Tiểu luận thừa nhận tư cách chủ thể pháp luật của robot thông minh nên hay không nên

Có thể thấy việc công nhận robot thông minh hay trí tuệ nhân tạo AI là một thực thể ngang hàng với con người sẽ phát sinh mâu thuẫn với các căn cứ pháp lý hiện hành tại nhiều quốc gia..

BÀI TẬP NHÓM MÔN: LUẬT DÂN SỰ 1

ĐỀ TÀI:

THỪA NHẬN TƯ CÁCH CHỦ THỂ PHÁP LUẬT CỦA ROBOT THÔNG

MINH: NÊN HAY KHÔNG NÊN?

Giảng viên: Đỗ Giang Nam Thực hiện: Nhóm 1

LỜI MỞ ĐẦU

Trong 10 năm trở lại đây, ngành công nghiệp robot phát triển với nhữngbước tiến vượt trội, tạo ra những thế hệ người máy thông minh, có khả năng tưduy, phân tích vượt trội, thậm chí còn có khả năng tham gia trực tiếp vào đời sống

xã hội, làm những việc mà trước đây chỉ con người mới có khả năng Sự xuất hiệnnhững thực thể mới góp phần làm thay đổi nhiều mặt trong xã hội loài người, đặt

ra các nghi vấn về sự hình thành nên một chủ thể hoàn toàn mới trong đời sốngpháp luật Nhiều sự kiện xảy ra trong những năm qua đang đưa đến những cuộctranh luận không hồi kết xoay quanh vấn đề này:

Công nhận AI với tư cách là một cá thể (individual person):

* Tại Saudi Arabia:

Riyadh tuyên bố vào năm 2017 rằng robot Sofia, là nữ công dân của SaudiArabia (“Saudi Arabia Gives Citizenship”, 2017) Tuyên bố này mâu thuẫn vớimột cơ số luật của Saudi Arabia:

Tiêu chuẩn công nhận công dân của Saudi Arabia:

1 Thông qua việc được sinh ra: được sinh ra trong một gia đình có bố và mẹ đều là công dân của Saudi Arabia; được sinh ra trong một gia đình có bố là công dân của Saudi Arabia còn mẹ không phải công dân, trong trường hợp này cần phải có giấy tờ chứng minh quan hệ cha con; được sinh ra bởi mẹ

là công dân của Saudi Arabia còn bố không phải, với điều kiện là người con sau đó phải có quyền lưu trú vĩnh viễn và nói trôi chảy tiếng Saudi Arabia;

2 Thông qua kết hôn;

3 Qua nhập tịch với một số điều kiện: đến độ tuổi hợp pháp; nói trôi chảy tiếng Saudi Arabia, định cư trên 10 năm; thu nhập hợp pháp; không có tiền

án, tiền sự; tuân thủ những tiêu chuẩn đạo đức của đất nước.

Quy chuẩn về hành vi của nữ giới ở Saudi Arabia: giới hạn trong di chuyểnsang nước ngoài, những hạn chế trong đời sống gia đình và luật thừa kế,…

Quyền của nữ giới ở Saudi Arabia trong tham gia các hoạt động xã hội…

*Tại Nhật Bản:

Năm 2017, Nhật Bản cung cấp giấy phép cư trú cho chat bot Shibuya Miraidưới hình thức một quy định đặc biệt Hành động cấp giấy phép này của Nhật Bảnmâu thuẫn với các thủ tục cấp giấy phép cư trú được quy định trong luật ở NhậtBản.

Giấy phép cư trú có thể được cấp cho: chuyên gia nước ngoài làm việc trongcông ty của Nhật; doanh nhân và nhà đầu tư; nhà khoa học; nghệ sĩ; vận động viên

ở đẳng cấp thể giới; người nước ngoài cưới một công dân Nhật Bản; du học sinhnước ngoài theo học các chương trình đại học, cao học; công dân nước ngoài trongtrường hợp đặc biệt

Theo luật về công nhận quyền công dân của Nhật Bản, có hai con đường đểtrở thành công dân Nhật là được sinh ra hoặc nhập tịch:

1 Được sinh ra: được sinh ra ở Nhật Bản (không quan trọng quốc tịch của bố mẹ); được sinh ra bởi bố mẹ là công dân Nhật.

2 Nhập tịch: sống ở Nhật quá 5 năm; có năng lực pháp lý và đạt độ tuổi 20;

có mức sống ổn định; không có liên hệ nào với các tổ chức chống phá Nhật Bản.

Có thể thấy việc công nhận robot thông minh hay trí tuệ nhân tạo (AI) là một thực thể ngang hàng với con người sẽ phát sinh mâu thuẫn với các căn cứ pháp lý hiện hành tại nhiều quốc gia.

Vậy, vấn đề đặt ra với các nhà làm luật trong bối cảnh hiện nay là có nên hay không nên thừa nhận tư cách chủ thể pháp luật của robot thông minh?

1 Định nghĩa Robot thông minh và khái niệm tư cách chủ thể pháp luật

1.1.Định nghĩa về robot thông minh (robot như thế nào thì đc coi là thông minh).

Khái niệm robot thông minh:

Robot là một loại máy có thể thực hiện những công việc một cách tự

động bằng sự điều khiển của máy tính hoặc các vi mạch điện tử được lập trình Robot là một tác nhân cơ khí, nhân tạo, ảo, thường là một hệ thống cơ khí-điện tử.

Tiêu chuẩn quốc tế ISO 8373 định nghĩa robot như sau: "Đó là một loại máy móc được điều khiển tự động, được lập trình sẵn, sử dụng vào nhiều mục đích

khác nhau, có khả năng vận động theo nhiều hơn 3 trục, có thể cố định hoặc di động tùy theo những ứng dụng của nó trong công nghiệp tự động."

Từ điển Cambridge trực tuyến định nghĩa rô-bốt rằng: "Đó là một loại máy

có thể thực hiện những công việc một cách tự động bằng sự điều khiển của máytính"

Người máy hay robot là công cụ cơ điện tử, thủy lực, nhân tạo, ảo, thay

thế con người trong công nghiệp hay môi trường nguy hiểm Rô-bốt còn là công cụ

để giúp con người giải trí, tìm hiểu khoa học

Tiêu chuẩn của robot thông minh:

Ngày nay, người ta vẫn còn đang tranh cãi về vấn đề: "Một loại máy như thế nàothì đủ tiêu chuẩn để được gọi là một robot thông minh?" Một cách gần chính xác,robot thông minh phải có một vài (không nhất thiết đầy đủ) các đặc điểm sau đây:

 Không phải là tự nhiên, tức là do con người sáng tạo ra

 Có khả năng nhận biết môi trường xung quanh

 Có thể tương tác với những vật thể trong môi trường

 Có sự thông minh, có khả năng đưa ra các lựa chọn dựa trên môi trường vàđược điều khiển một cách tự động theo những trình tự đã được lập trìnhtrước

 Có khả năng điều khiển được bằng các lệnh để có thể thay đổi tùy theo yêucầu của người sử dụng

 Có thể di chuyển quay hoặc tịnh tiến theo một hay nhiều chiều

 Có sự khéo léo trong vận động

1.2.Khái niệm, điều kiện của tư cách chủ thể pháp luật.

Chủ thể quan hệ pháp luật là cá nhân, tổ chức có năng lực chủ thể, theo

những điều kiện do pháp luật quy định, tham gia vào các quan hệ pháp luật nhấtđịnh

Điều kiện đối với chủ thể:

 Năng lực chủ thể bao gồm năng lực pháp luật và năng lực hành vi;

 Năng lực pháp luật là khả năng của chủ thể có các quyền và nghĩa vụ pháp

lý do pháp luật quy định;

 Năng lực hành vi là khả năng của chủ thể bằng chính hành vi của mình theoquy định của pháp luật xác định, thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý dopháp luật quĩa vụ pháp lý do pháp luật qu định

Các loại chủ thể quan hệ pháp luật: gồm cá nhân, tổ chức

 Cá nhân: Bao gồm công dân, người nước ngoài, người không có quốc tịch,trong đó công dân là chủ thể phổ biến của hầu hết các quan hệ pháp luật

 Cá nhân muốn trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật phải có năng lựcpháp luật và năng lực hành vi

Năng lực pháp luật của cá nhân có những đặc điểm sau:

 Năng lực pháp luật của cá nhân gắn liền với mỗi cá nhân, có từ lúc cá nhân

đó sinh ra và chỉ chấm dứt khi cá nhân đó chết hoặc bị coi như đã chết Phápluật không phải là thuộc tính tự nhiên của cá nhân mà là phạm trù xã hội,phụ thộc vào ý chí của nhà nước

 Năng lực pháp luật của cá nhân có thể bị hạn chế trong một số trường hợpnhất định do pháp luật quy định như hình phạt bổ sung là cấm cư trú trongluật hình sự

Năng lực hành vi của cá nhân có những đặc điểm sau:

 Để có năng lực hành vi hoặc có đủ năng lực hành vi cá nhân phải đạt đến độtuổi nhất định tùy từng lĩnh vực do pháp luật quy định Ví dụ: Trong lĩnh

vực luật dân sự, cá nhân có năng lực hành vi khi cá nhân đó đủ 6 tuổi, cònnăng lực hành vi đầy đủ khi cá nhân đó đủ 18 tuổi.

 Để có năng lực hành vi, cá nhân phải có phả năng nhận thức và điều khiểnhành vi của mình Những người bị mất trí hoặc mắc các bệnh làm mất khảnăng nhận thức thì coi là người mất năng lực hành vi

 Yếu tố gắn liền với năng lực hành vi là cá nhân phải có khả năng thực hiệnnghĩa vụ và chịu trách nhiệm pháp lý về hành vi của mình

Năng lực pháp luật và năng lực hành vi của tổ chức xuất hiện đồng thời cùng một lúc khi tổ chức đó được thành lập hợp pháp và mất đi khi tổ chức đó bị

 Khả năng nhận thức và điều khiển hành vi;

 Khả năng thực hiện nghĩa vụ và chịu trách nhiệm pháp lý về hành vi

2 Vai trò của việc thừa nhận tư cách chủ thể pháp luật của một cá nhân trong quá trình phát triển của các quan hệ xã hội.

Hàng ngày mỗi con người đều tham gia vào các mối quan hệ xã hội bao gồmcác quan hệ pháp luật mà trong đó họ đóng vai trò chủ thể Đó có thể là các quan

hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực dân sự như tài sản, thừa kế, hôn nhân gia đình,lao động, thương mại,…

Quan hệ pháp luật dân sự là những quan hệ xã hội phát sinh từ những lợi

ích vật chất, lợi ích nhân thân được các quy phạm pháp luật dân sự điều chỉnh,trong đó các bên tham gia bình đẳng về mặt pháp lý, quyền và nghĩa vụ dân sự củacác bên được nhà nước bảo đảm thực hiện bằng những biện pháp mang tính cưỡngchế

Pháp luật dân sự điều chỉnh các quan hệ nhân thân và quan hệ tài sản Thamgia vào các mối quan hệ pháp luật dân sự, con người thể hiện những tư cách chủthể khác nhau: cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác Mỗi chủ thể được luật dân

sự đảm bảo về quyền và nghĩa vụ khác nhau Trong tất cả các chủ thể đó, việc xácđịnh tư cách chủ thể của cá nhân trong quan hệ pháp luật dân sự là một vấn đềquan trọng

Cá nhân với tư cách chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự:

Bộ luật Dân sự quy định có 3 loại chủ thể tham gia quan hệ dân sự bao gồm

cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác Cá nhân là chủ thể đầu tiên của các quan

hệ xã hội, là trung tâm của các chính sách kinh tế, xã hội mà Đảng và Nhà nước đã

và đang thực hiện với mục đích phục vụ con người, vì con người Cá nhân hiểutheo nghĩa thông thường là con người riêng lẻ - tổng hòa các mối quan hệ xã hội

Chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự là những người tham gia vào các quan

hệ nhân thân và tài sản do pháp luật dân sự điều chỉnh Trong các quan hệ tài sản

và quan hệ nhân thân mà luật dân sự điều chỉnh thì cá nhân là chủ thể nguyên sinh,đầu tiên và các chủ thể khác tham gia vào quan hệ pháp luật dân sự cũng thông quahành vi của con người

Để tham gia vào quan hệ xã hội nói chung và quan hệ dân sự nói riêng, cánhân phải có tư cách chủ thể để tham gia vào các quan hệ dân sự Đây là năng lựcchủ thể được tạo thành bởi năng lực pháp luật và năng lực hành vi

Việc mọi cá nhân được công nhận đủ năng lực pháp luật tưởng chừng là mộtđiều đương nhiên nhưng khi ta nhìn lại lịch sử phát triển của xã hội loài người, vấn

đề này còn mang cả tính chất giai cấp Trong các quan hệ xã hội thời kì chiếm hữu

nô lệ thì nô lệ bị coi như một loại tài sản và pháp luật thời kỳ này cũng thừa nhậnđiều đó, giai cấp nô lệ hoàn toàn không có khả năng tham gia vào đời sống phápluật với tư cách là một chủ thể Ngay cả trong giai đoạn hiện nay, vấn đề tư cáchchủ thể pháp luật ít nhiều vẫn còn sự phân biệt giữa những đối tượng là con ngườitại một số quốc gia tôn giáo hoặc phân biệt đẳng cấp, giới tính

Xác định đúng vai trò chủ thể là điều kiện để giải quyết vấn đề phát sinhtrong các quan hệ xã hội mà cụ thể hơn là các quan hệ pháp luật Lấy ví dụ về mộtđôi nam nữ kết hôn thì chủ thể mối quan hệ này là người nam và người nữ đượcxác định bằng giấy tờ chứng minh nhân thân Khi tiến hành làm thủ tục đăng kýkết hôn phải đúng người thì việc ký giấy kết hôn mới phát sinh hiệu lực pháp lý

Do đó vai trò của việc xác định đúng chủ thể trong một mối quan hệ xã hội, quan

hệ pháp luật là đặc biệt quan trọng và cần thiết

Đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi là điều kiện cần để có thể thamgia vào các quan hệ pháp luật Về trường hợp của robot Sophia, mặc dù đã đượccấp quyền công dân, nhưng để xác định được việc đối tượng này có đủ khả năngtrở thành chủ thể trong một quan hệ pháp luật cụ thể hay không thì cần phải xétđến các vấn đề như trí tuệ, khả năng nhận thức và cả yếu tố đạo đức Đây là cácyếu tố để xét rằng một thực thể robot thông minh có đủ năng lực hành vi để thamgia vào các quan hệ pháp luật không

Cho đến hiện tại, trí tuệ nhân tạo và robot thông minh, có thể nói vẫn chưa

có khả năng đạt đủ các điều kiện cần thiết để hình thành năng lực hành vi và thamgia vào đời sống pháp luật Nhưng thực tế cũng đã xuất hiện nhiều lo ngại về tươnglai của trí tuệ nhân tạo khi mà các khái niệm quyền con người, quyền công dânhoàn toàn có thể bị thay đổi trước những tiến bộ không ngừng của công nghệ và xahơn, có thể là sự tiến hoá

3 Vấn đề tư cách chủ thể pháp luật của thực thể nhân tạo, nhìn nhận từ góc độ chuẩn mực đạo đức.

Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, tập hợp những nguyên tắc, chuẩnmực xã hội, nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của chủ thể trong quan hệvới nhau và các quan hệ xã hội khác Đạo đức và pháp luật có mối liên hệ chặt chẽvới nhau Pháp luật sẽ bị vi phạm nếu xã hội có môi trường đạo đức tha hóa.Ngược lại, pháp luật không nghiêm chỉnh cũng ảnh hưởng xấu đến đời sống môitrường đạo đức

Có nhiều lập luận khác nhau về ý thức, trí thông minh và đạo đức của robotthông minh Nhìn chung có 2 luồng quan điểm:

Quan điểm thứ nhất, robot có thể đạt được trí thông minh như con người

Theo quan điểm này, robot có khả năng tự học hỏi và tư duy độc lập giốngnhư con người Hơn nữa, robot có khả năng hiểu môi trường, nhận thức đượcnhững gì chúng làm và biết học hỏi kinh nghiệm, có thể đưa ra các sáng kiến Conngười sử dụng trí tuệ nhân tạo để xử lý lượng dữ liệu vô cùng lớn và đưa ra kết quảhợp logic nhất Xã hội luôn hướng đến một nền sản xuất tinh vi, phức tạp, hiệu quảhơn và luôn mơ ước hiện thực hóa cuộc sống theo hướng tự động, tự vận hành, tiếtkiệm tối đa thời gian và sức lực Tuy nhiên, việc máy móc có thể mô phỏng đượctrí thông minh và xử lý công việc với hiệu quả tương đương hoặc cao hơn conngười cũng tạo nên những tranh luận gay gắt Giá trị nhân quyền, đạo đức, cơ hộiviệc làm của con người có thể bị đe dọa

Năm 2016, robot Sophia xuất hiện trước thế giới với vẻ bề ngoài và khảnăng tư duy, trả lời phỏng vấn giống như một con người thực Nhiều dự đoán cho

rằng: “những tiến bộ công nghệ nhân tạo sẽ khiến máy móc có thể đạt được trí thông minh chung của người một tuổi vào năm 2029 và sẽ yêu cầu có các quyền giống con người vào năm 2045” Luận điểm này gây phát sinh nhiều lo ngại cho

rằng trí tuệ nhân tạo có thể đe doạ tương lai con người khi đạt được mức độ pháttriển nào đó Khi đó con người khó có thể dự đoán được mục tiêu cũng như kiểmsoát được chúng

Một vấn đề mà robot cũng phải đối mặt là sự thiên vị trong cách xử lý dữliệu Mặc dù các thuật toán xây dựng nên robot được thiết kế để không phân biệtdựa trên giới tính, sắc tộc hay tôn giáo, sự thiên vị vẫn tìm được cách len lỏi vào hệ

thống phức tạp này Ví dụ được đưa ra là Amazon trong năm 2018 đã phải loại bỏmột người máy chuyên lọc hồ sơ ứng viên vì nó có thái độ phân biệt đối xử vớiphụ nữ.

Quan điểm thứ hai, Robot chỉ là tài sản của con người

Robot chỉ là tài sản của con người, được sản xuất phục vụ cho mục đích củacon người, vì thế ý thức của Robot phụ thuộc vào ý thức của người tạo ra nó TheoYann LeCun, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu AI của Facebook, được đánh giá

là chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, cho rằng “Sophia chỉ là tròlừa đảo” và “nhiều người đang bị Sophia lừa dối, nó “Không có cảm xúc, chínhkiến, không đau và không hiểu biết gì về những gì nó nói” Theo quan điểm này thìthay vì kiểm soát robot thì ta kiểm soát những người sở hữu robot và ta hoàn toàn

dự đoán được mục tiêu cũng như kiểm soát được chúng qua những người sở hữuchúng

Robot cũng có thể làm phát sinh các loại hình tội phạm mới trong tương lai.Những đột biến to lớn do sự phát triển của ngành chế tạo robot có thể tạo ra những

cỗ máy có khả năng tư duy, trí tuệ, cảm xúc và hành động độc lập, toàn diện hơncon người, thậm chí đòi bình đẳng với con người

Ngày nay, nhiều quốc gia sử dụng robot trong lĩnh vực quân sự như mộtbiện pháp để giải quyết các vấn đề phức tạp như khủng bố hoặc nhằm giảm thiểutổn thất về sinh mạng tiết kiệm ngân sách quốc phòng Các robot này được trang bịtên lửa có khả năng lựa chọn mục tiêu và là những cỗ máy có khả năng học hỏi,nhận thức để đưa ra quyết định sẽ tấn công ai, khi nào và ở đâu

Tuy nhiên, nhiều phản đối cho rằng máy móc không thể đưa ra quyết địnhnhư con người và đánh giá rằng các quyết định trong chiến tranh phải là đặc quyềncủa bộ não con người Việc trao quyền cho máy móc trong việc quyết định định sựsống và cái chết của con người vi phạm nghiêm trọng đến đạo đức xã hội và phápluật

Một vấn đề nữa liên quan đến loại robot này là trường hợp robot rơi vào taytội phạm thì hậu quả sẽ vô cùng nghiêm trọng Chúng sẽ thay các đối tượng đóthực hiện hành vi vi phạm pháp luật, việc kiểm soát tội phạm sẽ trở nên khó khănhơn Chính vì vậy, hiện nay cần phải có một hiệp ước cấm việc sử dụng loại robotnày hoặc có những biện pháp khác nhằm kiểm soát được chúng

Sự phát triển chóng mặt của ngành chế tạo robot đã tạo ra những thách thứcmới, chưa từng có tiền lệ liên quan đến vấn đề đạo đức và pháp lý Yếu tố đạo đức

vì thế cần thiết phải là một thành phần quan trọng trong quá trình thiết kế, chế tạo,vận hành và sử dụng robot