là đông Nam Âu, Cận Đông và Nam Mỹ.

Cuối thế kỉ XIX ở nước Đức lúc này hình thành ra các Đảng Đảngbảo thủ đại diện cho quyền lợi của địa vị quý tộc địa chủ vùng đông phổ.một

bộ phận của Đảng bảo thủ tách ra thành Đảng đế quốc hay Đảng bảo thủ tự

do, đại diện cho lợi ích của đại địa chủ, tổ chức nhà thờ thành lập Đảng,

“trung tâm cơ đốc giáo” các Đảng trên đều đứng trên lập trường của giai cấpbóc lột, bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản

Cuối thế kỉ XIX giai cấp công nhân Đức bị bốc lột năng nề, đồnglương thấp, điều kiện lao động khắc khổ, phong trào đấu tranh đòi cải thiệnđời sống phát triển mạnh, nhưng mang lại ít hiệu quả

Năm 1875, phái Aidơ Năc và phái Lat Xan đã họp đại hội ở thành phốGôta thành lập ra một chính Đảng thống nhất lấy tên là Đảng thống nhất lấytên “Đảng công nhân xã hội dân chủ Đức” đưa ra cương lĩnh Gôta, nhữngcương lĩnh nó thể hiện tính chất cơ hội chủ nghĩa bị phê phán.

Phong trào công nhân và đảng của gia cấp công nhân Bix Mac đạidiện cho sự cấu kết của hai tập đoàn tư bản và Gioongke tấn công mạnh vàngười lãnh đạo Đảng tuyên bố giải tán Đảng, năm 1890 Đảng xã hội dân chủlại ra hoạt động công khai, nhiều cuộc biểu tình nổ ra và họ thông qua cươnglĩnh mới tiến bộ hơn cương lĩnh Gota

Đầu thế kỉ XX, phong trào công nhân Đức đạt tới đỉnh cao mới Nhiềucuộc bãi công nổ ra và số lượng người tham gia tăng Những tin tức củacuộc Cách mạng Nga 01/1905 lan truyền nhanh sang Đức, làn sóng đấutranh ở nước Đức lại bùng lên mạnh mẽ

Đầu thế kỉ XX, mâu thuẫn giữa các đế quốc ngày càng gay gắt Đức

đã chuẩn bị kế hoạch chiến tranh chống Nga và Pháp Việc tăng ngân sáchquân sự và các hoạt động chiến tranh đè lên vai quần chúng, thuế khóa tăng,ngày làm vệc kéo dài, giá sinh hoạt lên cao, đời sống rất khó khăn, nhiềucuộc đấu tranh của công nhân bùng nổ, có khả năng dấn tới một cuộc cáchmạng Những Đảng xã hội dân chủ Đức không lãnh đạo dược quần chúngtiến lên hoạt động cách mạng, hơn nữa các lãnh tụ Đảng lại đầu hàng bọn cơhội làm suy yếu lực lượng của giai cáp công nhân

1.3 Về xã hội

Nhà nước đế quốc Đức được thành lập sau khi cuộc đấu tranh thốngnhất thắng lợi Vua là người đứng đầu nhà nước Nhà vua có quyền rất lớn

như thống lĩnh quân độ, bổ nhiệm và cách chức chức thủ tướng, ký ước,ngoại dao, tuyên chiến…vua có quyền triệu tập, giải tán và hoãn các phiênhọp của hội đồng liên bang và quốc hội…

Vai trò của quý tộc Giooke (quý tộc tư sản hóa)còn rất lớn, thế lựckinh tế của quý tộc khá mạnh, nhất là miền đông phổ Hầu hết đất đai ởtrong tay họ, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản làm cho nông thôn phân hóasâu sắc, phần lớn nông dân nghèo túng hay phá sản phải đi làm thuê Chocác địa chủ, phú nông hoặc đi làm ăn ở các cơ sở công nghiệp, do vậy giaicấp công nhân Đức rất lớn mạnh

Đại đa số quần chúng nhân dân bị bóc lột nặng nề, bị tước đoạt quyềntuyển cử, bị gạt ra ngoài sinh hoạt chính trị của nhà nước Giai cấp tư sảncông nghiệp lớn mạnh, có vai trò rất lớn trong nền kinh tế và chính trị củanước Đức

II MỘT SỐ NHÀ TƯ TƯỞNG CỦA XÃ HỘI HỌC

1.G W.F.Hegel

Hegel là một trong những nhân vật có ảnh hưởng về tri thức đối vớiMarx, quan điểm triết học to lớn của của ông đã dạy cho những người ngườiĐức trong đó có Marx cách thảo luận về lịch sử , chính trị văn hóa

Hai khái niệm nền tảng của Hegel là phép biến chứng và chủ nghĩaduy tâm Tư tưởng về phép biến chứng rất phức tạp, phếp biến chứng vừa làmột phương pháp tư duy, vừa là một cách hình dung về thế giới Ở mặt này,

nó là cách thức tư duy nhấn mạnh sự quan trọng của các tiến trình, các mốiquan hệ, các động lực các xung đột và các mâu thuẫn một phương thức tưduy năng động chứ không phải là tĩnh tại về thế giớ Ơ mặt kia, nó nhìn nhận

rằng, thế giới được tạo nên không phải là một cấu trúc bất động mà là từ cấctiến trình các mỗi quan hệ, các động lực, các xung đột và mâu thuẫn.

Hegel gắn liền với trết học duy tâm, nhấn mạnh đến quan trọng của trítuệ và các sản phẩm tinh thần hơn là thế giới vật chất, cái đáng lưu tâm nhất

là các định nghĩa xã hội về các định nghĩa về vật lý và vật chất chứ khôngphải về chính bản thân chúng, ở hình thức cực đoan, chủ nghĩa duy tâmkhẳng định rằng chỉ có trí tuệ và các thiết chế tâm lý là tồn tại Hegel rất lưutâm đến sự phát triển của những tư tưởng đó, đặc biệt là cái mà ông cho rằng

“tinh thần” của xã hội

Hegel đề ra một loạt thuyết tiến hóa của thế giới trong phạm vi tưtưởng Đầu tiên mọi người chỉ được phú cho khả năng đạt được một sự hiểubiết cảm tính về thế giới xung quanh họ Họ có thể hiểu sự vật bằng cáchnhìn, ngửi, cảm nhận về vật lý xã hội Sau đó người ta phát triển năng lựcnhận thức để hiểu biết chính bản thân họ Với sự tự nhận biết và thấu hiểubản thân, mọi người bắt đầu hiểu rằng họ có thể trở nên khá hơn trước đây

Ở phạm vi phép biến chứng của Hegel một mỗi mâu thuẫn phát triển dầngiữa cái mà mọi người đã từng làm và cái mà họ cảm thấy họ có khả năngtrở nên Giải pháp của mâu thuẫn này nằm trong sự phát triển của nhận thứccủa một cá thể về vị trí của mình trong tinh thần to lớn của xã hội

Hegel đề ra một lý thuyết chung về sự tiến hóa của thế giới, đó là một

lý thuyết duy tâm chủ quan, trong đó sự thay đổi được tác động để xảy ra ởcấp độ ý thức Tuy nhiên sự thay đổi này xảy ra một cách rộng lớn và nằmngoài sự kiểm soát của những người thực hiện Những người thực hiện bị

giảm thiểu, thành những dòng chảy bị cuốn theo chiều tiến hóa không thểcưỡng lại của ý thức.

2 Ludwig Feuerbach

Ông là một chiếc cầu nối quan trọng giữa Marx và Hegel, là mộtngười thuộc phái Hegel trẻ Feuerbach phê phán Hegel về sự đề cao thái quácủa ông đối với ý thức và tinh thần xã hộ.quan điểm của Feurebach về triếthọc duy vật, dẫn ông ta tới lý luận rằng, diều cần thiết là phải chuyển từ chủnghĩa duy tâm chủ quan của Hegel sang một trọng tâm không phải về các ýtưởng mà về thực tiễn duy vật của con người trong thực tại

Trong các bài viết phê phán Hegel của Feuerbach ông tập trung vàotôn giáo, theo Feuerbach thượng đế chỉ đơn giản là một hình ảnh phóngchiếu của mọi người đối vớ bản chất con người của họ vào một lực lượngphi nhân hóa Mọi người đặt thuợng đế lên cao trên đầu họ và kết quả là họtrở nên tha hóa khỏi thượng đế và tạo ra một loạt các đặc tính tích cực chothượng đế Trông khi họ tự hạ thấp mình xuống, trở nên không hoàn thiện,không quyền nằng, và đầy tội lỗi Feuerbach lý luận rằng, kiểu tôn giáo nàyphải dược khắc phục và việc đánh bại nó có thể phải được hỗ trợ bằng mộttriết học duy vật, trong đó mọi người trở nên đối tượng cao nhất của riêng

họ, tự bản thân họ là đỉnh điểm Chính con người thực sự chứ không phảicác ý tưởng trìu tượng như tôn giáo, cần được thần thánh hóa bởi một hệthống triết học duy vật

3 Karl Marx (1818-1883)

3.1 Sơ lược tiểu sử

Karx Marx nhà triết học và kinh tế học của Đức mà nhà lý luận củaphong trào công nhân thế giới, nhà sáng lập ra chủ nghĩa duy vật lịch sử vàchủ nghĩa cộng sản khoa học, sinh ra ở Treves mất ở London

Marx học lấy bằng tiến sĩ luật ở trường đại học tổng hợp Bonn, sauhọc lấy bằng tiến sĩ triết học ở trường đại học tổng hợp Berlin Sauk hi tốtnghiệp năm 1841 Marx bắt đầu lấy Jenny Von Wesphaler và chuyển giađình tới Pari Ông kết bạn với Friedrich Engels, con trai của một ông chủnhà máy dệt giàu có người Đức, làm quản lí trong một nhà máy dệt Cả haingười đã trở thành bạn chiến đấu thân thiết của nhau, cùng viết tuyên ngônĐảng cộng sản vào 1848 và cùng phát triển hoàn thiện học thuyết Marx Cuộc đời Marx là cuộc đời hoạt động cách mạng và hoạt động nghiêncứu khoa học Với tư cách là một nhà cách mạng lỗi lạc, Marx đã tham gia

tổ chức và lãnh đạo các hoạt động nhằm đấu tranh xóa bỏ chế độ người bóclột người, hướng tới xây dựng xã hội cộng sản chủ nghĩa Trong “Tuyênngôn Đảng cộng sản” năm 1848, Marx và Engels viết : “thay cho xã hội tưsản cũ, với những giai cấp và đối kháng giai cấp của nó, sẽ xuất hiện mộtliên hợp, trong đó sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự pháttriển tư do của tất cả mọi người”

Theo Engels nhận xét rằng : “Hai phát hiện vĩ đại đó là quan niệm duyvật lịch sử và việc bóc trần bí mật của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa nhờ giátrị thặng dư, là công lai của Marx Nhờ hai phát hiện ấy, chủ nghĩa xã hội đã

trở thành một khoa học và giờ đây vấn đề trước hết là phải tiếp tục nghiêncứu trong mọi chi tiết và mọi mối liên hệ tương hỗ của nó”.

Các tác phẩm vĩ đại của Marx gồm có: “Gia đình thần thánh’’(1845), “Sự khốn cùng của triết học’’: trả lời cuốn “Triết học về sự khốncùng của ông Pru – đông” (1847), “Tuyên ngôn Đảng cộng sản’’ (1848), gópphần phê phán kinh tế chính trị (1859)…

Trong số di sản lý luận đồ sộ của Marx và Engels, Tuyên ngôn Đảngcộng sản (1848) là kim chỉ nam cho hoạt động cách mạng của những ngườicộng sản trên toàn thế giới Bộ tư bản phê phán khoa kinh tế chính trị (1867)

đã trình bày một cách khoa học các kết quả của sự phân tích sâu sắc phươngthức sản xuất tư bản chủ nghĩa và những quan hệ sản xuất và trao đổi thíchứng với phương thức ấy Trong các tác phẩm của mình Marx vạch ra quyluật lịch sử tự nhiên của sự vận động kinh tế của xã hội tư bản chủ nghĩa vàchỉ ra con đường và xu hướng phát triển tất yếu của xã hội loài người là tiếntới chủ nghĩa cộng sản

Marx không tự xem mình là một nhà Xã hội học, mặc dù công trìnhcủa ông quá rộng lớn để có thể bao hàm phạm vi Xã hội học Nhưng chúng

ta phát hiện một phạm vi Xã hội học trong công trình của ông Ngay từ buổiđầu, đã có những người chịu ảnh hưởng của Marx vấn đang tiếp tục có một

bộ phận Xã hội học Marxian Nhưng đối với phần đông nhưng nhà Xã hộihọc thời kì đầu, thường nhìn nhận những công trình của ông một cách phiếndiện, như một cái gì đó chống lại Xã hội học của họ Mãi tới gần đây, lýthuyết Xã hội học nhất là ở Mỹ, đã có sự tìm hiểu nghiên cứu lý thuyếtMarx

3.2 Lý luận học thuyết Marx

Chủ nghĩa duy vật lịch sử, lý luận và phương pháp luận Xã hội họccủa Marx Chủ nghĩa duy vật lịch sử và lý luận Xã hội học của Marx Cáctác phẩm của Marx chứa đựng hệ thống lý luận Xã hội học hoàn chỉnh chophép vận dụng để nghiên cứu bất kỳ một xã hội nào Mặc dù Marx không tựxem mình là nhà Xã hội học vĩ đại của mọi thời đại, là người đặt nền mõngvững chắc cho sự phát triển của Xã hội học hiện đại Quan niệm duy vậtbiện chứng của Marx về các quá trình và hiện tượng xã hội là sự thống nhấtcủa chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng về lịch sử và xã hội

Luận điểm gốc của chủ nghĩa duy vật lịch sử cho rằng: Sản xuất vàtiếp theo sau sản xuất là trao đổi sản phẩm của sản xuất là cơ sở của mọi chế

độ xã hội Theo Marx nghiên cứu đời sống xã hội phải hướng vào phân tíchcuộc sống thực, phải xuất phát từ tiển đề - “là những cá nhân hiện thực, làhoạt động của họ và những điều kiện sinh hoạt vật chất của họ” Tiền đề đầutiên của lịch sử của loài người là sự tồn tại của những cá nhân con ngườisống, là “người ta phải có khả năng sống đã rồi mới có thể làm ra lịch sử Sựtồn tại và cuộc sống của con người phụ thuộc vào việc con người sản xuất racái gì và như thế và như thế nào, tức là bản chất của con người phụ thuộcvào các điều kiện vật chất quy định sản xuất

Xuất phát điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử là việc phân tích các quátrình lịch sử xã hội từ góc độ hoạt động vật chất của con người từ góc độ cơ

sở kinh tế của xã hội, từ quan điểm tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.Marx kế thừa có phê phán và phát triển sang tạo phép biện chứng của Hegeltrong nghiên cứu của giới tự nhiên, hiện thực xã hội và con người Phép duyvật biện chứng đòi hỏi phải xem xét sự vật, hiện tượng trong mối liên hệ qua

lại trong mâu thuẫn và vận động, phát triển không ngừng của lịch sử xã hội.Khi nghiên cứu cấu trúc xã hội của xã hội tư bản chủ nghĩa, Marx đặc biệtchú trọng tới cơ cấu giai cấp và chỉ ra rằng với tư cách là một chỉnh thể, xãhội tư bản chủ nghĩa gồm haiphe, hai giai cấp lớn đối mặt nhau là giai cấp tưsản và giai cấp vô sản.

Theo quan điểm của Marx, các bộ phận của xã hội không chỉ tác độngqua lại với nhau mà còn mâu thuẫn, thậm chí đối kháng Đó là nguồn gốcthúc đẩy sự phát triển xã hội Marx chỉ ra rằng chế độ phong kiến mang lạicho mình các quan hệ xã hội tất yếu dẫn đến sự ra đời của chủ nghĩa tư bản

Xã hội tư bản chứa đựng những quan hệ xã hội mâu thuẫn, đối kháng nhấtđịnh sẽ đưa tới sự phát triển xã hội cộng sản chủ nghĩa

Phương pháp nghiên cứu xã hội Một điểm cơ bản quan trọng củaphương pháp luận Xã hội học mà ta cần học tập từ tác phẩm của Marx Marx

để lại cho chúng ta một mẫu mực về phương pháp nghiên cứu Khoa Học XãHội trong bộ tư bản Trong nghiên cứu đồ sộ này, Marx chỉ rõ rằng đối vớiviệc tìm hiểu, phân tích các sự vật và hiện tượng xã hội ta không thể dungcông cụ của Khoa Học Tự Nhiên như kính hiển vi hay các chất thử khoahọc Đối với hiện trượng xã hội nhà khoa học cần phải phát huy sức mạnhcủa trí tuệ, của tư duy trừu tượng, phải sử dụng và phát triển bộ công cụ gồmcác thuật ngữ, khái niệm, phạm trù khoa học

Kế thừa di sản, phương pháp luận của Marx, Xã hội học hiện đại rasức phát triển và sử dụng sức trừu tượng hóa, thao tác hóa khái niệm, giảđịnh hóa để gạt sang một bên những hiện tượng bên ngoài và tập trung vào

nghiên cứu, vạch ra thuộc tính, bản chất bên trong của sự vật hiện tượng xãhội.

3.3 Quan niệm của học thuyết Marx về bản chất của xã hội và con

người.

Lý luận Marx chỉ ra rằng bản chất của xã hội và con người bắt nguồn

từ quá trình sản xuất thực của xã hội, từ trong hoạt động làm ra của cải vậtchất, tức là từ trong lao động bản chất đó được thể hiện như sau:

+ Thứ nhất: Bản chất của các cá nhân và bản chất con người đều bịquy định bởi hoạt động sản xuất ra của cải vật chất Khác với động vật chỉbiết sống nhờ vào những gì sẵn có trong tự nhiên, con người phải sản xuất racác phương tiện để tồn tại và để sống Lao động không chỉ là nguồn gốc củamọi của cải trong xã hội mà lao động còn tạo ra con người và tạo ra nhâncách con người Luận điểm này có ý nghĩa xã hội rất quan trọng, đó là cầnphân tích sự nảy sinh và diễn biến mối quan hệ giữa con người và conngười, giữa con người và xã hội trong việc sản xuất ra các phương tiện đểsinh tồn và phát triển

+ Thứ hai: Cùng với việc sản xuất ra các phương tiện để thỏa mãn nhucầu tồn tại, con người không ngừng tạo ra các nhu cầu mới cao hơn Marxnhấn mạnh rằng sản xuất và tiêu dùng là hai mặt của quá trình sống Sau khi

đã đáp ứng được các nhu cầu tối thiểu để tồn tại, con người phải nên vănminh hơn với ý nghĩa là có điều kiện để bộc lộ các năng lực người tiềm tàng,

mà những năng lực đó không thể có ở động vật

Marx đã vạch ra: Sự bóc lột và sự tha hóa lao động Ông chỉ ra rằng

sự phân công lao động trong các xã hội đã không cho phép con người tự do

biểu hiện và phát triển các năng lực người của mình Marx đã chỉ rõ: “Do sựphát triển của việc dùng máy móc và phân công, nên lao động của người vôsản mất hết tính chất độc lập do đó họ mất hết hứng thú, người công nhântrở thành một vật phụ thuộc giản đơn của máy móc Người ta chỉ đòi hỏingười công nhân làm một việ đơn giản nhất, đơn điệu nhất, dễ học nhất màthôi” Cách phân tích của Marx có ý nghĩa rất quan trọng đối với Xã hội họchiện đại “tha hóa lao động” trở thành một khái niệm cơ bản, một chủ đềtrọng tâm trong nghiên cứu Xã hội học hiện đại.

+ Thứ ba: Trình độ sản xuất của xã hội phụ thuộc vào sự phân cônglao động xã hội Học thuyết Marx chỉ ra rằng: nhân tố quyết định lịch sử loàingười là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp Do đó trình độ pháttriển của xã hội do trình độ phát triển của lao động và trình độ phát triển củagia đình quyết định

Cấu trúc phân tầng xã hội:

Lý luận của Marx vạch rõ tính giai cấp của xã hội và tính bất bìnhđẳng trong quan hệ xã hội Theo quan điểm của Marx: cơ sở của sự phânchia giai cấp và sự phân tầng xã hội theo giai cấp là trình độ sản xuất cònthấp Marx chỉ ra rằng: chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất sinh ra cấutrúc phân tầng xã hội gồm hai tầng bậc Trong cấu trúc xã hội như vậy, quan

hệ giữa hai phe nhóm, hai giai cấp này mang tính chất bất bình đẳng sâu sắc

về kinh tế, chin trị, văn hóa xã hội Marx chỉ rõ trong xã hội tư bản chủnghĩa giai cấp tư sản và giai cấp những nhà tư bản hiện đại, những người sởhữu tư liệu sản xuất xã hội và sử dụng lao động làm thuê

Theo Marx cho rằng ở mọi xã hội, mọi thời đại ý thức được xã hộibao gồm hệ tư tưởng, chính trị, pháp luật, đạo đức ,và quan niệm của conngười đều xuất hiện trong nền tảng sản xuất vật chất và đều biến đổi cùngvới sự thay đổi trong điều kiện sinh hoạt, trong quan hệ xã hội, trong đờisống xã hội Đối với một xã hội phân chia giai cấp, Marx khẳng định rằng:

“Tư tưởng thống trị của một thời đại bao giờ cũng chỉ là những tư tưởng củagiai cấp thống trị” và phục vụ cho giai cấp thống trị

3.4 Quy luật phát triển lịch sử xã hội

Quá trình lịch sử tự nhiên của xã hội.

Marx lập luận rằng: lịch sử xã hội loài người trải qua năm phươngthức sản xuất tương ứng với năm hình thái kinh tế xã hội và năm thời đạilịch sử: cộng sản nguyên thủy; nô lệ; phong kiến; tư bản chủ nghĩa và cộngsản chủ nghĩa Học thuyết Marx về lịch sử tự nhiên của xã hội mở ra bướcngoặt có tính cách mạng trong nhận thức của con người về sự phân chia giaiđoạn lịch sử Marx đã thay thế quan niệm duy tâm về lịch sử xã hội, chẳnghạn quan niệm về các thời đại, tôn giáo, bằng quan niệm duy vật về lịch sửphát triển các giai đoạn kinh tế xã hội Vượt lên trên tất cả các học thuyếttrước đó và đương thời, học thuyết Marx chỉ ra rằng: sự biến đổi xã hội và

sự phát triển lịch sử bắt nguồn từ hệ thống sản xuất, cơ cấu kinh tế xã hội

Hình thái kinh tế xã hội và cấu trúc xã hội

Quy luật phát triển lịch sử xã hội được làm sang tỏ qua một hệ thốngcác khái niệm quan trọng nhất của chủ nghĩa duy vật lịch sử, trong số đókhái niệm hình thái kinh tế xã hội, tư liệu sản xuất, quan hệ sản xuất, lựclượng sản xuất, phương thức sản xuất và các khái niệm khác, Marx cho rằng:

Chính chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất là cơ sở phân chia xã hộithành cơ cấu giai cấp, gồm một bên là những người không sở hữu và mộtbên là những người không sở hữu tư liệu sản xuất, điều này quy định tínhchất của quan hệ sản xuất, tức là quan hệ giữa con người với con ngườitrong quá trình sản xuất.

Qua phân tích quan hệ sản xuất xã hội, Marx chỉ ra một đặc điểmquan trọng, đặc biệt là Xã hội học đó là quan hệ sản xuất có thể trở thànhmối quan hệ cơ bản trong xã hội được hợp pháp hóa và thiết chế hóa qua hệthống chính trị, luật pháp, tư tưởng văn hóa Marx và Engel nhận định rằngtoàn bộ lịch sử xã hội loài người là cuộc đấu tranh giai cấp Marx khẳngđịnh rằng: những quy luật tự nhiên của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa nóiriêng, của sự vận động xã hội nói chung đang tác động và đang được thựchiện với một tất yếu gang thép do vậy Marx viết: “Một bước phải học hỏi và

có thể học hỏi ở các nước khác Một xã hội, ngay cả khi phát hiện các quyluật tự nhiên của sự vận động của nó cũng không thể nào nhảy qua các giaiđoạn phát triển tự nhiên hay dùng sắc lệnh để xóa bỏ những giai đoạn đó.Nhưng nó có thể rút ngắn và làm dịu bớt được những cơn đau của sự biếnđổi quan hệ xã hội trên từng bước phát triển của nó

Học thuyết Marx nói chung và chủ nghĩa duy vật nói riêng có ý nghĩa

và tầm quan trọng vô cùng to lớn đối với lý luận Xã hội học nói riêng và cácKhoa Học Xã Hội nói chung, học thuyết Marx là cơ sở lý luận, hệ tư tưởng

và phương pháp luận của nền Xã hội học Mác xít Lý luận Xã hội học Marxđược quan tâm và nghiên cứu một cách rộng rãi, công lao của Marx đối với

sự hình thành và phát triển Xã hội học hiện đại thật là to lớn, các nhà Xã hội

học khắp nơi trên thế giới đều nhất trí thừa nhận sự đóng góp vĩ đại cho họcthuyết Marx đối với nhân loại Học thuyết Marx là học thuyết vạn năng vì

nó là học thuyết chính xác Nó là một học thuyết hoàn bị và chặt chẽ, nócung cấp cho con người ta một thế giới quan hoàn chỉnh Nó là người thừa

kế chính đáng của tất cả những cái tốt đẹp nhất và loài người đã tạo ra hồithế kỷ XIX, đó là triết học Đức, kinh tế chính trị học Anh và chủ nghĩa xãhội Pháp

Các quan niệm của Marx về lịch sử xã hội và cấu trúc xã hội tào thành

bộ khung lý luận và phương pháp luận nghiên cứu Xã hội học theo nhiềuhướng khác nhau, chẳng hạn Xã hội học Marx ảnh hưởng tới trường phái lýthuyết xã hội phê phán lý thuyết về mâu thuẫn và xung đột xã hội Lý thuyết

về hệ thống thế giới, lý luận về nhà nước, lý luận về văn hóa, tư tưởng, lýthuyết về cấu trúc xã hội và nhiều trường phái lý thuyết khác

Các nhà Xã hội học Mác xít cần vận dụng phép duy vật biện chứngcủa Marx để nghiên cứu cấu trúc xã hội, mâu thuẫn xã hội và sự phân tầng

xã hội Cần vận dụng chủ nghĩa duy vật lịch sử để phân tích thực trạng vànguyên nhân sự biến đổi xã hội Dựa vào quan niệm duy vật biện chứng, Xãhội học hiện đại cần nghiên cứu mối tác động qua lại giữa một bên là cáchiện tượng xã hội, các quá trình xã hội, các quan hệ xã hội và hoạt động củacon người, và một bên là phương thức sản xuất, phân công lao động xã hội

và cơ cấu kinh tế Việc Marx nhấn mạnh cấu trúc giai cấp của xã hội đã mở

ra hướng nghiên cứu xã hôi học giai cấp và phân tầng xã hội theo giai cấp.Điều quan trọng nhất là, làm theo lời Marx, các nhà Xã hội học tiến bộkhông những có nhiệm vụ giải thích thế giới mà còn góp phần vào công