Với những câu chuyện đang xảy ra trong thực tế, nhiều trẻ em rất đáng thương như : một số nhóm trẻ em đi tắm sông suối đều bị chết đuối, thậm chí có em chỉ mới 10 tuổi bị xâm hại tình dụ[r]
Trang 1PHẦN THỨ NHẤT : ĐẶT VẤN ĐỀ
Một số trẻ em hiện nay thiếu kỹ năng sống, thiếu tính tự tin trong cuộc sống
từ đó dẫn đến khi lớn lên các em sẽ thiếu tính tự lập, sống ích kỷ, vô tâm, sống thiếu trách nhiệm với gia đình và bản thân, ảnh hưởng đến sự phát triển của
xã hội Không ít thanh thiếu niên khiến cho các bậc làm cha, làm mẹ phải phiền lòng vì con mình trong một xã hội phát triển năng động và đầy tính sáng tạo như hiện nay
Nhiều phụ huynh lo lắng trước tình trạng con của mình thiếu tự tin, luôn
tỏ ra rụt rè khi có cơ hội thể hiện mình trước đám đông hoặc các cháu không biết cách xử lý tình huống dù là đơn giản như kêu gọi sự giúp đỡ từ người khác, tìm đường, định hướng hay tự bảo vệ bản thân mình Thêm nữa trước tình trạng bạo lực học đường, đuối nước, xâm hại tình dục trẻ em (thậm chí đã xảy ran gay tại một số trường học) ngày càng gia tăng thì kỹ năng tự bảo vệ mình cũng cần được coi trọng khi các nhóm trẻ xấu luôn lấy sức mạnh hoặc đám đông để bắt nạt,
ức hiếp các trẻ rụt rè, nhút nhát và ít nói
Một số em học sinh có cuộc sống khép kín với thực tại, đắm chìm trong thế giới ảo của Internet của thế giới game, mà quên đi và đánh mất những cơ hội kết bạn, thể hiện những khả năng tiềm ẩn của mình, lo sợ rụt rè khi tiếp xúc với cộng đồng, xã hội Trước những yêu cầu hết sức thiết thực đó, tôi xin trình bày ra đây những điều đã rút ra được từ thực tiễn giảng dạy và quản lý Mong muốn chia
sẻ cùng đồng nghiệp nhằm đóng góp phần nào kinh nghiệm giáo dục cho con em chúng ta trở thành những con người toàn diện, năng động, sáng tạo, thân thiện hòa nhập cùng cộng đồng, sống có ích cho bản thân, gia đình và xã hội
Việc giáo dục kỹ năng sống cần được tiến hành ở mọi cấp học, tùy theo lứa tuổi, giới tính chúng ta cần có những vấn đề khác nhau để đưa vào nội dung giáo dục kỹ năng sống cho các em học sinh Phạm vi đề tài này chỉ giới hạn trong lứa tuổi học sinh Tiểu học Các em cần có một hành trang thật tốt để bước vào một môi trường mới và các môi trường khác đầy hứa hẹn đang chờ đón các em
Trang 2PHẦN THỨ HAI: NHỮNG BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÝ LUẬN
Kỹ năng sống là một tập hợp các kỹ năng mà con người có được thông qua
giảng dạy hoặc kinh nghiệm trực tiếp được sử dụng để xử lý những vấn đề, câu hỏi thường gặp trong cuộc sống hàng ngày của con người
Tổ chức Y tế Thế giới WHO định nghĩa kỹ năng sống là "khả năng thích nghi và hành vi tích cực cho phép cá nhân có khả năng đối phó hiệu quả với nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày" Trong giáo dục kỹ năng sống có thể
là một khả năng được rèn luyện và đáp ứng các nhu cầu cụ thể của cuộc sống hiện đại hóa Đôi khi kỹ năng sống, nhưng không phải luôn luôn, khác biệt với các kỹ năng nghiệp vụ
Tại Việt Nam, kỹ năng sống đang được quan tâm, tuy nhiên trong nhà trường chủ yếu học sinh chỉ được dạy kỹ năng học tập, giáo dục đạo đức, còn việc giáo dục kỹ năng sống chưa được quan tâm đúng mức, chưa đồng bộ
Kỹ năng sống chính là những kỹ năng tâm lý- xã hội cơ bản giúp cho cá nhân tồn tại và thích ứng trong cuộc sống, giúp cho cá nhân vững vàng trước cuộc sống có nhiều thách thức nhưng cũng có nhiều cơ hội trong thực tại Kỹ năng sống đơn giản là tất cả điều cần thiết chúng ta phải biết để có được khả năng thích ứng với những thay đổi diễn ra hằng ngày trong cuộc sống
Kỹ năng sống có thể hình thành tự nhiên hoặc học được từ những trải
nghiệm của cuộc sống và do giáo dục mà có Chính những trải nghiệm, va vấp,
thành công hay thất bại giúp con người có được bài học quý giá về kỹ năng sống Tuy nhiên nếu được dạy, được học từ sớm, con người sẽ rút ngắn thời gian học hỏi qua trải nghiệm, sẽ thành công hơn trong cuộc sống Kỹ năng sống cần cho suốt cuộc đời và luôn luôn được bổ sung, nâng cấp và tích lũy để phù hợp với sự thay đổi của cuộc sống đầy biến động
Trong những năm trở lại đây, khi Phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” được triển khai và hưởng ứng mạnh mẽ trong các cấp học, ngoài việc nâng cao chất lượng giáo dục, các đơn vị trường học ngày càng
Trang 3chú trọng tới công tác giáo dục đạo đức, kỹ năng sống cho học sinh, đặc biệt là học sinh phổ thông Từ năm học 2012- 2013 trở lại đây ở Việt Nam đang thí điểm chương trình trường học mới VNEN Đầy là phương pháp mới làm tăng tính sáng tạo và các kỹ năng làm việc cá nhân, nhóm, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng điều hành,
kỹ năng bảo vệ bản thân
Có nhiều cách phân loại kỹ năng sống
1 Dựa vào môi trường sống: Kỹ năng sống tại trường học; Kỹ năng sống tại gia đình ; Kỹ năng sống ngoài xã hội
2 Dựa vào các lĩnh vực tâm lý:
a Kỹ năng nhận thức: Kỹ năng ra quyết định; kỹ năng lập kế hoạch; kỹ năng giải quyết vấn đề ; kỹ năng tư duy tích cực; kỹ năng tư duy có phê phán
b Kỹ năng xã hội: Kỹ năng giao tiếp; Kỹ năng lắng nghe; Kỹ năng làm việc nhóm; Kỹ năng từ chối; Kỹ năng quyết đoán; Kỹ năng hợp tác; Kỹ năng xây dựng
và duy trì các mối quan hệ; Kỹ năng liên hệ cá nhân; Kỹ năng vận động
c Kỹ năng quản lý bản thân: Kỹ năng chế ngự stress ; Kỹ năng làm chủ cảm xúc tình cảm; Kỹ năng nâng cao nội lực kiểm soát
3 Áp dụng vào thực tế dạy học: Thể chất, sức khoẻ; Giáo dục môi trường; Đạo đức, lối sống
a Nhóm kỹ năng sống liên quan đến thể chất, sức khoẻ: Sức khoẻ sinh sản ; Phòng tránh một số bệnh thông thường; Ứng phó với cảm xúc; Tác hại của ma túy, của rượu và thuốc lá.; HIV/AIDS; Sơ cấp cứu; Kỹ năng phòng tránh quấy rối/xâm hại tình dục; Thư giãn; Phòng ngừa tai nạn đuối nước
b Nhóm Kỹ năng liên quan đến môi trường sống: Kỹ năng sử dụng hiệu quả tài nguyên môi trường; Chăm sóc bảo vệ môi trường sống; Phòng tránh thiên tai; Những hành vi gây hại đến môi trường sống; Phục hồi thiên tai dựa vào cộng đồng
c Nhóm kỹ năng liên quan đến đạo đức, lối sống: Có trách nhiệm về việc làm của mình; Có niềm tin và ý chí trong cuộc sống; Tình yêu quê hương đất nước, yêu lao động, yêu đồng loại và yêu hòa bình; Biết giữ gìn và tôn trọng các giá trị của cuộc sống
Trang 4II CƠ SỞ THỰC TIỄN
Hiện nay, chúng ta vẫn thường hay nói đến việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh, giáo dục kỹ năng sống tức là không chỉ dạy cho học sinh kiến thức mà là giáo dục toàn diện về đức, trí , thể, mỹ, giúp các em biết ứng xử có văn hóa, biết cách xử lý những tình huống xảy ra trong cuộc sống Hạn chế hiện nay là mới chủ yếu dạy chữ, chưa thật sự quan tâm đồng bộ đến giáo dục kỹ năng sống một cách toàn diện
1 Nguyên nhân khách quan
1.1 Nguyên nhân về phía gia đình
Nhiều gia đình Phụ huynh học sinh coi trọng điểm số các bộ môn là thước
đo của sự tiến bộ của con cái, tạo thành sức ép buộc học sinh chỉ nghĩ đến chuyện phải học để có điểm cao Nhiều gia đình chưa thực sự quan tâm, cùng với nhà trường giáo dục con cái cũng là nguyên nhân của tình trạng trên Giáo dục kỹ năng sống, góp phần xây dựng đạo đức, lối sống lành mạnh cho học sinh là trách nhiệm
và cần có sự phối hợp chặt chẽ của gia đình, nhà trường, và của toàn xã hội, đặc biệt là ngành giáo dục
1.2 Nguyên nhân về phía nhà trường
Các trường học cũng đã tích cực triển khai phong trào thi đua “Trường học thân thiện, học sinh tích cực” nhưng cũng chưa thật sự đổi mới, sáng tạo
Mục tiêu giáo dục là nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các
kỹ năng cơ bản, góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa (XHCN) Yêu cầu về nội dung giáo dục tiểu học phải đảm bảo cho học sinh
có hiểu biết đơn giản, cần thiết về tự nhiên, xã hội và con người; có kỹ năng cơ bản về nghe, nói, đọc, viết và tính toán; có thói quen rèn luyện thân thể, giữ gìn vệ sinh; có hiểu biết ban đầu về nghệ thuật Tuy nhiên, nội dung giáo dục trong các nhà trường tiểu học hiện nay còn coi trọng việc dạy chữ, chưa chú nhiều đến việc giáo dục kỹ năng sống (GDKNS) cho học sinh
2 Nguyên nhân chủ quan về phía bản thân các em
Trang 5Hiện nay, đa số học sinh sống trong hai môi trường có hoàn cảnh khác nhau:
Một là các em được sự quan tâm chăm sóc quá sức chu đáo của phụ huynh
vì sống trong gia đình ít con, hoàn cảnh kinh tế ổn định
Hai là những em sống trong gia đình với nhiều lo toan cho cuộc mưu sinh,
phụ huynh chưa quan tâm hoặc bỏ mặc con cái
Môi trường hoàn cảnh khác nhau ấy lại thường cùng mang đến cho các em một thiếu sót lớn trong từng bước trưởng thành, đó là kĩ năng sống Vì vậy, việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học qua học tập – sinh hoạt ở trường là điều hết sức cần thiết đối với các nhà trường và đội ngũ giáo viên
III NỘI DUNG NGHIÊN CỨU VÀ CÁC BIỆN PHÁP
THỰC HIỆN GIÁO DỤC.
Với phạm vi đề tài này, tôi xin trình bày một số phương pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học như:
1 Vai trò của người giáo viên.
Có thể nói, giáo viên đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong công việc kết nối giữa nhà trường và gia đình học sinh, và đặc biệt hơn là với đặc thù của giáo viên Tiểu học thì giáo viên chủ nhiệm lớp là người gần gũi tiếp xúc hầu hết quỹ thời gian các em học tập tại trường Đây là yếu tố thuận lợi nhất để chúng ta nắm rõ tâm lý, hoàn cảnh của từng học sinh trong lớp, để qua đó biết được tâm tư nguyện vọng của các em, qua đó hình thành cho các em một định hướng rõ ràng trong cuộc sống, để các em đủ tự tin hơn, vững vàng hơn trong môi trường mới
Nhiều chuyên gia tâm lý khẳng định, giáo viên là một nhân tố quan trọng đối với việc rèn luyện đạo đức, nhân cách cho học sinh đặc biệt trong việc rèn luyện kỹ năng sống Muốn làm tốt được điều đó giáo viên phải là người hiểu được tâm lý của học sinh và điều quan trọng hơn là tình yêu trẻ một cách trọn vẹn để có thể nắm bắt kịp thời vấn đề tâm sinh lý cũng như những biểu hiện bất thường của các em để qua đó chúng ta có thể giáo dục dạy dỗ các em tốt hơn
Trang 6Qua nhiều năm giảng dạy, tham gia công tác quản lý giáo dục tôi thấy học sinh sau khi rời xa mái trường Tiểu học có rất nhiều em còn bỡ ngỡ, lúng túng, thiếu tự tin khi bước vào trường trung học cơ sở cả về kỹ năng sống lẫn kiến thức học tập của mình Một số em còn thiếu tính tự lập, ỷ lại, không mạnh dạn, tự tin trong môi trường mới, phải mất nhiều thời gian sau đó các em mới hòa nhập và lấy lại được trạng thái thăng bằng để học tập và vui chơi Nếu như ở Tiểu học các
em được trang bị một hành trang thật tốt về kỹ năng sống thì khi lên trung học cơ
sở thì hay biết bao nhiêu bởi các em không mất nhiều thời gian để thích nghi và hòa nhập mà quỹ thời gian đó các em dành cho học tập
2 Một số giải pháp cụ thể
Theo đó, bằng trách nhiệm, bằng kinh nghiệm và vốn sống của mình, giáo viên cần từng bước giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua từng bài dạy, thông qua các hoạt động ở trường, ở lớp, áp dụng và vận dụng linh hoạt trong chương trình giảng dạy Với kinh nghiệm của bản thân, tôi xin đề xuất một số giải pháp thực hiện sau:
Một là: Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính độc lập,
sáng tạo của học sinh gắn với thực tiễn, có tài liệu bổ trợ phong phú, sử dụng thiết
bị dạy học và ứng dụng Công nghệ thông tin trong dạy học, luôn tạo cho các em tính chủ động, tích cực, hứng thú trong học tập; phát huy tính sáng tạo, tạo được bầu không khí cởi mở thân thiện của lớp của trường Trong giờ học, giáo viên cần tạo cơ hội cho các em được nói, được trình bày trước nhóm bạn, trước tập thể, nhất là các em còn hay rụt rè, khả năng giao tiếp kém qua đó góp phần tích lũy Kỹ năng sống cho các em
Trang 7* Học sinh đang tự điều hành thảo luận tìm nội dung bài học
Hai là: Quán triệt mục tiêu giảng dạy môn Đạo đức, nhất là hình thành các
hành vi đạo đức Giáo viên chủ nhiệm làm tốt công tác kiểm tra đánh giá phân loại hạnh kiểm của học sinh, rèn cho học sinh khả năng tự học, tự chăm sóc bản thân, biết lễ phép, hiếu thảo, tự phục vụ bữa ăn và vệ sinh cá nhân
Ba là: Qua từng tiết dạy, giáo viên hướng dẫn học sinh kĩ năng làm việc
theo nhóm: biết cách phân công công việc, lắng nghe ý kiến người khác, tranh
luận, biết chấp nhận đúng sai, thống nhất ý kiến, thực hiện đúng ý kiến đã thống nhất… Đây là kĩ năng hết sức cần thiết khi các em trưởng thành, làm việc trong
tập thể Ở môn kĩ thuật, giáo viên cần giáo dục kĩ năng tự phục vụ bởi ở gia đình,
các em thường được cha mẹ, người giúp việc làm thay hoặc không có thời gian gần gũi để hướng dẫn Thầy cô cần cho học sinh thấy rằng việc khâu may, nấu cơm, luộc rau, lắp ráp mạch điện đơn giản… hết sức cần thiết cho bản thân các em
vì chẳng những có thể phụ giúp gia đình mà còn là hành trang khi các em đi học
xa nhà sau này không có người chăm lo Trong các bài khoa học, chúng ta có thể
hướng dẫn, tập dần cho các em kĩ năng ra quyết định, kĩ năng kiên định như nói
không với thuốc lá, ma túy, rượu… dứt khoát với những lời dụ dỗ, lôi kéo vào
những thói hư tật xấu Ở môn đạo đức, giáo viên rất dễ dàng nâng cao kĩ năng giao tiếp - tự nhận thức như kính trọng, biết ơn ông bà, cha mẹ, thầy cô, thương
binh - liệt sĩ, những người lao động… bằng những hành vi, thái độ, việc làm nho nhỏ hằng ngày Các em biết quan tâm chăm sóc ông bà, cha mẹ, anh chị; biết giúp
Trang 8đỡ người già, em nhỏ, bạn bè; biết xác định các giá trị hành vi đạo đức Tùy từng bài học, chúng ta giáo dục các kĩ năng phù hợp cho các em
Việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua học tập – sinh hoạt ở nhà trường là điều hết sức cần thiết cho tương lai các em Để đạt được điều đó, giáo viên cần kiên trì, quyết tâm thực hiện từng bước và liên tục trong suốt quá trình giảng dạy
Bốn là: Tổ chức tốt hoạt động ngoại khóa, “diễn đàn” ở phạm vi lớp, khối
lớp của mình, liên trường, tham gia các hoạt động cấp huyện, cấp tỉnh Mỗi năm học sẽ có một số chủ đề rèn luyện Kỹ năng sống được triển khai Trong đó nhà trường cần phát huy vai trò của tổ chức Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh
và Sao nhi đồng theo các chủ điểm hàng tháng Đưa trò chơi dân gian, hát dân ca
và các loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian vào trường học, qua đó mà rèn luyện
Kỹ năng sống cho học sinh
* Học sinh tham dự Hội trại giao lưu cấp huyện và Ban chỉ huy Đội giỏi
Năm là: Giáo viên chủ nhiệm phải làm tốt công tác chủ nhiệm mà nhà
trường phân công, thường xuyên thay đổi các hình thức sinh hoạt lớp, luân phiên nhau cho các em làm lớp trưởng, tổ trưởng, không nên trong năm học chỉ để một
em làm lớp trưởng Với học sinh tiểu học, thầy cô giáo là người mẹ hiền thứ hai của các em, các em luôn luôn nghe lời dạy bảo và làm theo những gì thầy cô dạy, thầy cô giáo phải là tấm gương sáng về đạo đức, nhất là tấm gương về các ứng xử văn hóa, chuẩn mực trong lời nói và việc làm, gần gũi và than thiện đối với học sinh Giáo dục Kỹ năng sống cho học sinh sẽ khó hơn khi chính thầy cô không
Trang 9phải là một tấm gương Phát huy tốt vai trò điều em muốn nói Giáo viên thật sự biết nắng nghe, chia sẻ của từng học sinh
Sáu là: Tổ chức lớp cũng phải đổi mới Chủ tịch Hội đồng tự quả (Lớp
trưởng, lớp phó), các ban (tổ trưởng, tổ phó) cần thay đổi theo từng tháng để từng học sinh biết được các công việc của người lãnh đạo, các khó khăn gặp phải và xử
lý ra sao… Đồng thời biết thông cảm với công việc của người chỉ huy Qua đó rèn
cho các em những kĩ năng chỉ huy - lãnh đạo cần thiết.
Trong sinh hoạt hằng ngày, giáo viên cần chú ý nâng dần kĩ năng giao tiếp
-tự nhận thức cho các em như biết sử dụng đúng các quy tắc: chào hỏi, xin phép,
cảm ơn, xin lỗi, yêu cầu… Biết cảm thông cảm chia sẻ buồn vui với mọi người
Giáo viên cũng có thể tập dần cho các em kĩ năng đặt mục tiêu từ những
việc nhỏ như thói quen dậy sớm tập thể dục, đi học đúng giờ, phụ mẹ việc nhà, giữ lời hứa với mọi người
Bảy là: Tổ chức các buổi hoạt động ngoài giờ lên lớp, các cuộc thi bằng các
hình thức như Rung chuông vàng, hái hoa học tập, hội trại giao lưu ; Hàng năm các nhà trường tổ chức cho các em tham quan, dã ngoại, du lịch như cha ông ta đã nói: “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn” Giáo viên Tổng phụ trách Đội, Đoàn thanh niên phải tổ chức nhiều hoạt động phong phú, xây dựng kế hoạch rõ ràng cụ thể, nội dung phải cập nhật các vấn đề mới của xã hội đang gây xôn xao dư luận như: bạo lực học đường, xâm hại tình dục, đuối nước, ma túy, ….và nêu cao các gương điển hình để các em rút kinh nghiệm, học tập
Tám là: Nhà trường cần tổ chức tốt các buổi chào cờ đầu tuần Mục tiêu
buổi chào cờ không chỉ là đánh giá xếp loại nền nếp, học tập, các hoạt động giáo dục trong tuần qua, triển khai kế hoạch tuần tới của Ban giám hiệu nhà trường mà cần thay đổi hình thức buổi lễ chào cờ một cách sáng tạo, rèn luyện các kỹ năng cho học sinh Chẳng hạn như để các em được thay mặt lớp trực đánh giá, nhận xét thêm phần giao lưu với toàn trường qua các tiết mục văn nghệ, kể chuyện, câu đố, trò chơi… do chính các em đứng ra tổ chức dưới sự giúp đỡ và hướng dẫn của Giáo viên Tổng phụ trách Đội, giáo viên chủ nhiệm
Trang 10* Học sinh tham gia các hoạt động văn nghệ ở trường
Chín là: Thực hiện giáo dục kĩ năng sống cho học sinh cũng cần được thông
tin đến phụ huynh để phụ huynh thấy được tầm quan trọng của kĩ năng sống đối với con em mình, giúp phụ huynh học sinh nắm bắt được các vấn đề mới đang xảy
ra trong đời sống xã hội, giúp phụ huynh học sinh nắm được các đặc điểm, tâm sinh lý lứa tuổi để có biên pháp ngăn chặn và phố kết hợp với nhà trường, cùng với giáo viên thực hiện, theo dõi, ủng hộ động viên các em Nếu được sự hỗ trợ của phụ huynh học sinh thì việc thực hiện sẽ dễ dàng thành công hơn
Mười là: Xây dựng trường, lớp xanh-sạch-đẹp-an toàn Trong đó cần chú
trọng tạo môi trường tự nhiên gần gũi với cuộc sống như trồng vườn cây thuốc nam, trang trí bảng bản tin, các hình ảnh dễ hiểu về các hàng vi, các câu khẩu hiệu
ở các cây xanh, bồn hoa để thông qua đó mà giáo dục ý thức Bảo vệ môi trường ở các em Nhà trường cần phối hợp với gia đình, các tổ chức xã hội trong và ngoài nhà trường để cùng góp phần giáo dục Kỹ năng sống cho các em