Qua đề tài này, tôi có ý kiến đề xuất, trong các đợt học chuyên đề môn Vật Lý các giáo viên tổ chuyên viên giúp thêm về cách lựa chọn và hướng dẫn học sinh giải bài tập phần Điện học lớp[r]
Trang 1A MỞ ĐẦU I/ LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII và hội nghị BCHTW Đảng lần thứ 4 khoá 7
đã đề ra những quan điểm đổi mới " Giáo dục là quốc sách hàng đầu " Giáo dục đóng
vai trò then chốt là một động lực quan trọng trong toàn bộ sự nghiệp XD XHCN và bảo
vệ tổ quốc và đặc biệt trong hội nhập kinh tế thế giới ngày nay thì kinh tế tri thức càngcần được quan tâm đúng mức Nhằm đưa đất nước ta thoát khỏi tình trạng nghèo nànlạc hậu vươn lên tầm cao mới, có khả năng ứng dụng quan trọng trong đời sống và kĩthuật có trình độ tiên tiến so với thế giới
( Trích văn kiện ĐH VII)
Nói về thời gian trước đây, tất cả các giáo viên đều được trang bị phương phápdạy học truyền thụ kiến thức cho học sinh theo phương pháp một chiều (Thầy dạy –Trò nghe) Kết quả là học sinh được học một cách thụ động, thiếu tính sáng tạo, thiếuphương pháp tìm tòi kiến thức trong học tập Hiện nay vấn đề đổi mới phương phápdạy và học đã mang lại hiệu quả cao trong ngành giáo dục
Việc đổi mới nội dung và phương pháp trong dạy học Vật lí phải gắn liền với kĩ năng giải các bài tập Vật lý, tuy nhiên đối với bộ môn Vật lý nói chung và Vật lí 9 nói riêng khối lượng bài tập trong mỗi bài học tăng lên, đặc biệt là các loại bài tập về Điện học trong chương I Vật lý lớp 9, mà các bài tập trong bài đòi hỏi phải có sự tư duy cao, phải suy luận các công thức, nếu không sẽ dẫn đến việc học sinh rất khó giải các bài tập về Điện học trong chương I Vật lý lớp 9 Vấn đề hiện nay là sách giải bài tập rất nhiều từ đó dẫn đến học sinh mất đi sự tìm tòi thêm vào đó tính lười suy nghĩ Đây cũng chính là điều lo lắng và trăn trở của tôi cũng như các giáo viên khác khi lên lớp
Chính vì vậy tôi đã suy nghĩ và đưa ra giải pháp thay thế là Lựa chọn và hướng dẫn giải bài tập Vật Lí trong chương I: “ Điện Học” lớp 9 cho học sinh trường THCS Vĩnh Hòa Trong cách giải bài tập Vật lí THCS hiện nay đòi hỏi tính tự chủ và tính
sáng tạo của học sinh cao, việc giải bài tập Vật lí đòi hỏi học sinh phải tóm tắt được dữliệu của đề bài (Cho những đại lượng nào? hỏi những đại lượng nào? cần thống nhất đơn vị như thế nào khi giải?) Trong đề bài ẩn chứa các đại lượng, nội dung, bản chất vật lí nào? Kế hoạch giải ra sao? Chọn công thức, cách giải nào phù hợp? Trên cơ sở
Trang 2đó sẽ giúp học sinh củng cố lại những kiến thức đã học, hiểu sâu sắc bản chất của từng loại bài Vật lí, từ đó giúp học sinh nhớ lâu các kiến thức và biết cách vận dụng công thức Vật lí vào các bài tập cần giải.
Là một giáo viên dạy các môn khoa học tự nhiên khối THCS nhận thức được vaitrò của giáo dục trong thời đại hiện nay, tôi thấy: Để mỗi con người, phát triển toàndiện, việc nắm bắt tốt mỗi một bộ môn đều góp phần vào việc hình thành và phát triểnnhân cách con người Việt Nam Cùng với sự hưởng ứng với cuộc thi viết Sáng KiếnKinh Nghiệm cho các cấp, các bậc học trong lĩnh vực giáo dục, là tác giả của cuốnsáng kiến này tôi gửi về cho các bạn đọc tham khảo bài viết sáng kiến kinh nghiệm của
tôi có tựa đề: Lựa chọn và hướng dẫn giải bài tập Vật Lí trong chương I: “ Điện Học” lớp 9 cho học sinh trường THCS Vĩnh Hòa trong một tiết học.
Thực hiện việc nâng cao chất lượng dạy và học tôi xin trân trọng giới thiệu đề tàicủa mình để các quý Thầy giáo và Cô giáo trong cả nước cùng nhau tham khảo vànhận xét về kết quả áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này và cùng nhau rút kinh nghiệmnhằm phục vụ cho việc dạy và học Tôi mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp chonội dung của sáng kiến kinh nghiệm ngày càng tốt hơn
II/ ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
2.1 Đối tượng:
- Một số phương pháp cơ bản và nâng cao kỹ năng giải bài tập chương I: Điện họcdành cho học sinh
- Là học sinh lớp 9 Trường THCS Vĩnh Hòa
2.2 Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp điều tra
- phương pháp nghiên cứu lí luận
III/ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Là một giáo viên, ai cũng muốn mình có giờ dạy giỏi, một giáo viên giỏi, muốncho học sinh ham mê, hứng thú học tập, muốn cho học sinh giải bài tập Vật lý một
Trang 3cách hứng thú và thành thạo có thể nói đầy đủ các kĩ năng giải bài tập Muốn đạt đượcmục tiêu này không phải là một vấn đề đơn giản đối với người dạy
Tuy nhiên, trong các giờ học Vật lí khi có bài tập đã nảy sinh nhiều mặt hạn chế vềmặt tổ chức hướng dẫn học sinh làm bài tập cho nên chưa đáp ứng được theo phươngpháp mới đã đề ra cũng như chưa đáp ứng được theo nhu cầu mong muốn của ngườidạy Xuất phát từ những lý do trên cùng với băn khoăn, trăn trở bấy lâu nay của bản
thân Tôi mạnh dạn chọn đề tài Lựa chọn và hướng dẫn giải bài tập Vật Lí trong chương I: “ Điện Học” lớp 9 cho học sinh trường THCS Vĩnh Hòa trong một tiết
em tham gia vào lao động sản xuất hoặc tiếp tục học lên phổ thông trung học Đồngthời môn Vật lý góp phần phát triển năng lực tư duy khoa học, rèn luyện kỹ năng cơbản có tính chất kỹ thuật tổng hợp góp phần xây dựng thế giới quan khoa học rèn luyệnphẩm chất đạo đức của người lao động mới Phần I: Điện học lớp 9 là phần tiếp cậncủa lớp 7 theo sách đổi mới Việc nắm những khái niệm, hiện tượng, định luật và việcgiải bài tập điện học lớp 9 là rất quan trọng và cần thiết Thực tế trong giảng dạy chothấy Nếu như học không nắm chắc kiến thức cơ bản trong chương trình Điện học lớp
9 và không vận dụng kiến thức đó để giải thành thạo các bài tập Vật lý phần Điện họcthì lên các lớp trên các em sẽ rất lúng túng trong việc giải các bài tập Vật lý Việc họctốt môn Vật lý dẫn đến các em sẽ hứng thú học tốt các bộ môn khoa học tự nhiên nóiriêng và học tốt các bộ môn khác trong trường THCS Vĩnh Hoà
Do vậy, để nâng cao kỹ năng giải bài tập phần Điện học trong chương I cho họcsinh lớp 9 trường THCS Vĩnh Hòa, để phát huy khả năng giải bài tập của học sinh,phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, kích thích tính tò mò, ham hiểu biết, ham
Trang 4học hỏi, nhằm tạo hứng thú cho học sinh khi học môn vật lí; giải pháp của tôi là hướngdẫn cho học sinh cách thức điều tra, phân tích khi giải bài tập định lượng Vật lí 9.Nghiên cứu được tiến hành trên học sinh lớp 9 Trường THCS Vĩnh Hòa Kết quả chothấy tác động đã có ảnh hưởng rõ rệt đến kỹ năng làm bài tập của học sinh Học sinhphần lớn cũng nắm bắt được quy trình, cách thức giải bài tập Điện học, giải được một
số loại bài tập tương đối khó Điều đó chứng minh rằng việc hướng dẫn cho học sinhcách thức điều tra, phân tích khi giải bài tập định lượng vật lí 9 làm nâng cao kĩ nănggiải bài tập vật lí 9 của học sinh trường THCS Vĩnh Hòa
Với chương trình thay sách giáo khoa hiện nay, kiến thức rất tinh giản, rộng vàsâu Đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức thật vững, hiểu rõ, hiểu sâu từng ý, từng phầntrong SGK, làm sao trong mỗi bài học, học sinh phải tự biết phát hiện kiến thức , tự lựclĩnh hội kiến thức một cách đầy đủ , sâu sắc, sáng tạo và liên hệ thực tế trong nội dungtừng tiết hoc
Thực trạng, đã qua các năm thay sách giáo khoa Việc đổi mới phương pháp dạyhọc đã có nhiều kết quả rất khả quan, học sinh từ học thụ động đã chuyển sang chủđộng tích cực lĩnh hội kiến thức Trong các giờ học các em đã say mê tìm tòi lĩnh hộikiến thức Tuy nhiên trong việc hướng dẫn giải bài tập môn Vật lý của các giáo viên ởcác trường chưa đều tay, trình độ tiếp cận phương pháp đổi mới vẫn còn hạn chế, mặtkhác việc giải bài tập của học sinh vẫn còn một số hạn chế
II THỰC TRẠNG ĐỀ TÀI:
2.1 Về phía giáo viên :
Vẫn còn một số giáo viên dạy học theo phương pháp đổi mới chưa nhuần nhuyễn vềCNTT, chưa nhuần nhuyễn về các phần mềm hỗ trợ Vật lý, sơ đồ tư duy, thí nghiệmảo… dẫn đến học sinh lĩnh hội kiến thức còn thụ động, một số giờ học vẫn còn nghèonàn, tẻ nhạt, chưa hiểu rõ, hiểu sâu ý đồ của sách giáo khoa Bài tập chỉ yêu cầu các emgiải một cách thụ động hoặc giáo viên giải hộ cho các em, các em giải không được thìdùng sách giải…chưa phát huy tính tích cực, sáng tạo, tự lực của học sinh Chính vìvậy mà một số giáo viên chưa thực sự chú trọng đến việc lập kế hoạch dạy học chuđáo Thông thường là rất đơn sơ, cho các em giải một số bài tập ở trong sách, không cóbài tập điển hình và tổng hợp
Trang 5Giáo viên và học sinh thực hiện chưa tốt việc đổi mới dạy và học môn Vật lí theochương trình sách giáo khoa mới vì thiếu trang thiết bị, đồ dùng
Chưa đưa ra một số nguyên nhân chính cho việc thống nhất đơn vị hay cách đổi đơn vịcho các em học sinh
Chưa rút ra một số kiến thức liên quan hay các công thức liên quan cho việc sửa chữa bài tập vv…
2.2 Về phía học sinh :
Vẫn còn nhiều học sinh chưa tổng hợp được kiến thức Vật lý từ lớp 6, lớp 7 vàlớp 8 các em chưa hiểu sâu, hiểu kĩ các kiến thức Vật lý, còn thụ động lĩnh hội kiếnthức Trong khi chữa bài tập, nhiều học sinh vẫn còn thờ ơ, nhiều học sinh chỉ cần kếtquả đối chiếu, thậm chí vẫn còn học sinh chưa biết tóm tắt bài toán bằng các kí hiệuVật lý, cách đổi ra đơn vị cơ bản đặc biệt là giải thích các hiện tượng Vật lý trong đờisống và kĩ thuật
Phần điện học lớp 9 được kế thừa từ phần điện học lớp 7, chính vì vậy ngay khivào đầu năm học lớp 9 bao giờ tôi cũng cho học sinh làm một đề kiểm tra 45 phút đểkiểm tra kiến thức của các em đã học ở lớp 7 mặc dù đã có khảo sát chất lượng đầu
năm của chương trình lớp 8 (Chương trình này là phần Cơ Học và Nhiệt Học) Kết quả
qua khảo sát đầu năm như sau:
* Năm học 2014 – 2015
+ Tổng số HS của khối 185 em
ĐIỂM KHẢO SÁT CHẤT LƯỢNG ĐẦU NĂM
Trên TB: 140 (75.67%)+ Trên TB: 140 (75.67%)
III CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
1 Cách xác định và xây dựng một số nhiệm vụ cần thiết.
Thứ nhất: Phải nghiên cứu lý luận dạy học về bài tập và giải bài tập, thông qua
giải bài tập Vật lý phần điện học lớp 9, phải xây dựng và lựa chọn hệ thống bài tập từ
Trang 6dễ đến khó, các bài tập phải đa dạng về thể loại, các kiến thức toán lý phải phù hợp vớitrình độ của học sinh Số lượng bài tập phải phù hợp với thời gian.
Thứ hai: Phải phân tích thật kỹ kiến thức trong sách giáo khoa và các kiến thức
có liên quan đến phần bài tập mà bài tập yêu cầu
Thứ ba: Phải tìm hiểu kỹ, vận dụng một cách linh hoạt vào việc lĩnh hội kiến
thức của học sinh của một số trường lân cận và trường mình công tác Nhất là giáoviên phải biết phần lý thuyết mà học sinh ở những năm trước thường hiểu nhầm ở phầnbài tập này như thế nào Nay phải đặt câu hỏi như thế nào cho học sinh tránh những sailầm đó Nếu học sinh nói đúng (hoặc sai) giáo viên cần nhấn mạnh và lưu ý cho các em
về vấn đề đó
2 Những giải pháp cụ thể để thực hiện những nhiệm vụ trên:
2.1 Cùng với học sinh phân loại được bài tập Vật Lý.
Giáo viên phải dự tính kế hoạch cho toàn bộ công việc về bài tập với từng tiếtdạy cụ thể Trong 1 tiết dạy có thể có các bài tập ở những dạng sau:
- Bài tập về giải thích hiện tượng thực tế và trong kĩ thuật
2.2 Nắm chắc phương pháp giải bài tập Vật Lý.
Để nắm chắc phương pháp giải bài tập Vật lí chương I: Điện học cho học sinhtrường THCS Vĩnh Hòa đã nói ở trên, tôi có các giải pháp thay thế như:
- Phát huy vai trò thảo luận nhóm trong quá trình học tập
- Tăng cường làm các bài tập tại lớp
- Giáo viên tiến hành làm mẫu nhiều lần cho học sinh quan sát
- Tăng cường một số bài tập ở nhà để học sinh làm
- Tạo những câu hỏi có tính vấn đề để học sinh tìm hiểu và trả lời
- Giáo viên hướng dẫn cho học sinh cách thức điều tra, phân tích
Trang 7Như vậy có rất nhiều giải pháp để khắc phục được hiện trạng trên, tuy nhiên mỗigiải pháp đều có những ưu điểm cũng như những hạn chế nhất định Nhưng để giúpcho học sinh trường THCS Vĩnh Hòa nói riêng và những học sinh lớp 9 khác nóichung bước đầu có một phương pháp cơ bản để giải loại bài toán Điện học lớp 9 đượctốt hơn Để giải quyết các vấn đề trong cách giải một bài tập Vật lý 9 ta cần thực hiệncác bước cơ bản như sau:
Bước 1: Viết tóm tắt các dữ kiện:
- Đọc kỹ đề bài (khác với thuộc đề bài), tìm hiểu ý nghĩa của thuật ngữ, có thể phátbiểu tóm tắt ngắn gọn chính xác
- Dùng ký hiệu tóm tắt đề bài cho gì? Hỏi gì? Thống nhất đơn vị Dùng hình vẽ để mô
tả lại tình huống, minh họa nếu cần
Bước 2: Phân tích nội dung làm sáng tỏ bản chất Vật lí, xác lập mối liên hệ của các dữkiện có liên quan tới công thức nào của các dữ kiện xuất phát và rút ra cái cần tìm xácđịnh phương hướng và vạch kế hoạch giải
Bước 3: Chọn công thức thích hợp, kế hoạch giải, thành lập các phương trình nếu cần,chú ý có bao nhiêu ẩn số thì có bấy nhiêu phương trình Lựa chọn cách giải cho phùhợp, tôn trọng trình tự, phải theo để thực hiện các chi tiết của dự kiến, nhất là khi gặpnhững bài tập phức tạp Thực hiện cẩn thận các phép tính Để tránh sai số (nếu có) nênthay bằng chữ đến biểu thức cuối cùng mới thay bằng số
Bước 4: Kiểm tra, xác nhận kết quả và biện luận:
- Kiểm tra lại xem trị số của kết quả có đúng không, có phù hợp với thực tế không?Kiểm tra lại các phép tính
- Nếu có điều kiện, xem thử còn có cách giải nào khác ngắn gọn hơn, hay hơn không ?
- GV phải hướng dẫn học sinh các hoạt động chính của việc giải bài tập Vật lý
+ Tìm hiểu đầu bài
+ Phân tích hiện tượng
+ Xây dựng lập luận
+ Biện luận
2.3 Xây dựng lập luận trong giải bài tập:
Trang 8Đây là một bước hết sức quan trọng: Đòi hỏi học sinh phải vận dụng những địnhluật Vật lý, những qui tắc, những công thức để thiết lập mối quan hệ giữa đại lượngcần tìm, hiện tượng cần giải thích hay dự đoán với những điều kiện đã cho trong đầubài Trình bày có hệ thống, chặt chẽ, lập luận lô gíc để tìm ra mối liện hệ giữa nhữngđại lượng đã biết và đại lượng cần tìm.
Cần thống nhất giữa các đơn vị của các đại lượng trong bài nghĩa là ta đổi đơn vịtheo đơn vị chuẩn sau đó mới thực hiện phép tính Có thể lập luận trình bày theophương pháp tổng hợp đó là tìm những điều đã cho biết, điều trung gian chưa biết vàđiều phải tìm cuối cùng tổng hợp lại Hoặc phương pháp khác như phương pháp phântích nghĩa là bắt đầu từ ẩn số xác định những điều đã cho biết, điều trung gian chưabiết và điều phải tìm, tiếp đó tìm điều trung gian đã biết khác và cuối cùng tìm ra đượcmối liên hệ trực tiếp giữa điều đã cho với điều phải tìm
Khi phải tính toán định lượng thì lập các công thức có liên quan sau đó biến đổi
ra công thức toán học trong đó ẩn số là đại lượng cần tìm được liên hệ với các đạilượng trong bài tập
Trong học sinh THCS nói chung và học sinh trường THCS Vĩnh Hòa nói riêngthì phương pháp phân tích là phù hợp và dễ hiểu hơn, định hướng các em tìm tòi tốthơn
2.4 Giáo viên hướng dẫn học sinh có mối quan hệ giữa việc nắm vững kiến thức
và giải bài tập Vật Lý.
Tức là giáo viên giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản thật kĩ, thật sâu, đếnviệc giải bài tập Vật lý một cách linh hoạt Học sinh biết vận dụng kiến thức để giảiquyết các vấn đề đặt ra, được rèn kĩ năng giải bài tập cơ bản, đồng thời rèn luyện tưduy và tính tự lập của học sinh giúp học sinh chủ động tìm đến kiến thức và ứng dụngkiến thức vào giải bài tập Vật Lý một cách thành thạo
Từ những giải pháp trên: muốn hướng dẫn học sinh giải một tiết bài tập Vật lý phầnđiện học lớp 9 đạt kết quả cao, đòi hỏi giáo viên phải có một trình độ kiến thức vàtrình độ tổ chức cao, phải biết kết hợp giữa công việc cá nhân và tập thể làm sao cho cảlớp cùng hoạt động Phải biết xen kẻ việc kiểm tra chung và riêng, phải biết đoán trướcnhững nhầm lẫn thiếu sót của học sinh, phải tập cho học sinh biết phân biệt được cái
Trang 9sai, cái đúng, cách giải hay, ngắn gọn, rõ ràng với cách giải thiếu khoa học Đồng thờigiáo viên phải tôn trọng cách suy nghĩ đúng của học sinh, kịp động viên, khuyến khích
để gây hứng thú học tập ở học sinh Tránh để thời gian chết và bế tắc của giáo viên
3 Áp dụng:
3.1 Đơn giản hoá các bài tập qua các ví dụ.
a Cách triển khai mạch điện:
Ví Dụ: Cho mạch điện như hình vẽ:
- Triển khai mạc cho dễ dàng hơn khi giải bài tập:
b Triển khai theo sơ đồ phân tích để tính điện trở tương đương:
Ví Dụ: cho sơ đồ mạch điện như hình vẽ
Trang 10- Khi giải ta chỉ cần phá ngoặc từ trong ra ngoài vậy là ta tính được điện trở tương đương của toàn mạch.
c Đơn giản hóa số mũ khi không sử dụng máy tính:
Ví Dụ: Tính điện trở của dây bằng đồng dài 200m và tiết diện là 0,2mm2
Trang 11Tiết diện tròn của dây S = πd2/4
Điện trở của đoạn dây đồng là:
3.2 Vận dụng làm bài tập trong ôn tập chương I:
Trong 1 tiết học: ôn tập chương I: Điện học Kiến thức phần này rất rộng và sâu.Phần tự học giáo viên phải yêu cầu học sinh làm đề cương ôn tập ở nhà Phần bài tậpgiáo viên phải lựa chọn bài tập thật tinh giản nhưng phải tương đối đủ dạng, hướng dẫncác em chủ động giải bài tập thành thạo Trong khuôn khổ một đề tài, tôi chỉ xin trìnhbày một số bài tập điển hình theo trình tự các bước giải bài tập Vật lý như sau:
