Một hành vi được xem là thực hiện nghĩa vụ đạo đức phải đặt trên cơ sở: tự giác chủ thể hiểu rõ việc mình làm và mong muốn được làm với tất cả tình cảm chân thành, không quản gian khổ; v[r]
Trang 1Tiết 20
Ngày soạn: 17/2/2017
Ngày dạy: Lớp 10A… Sỉ số:
Bài 11 MỘT SỐ PHẠM TRÙ CƠ BẢN CỦA ĐẠO ĐỨC HỌC (tiết 1)
I Mục tiêu bài học
Học xong bài, học sinh cần đạt được các yêu cầu sau:
1 Về kiến thức
Biết được thế nào là nghĩa vụ, lương tâm, nhân phẩm, danh dự và hạnh phúc
2 Về kỹ năng
- Biết thực hiện các nghĩa vụ đạo đức liên quan đến bản thân
- Biết giữ gìn danh dự, nhân phẩm, lương tâm của mình; biết phấn đấu cho hạnh phúc của bản thân và xã hội
3 Về thái độ
- Coi trọng việc giữ gìn lương tâm, nhân phẩm, danh dự và hạnh phúc
- Tôn trọng nhân phẩm, danh dự của người khác
II Tài liệu và phương tiện
Sách giáo khoa, sách giáo viên, sách tham khảo Giáo dục công dân 10
III Phương pháp: vấn đáp, giải quyết vấn đề, thảo luận nhóm, giải
quyết vấn đề, giảng giải, phân tích, chứng minh
IV Trọng tâm: mục 1, 2, 3.
V Tiến trình dạy học
1 Kiểm tra kiến thức đã học
Câu 1 Thế nào là đạo đức? Hãy lấy một vài ví dụ về những chuẩn mực đạo đức mà em biết Phân biệt đạo đức với pháp luật trong sự điều chỉnh hành vi của con người?
Câu 2: Hãy nêu vai trò của đạo đức trong sự phát triển của cá nhân, gia đình và xã hội?
2 Giới thiệu bài mới
Ở tiết trước, chúng ta đã tìm hiểu “Quan niệm về đạo đức” Ở tiết này
và tiết sắp tới, chúng ta sẽ tìm hiểu về “Một số phạm trù cơ bản của đạo đức học”
(bài 11)
3 Giảng bài mới
Hoạt động của giáo viên Hoạt động học sinh Nội dung
- Gi i thích t a bài:ả ự
+ Ph m trù ạ : th c ch t cũng là m t kháiự ấ ộ
ni m, nh ng là khái ni m chung nh t,ệ ư ệ ấ
Trang 2
khái quát nh t c a m t ngành khoa h c.ấ ủ ộ ọ
Còn khái ni m, đó là m t hình th c tệ ộ ứ ư
duy c a con ng i, ph n ánh nh ngủ ườ ả ữ
thu c tính chung, ch y u và b n ch tộ ủ ế ả ấ
nh t c a các s v t, hi n t ng (trongấ ủ ự ậ ệ ượ
t nhiên, xã h i và t duy con ng i).ự ộ ư ườ
+ Đ o đ c h c ạ ứ ọ là nói đ n m t mônế ộ
khoa h c nghiên c u v đ o đ c, vọ ứ ề ạ ứ ề
nh ng quy lu t phát sinh, phát tri n,ữ ậ ể
t n t i c a đ i s ng đ o đ c con ng iồ ạ ủ ờ ố ạ ứ ườ
và xã h i Nó xác l p nên h th ngộ ậ ệ ố
nh ng khái ni m, ữ ệ ph m trùạ , nh ngữ
chu n m c đ o đ c c b n, làm c sẩ ự ạ ứ ơ ả ơ ở
cho ý th c đ o đ c và hành vi đ o đ cứ ạ ứ ạ ứ
c a con ng iủ ườ.
* Hoạt động 1: Tìm hiểu phạm trù
“nghĩa vụ”.
- Mục tiêu: học sinh nắm được
khái niệm nghĩa vụ và thấy được nghĩa
vụ của người thanh niên Việt Nam hiện
nay để thực hiện cho tốt
- Cách tiến hành: sử dụng phương
pháp vấn đáp, giải quyết vấn đề, thảo luận
nhóm
- Nêu ví dụ: Cha mẹ có trách
nhiệm yêu thương, chăm sóc, nuôi
dưỡng và giáo dục con cái
Khi đất nước bị xâm lăng, mọi
người có trách nhiệm chiến đấu, lên
đường nhập ngũ bảo vệ Tổ quốc
Đó là nghĩa vụ
Vậy, nghĩa vụ là gì?
- Nhận xét, kết luận
- Gọi học sinh lấy thêm ví dụ
- Nghĩa vụ là biểu hiện riêng chỉ
có ở con người, trong khi đó con vật
chỉ quan hệ với nhau trên cơ sở bản
- Trả lời
- Ghi bài
- Cho ví dụ
1 Nghĩa vụ
a) Nghĩa vụ là gì?
* Khái niệm: Nghĩa vụ là trách
nhiệm của cá nhân đối với yêu
cầu, lợi ích chung của cộng đồng, xã hội
Trang 3năng Nghĩa vụ bao hàm: nghĩa vụ
pháp lý và nghĩa vụ đạo đức Để đảm
bảo hài hoà những nhu cầu, lợi ích của
các thành viên, xã hội đặt ra yêu cầu
chung là làm theo quy định của đạo lý
và luật pháp.
Một hành vi được xem là thực
hiện nghĩa vụ đạo đức phải đặt trên cơ
sở: tự giác (chủ thể hiểu rõ việc mình
làm và mong muốn được làm với tất cả
tình cảm chân thành, không quản gian
khổ); vì cái thiện, cái tốt đẹp; và được
tự do (hành vi được diễn ra trong điều
kiện chủ thể hoàn toàn được tự do lựa
chọn, không phụ thuộc vào hoàn cảnh
bị ép buộc từ bên ngoài hoặc những
động cơ vụ lợi từ bên trong) Thực
hiện nghĩa vụ đạo đức cao cả là lẽ sống
cao đẹp
- Trong thực tế, nhu cầu và lợi ích
của cá nhân không phải lúc nào cũng
phù hợp với nhu cầu và lợi ích của xã
hội, thậm chí có khi còn mâu thuẫn:
Ví dụ: Phải chặt bỏ đi một cây
lưu niệm của nhà mình để xây dựng
cột điện, kéo dây về làng; phải dọn nhà
đi nơi khác để thành phố mở rộng
đường; Tổ quốc bị xâm lăng, trong khi
đó bản thân phải nuôi mẹ già, con nhỏ,
cầm súng lên đường hay ở nhà…
Khi đó, sự kết hợp hài hoà đòi
hỏi (như phần nội dung):
- Ghi bài * Các yêu cầu của nghĩa vụ
đạo đức:
+ Cá nhân phải biết đặt nhu cầu, lợi ích của xã hội lên trên; phải biết hy sinh quyền lợi của mình (những giá trị thấp) vì quyền lợi chung (những giá trị cao)
+ Xã hội có trách nhiệm bảo đảm cho nhu cầu và lợi ích chính đáng của cá nhân
Trang 4- Theo các em, hi n nay thanh niênệ
Vi t Nam nói chung và b n thân cácệ ả
em nói riêng c n th c hi n nh ngầ ự ệ ữ
nghĩa v nào?ụ
- Nh n xét, ch t l i.ậ ố ạ
+ Ph i luôn có ý th c t h c t p, tuả ứ ự ọ ậ
dưỡng, rèn luy n đ o đ c b n thânệ ạ ứ ả
(rèn luy n nh ng ph m ch t đ o đ cệ ữ ẩ ấ ạ ứ
c a ngủ ười Vi t Nam trong th i đ iệ ờ ạ
m i), h c t p và làm theo t m gớ ọ ậ ấ ương
đ o đ c c a Ch t ch H Chí Minh.ạ ứ ủ ủ ị ồ
Ch ng l i cái x u, cái ác trong xã h iố ạ ấ ộ
nh : tr m cư ộ ướp, tham nhũng, lãng phí,
quan liêu, ch nghĩa cá nhân…ủ
Xây d ng xã h i m i t t đ p là xâyự ộ ớ ố ẹ
d ng th ng l i CNXH và ch nghĩaự ắ ợ ủ
c ng s n Trộ ả ước m t, th c hi n m cắ ự ệ ụ
tiêu c a xã h i ta hi n nay: “ủ ộ ệ Dân
giàu, n ướ c m nh, xã h i công b ng, ạ ộ ằ
dân ch , văn minh ủ ”
+ Ph i xác đ nh cho mình đ ng c ,ả ị ộ ơ
thái đ h c t p đúng đ n đ giúpộ ọ ậ ắ ể
ích cho b n thân, gia đình và xã h i ả ộ
+ Thái đ đúng đ n trong lao đ ngộ ắ ộ
hi n nay là m t trong nh ng thệ ộ ữ ước
đo đ đánh giá nhân cách c a conể ủ
người m i xã h i ch nghĩa.ớ ộ ủ
* Hoạt động 2: Tìm hiểu về
phạm trù “lương tâm”.(12 phút.)
- Đưa ra tình huống tham khảo:
Biết bạn sợ thằn lằn, Nam bắt được
con thằn lằn to, gói vào tờ giấy rồi bí
mật đặt vào quyển tập của bạn vào đầu
giờ ra chơi Khi vào học, bạn gái lật
tập ra, thấy gói giấy lạ vội lật ra xem,
thấy thằn lằn và hoảng sợ ngã xuống
sàn, tai nạn xảy ra Trước hậu quả do
hành vi nghịch ngợm của mình gây
- Trả lời
- Ghi bài
b) Nghĩa vụ của người thanh niên Việt Nam hiện nay (đọc thêm)
- Chăm lo rèn luy n đ o đ cệ ạ ứ
b n thânả , s ng nhân ái, chanố hòa v i m i ngớ ọ ười, ch ng l iố ạ cái ác, b o v cái thi n, gópả ệ ệ
ph n xây d ng m t ầ ự ộ xã h iộ
m i t t đ pớ ố ẹ
- Không ng ng h c t p đừ ọ ậ ể nâng cao trình đ văn hóa…ộ
- T giác, tích c c, c n cù,ự ự ầ sáng t o trong lao đ ng s nạ ộ ả
xu tấ , góp ph n xây d ng vàầ ự
b o v v ng ch c T qu cả ệ ữ ắ ổ ố
Vi t Nam xã h i ch nghĩa.ệ ộ ủ
2) Lương tâm a) Lương tâm là gì?
Trang 5nên, Nam hối hận rất nhiều và tự hứa
sẽ không làm như thế nữa
Ta nói bạn Nam còn có lương
tâm Vậy lương tâm là gì?
- Nhận xét, kết luận
- Thực chất của lương tâm là
tình cảm nghĩa vụ đạo đức Có thể xem
ý thức nghĩa vụ đạo đức là nền tảng, là
cơ sở hình thành lương tâm của con
người
- Gọi học sinh cho ví dụ thêm về
lương tâm
- Nhận xét, lấy thêm ví dụ: Trên
đường đi học về, An đã gặp một em bé
bị lạc mẹ, đứng kêu khóc rất tội nghiệp
Em đã đưa em bé đến đồn công an gần
nhất và nhờ các chú công an tìm giúp
Ta nói An có lương tâm
- Lương tâm tồn tại ở mấy trạng
thái?
- Trạng thái thanh thản của
lương tâm có được khi nào? Cho ví dụ
- Nhận xét, kết luận
- Cho ví dụ: Thấy nhà của anh A
rất nghèo, con thì đang bị bệnh nặng,
không đủ tiền để chữa trị, anh B liền cho
anh A một số tiền và đi vận động nhân
dân trong xóm ấp góp tiền để giúp đỡ gia
đình anh A Anh B cảm thấy rất vui vẻ vì
mình đã làm một việc nhân đạo, có ích
cho người khác
- Trạng thái cắn rứt của lương
tâm xảy ra khi nào? Cho ví dụ
- Nhận xét, chốt lại:
- Cho ví dụ: Một sự kiện an ninh trật
tự ở Long An (năm 2008), đứa em trai cãi
nhau với anh ruột, trong lúc ẩu đả, đứa em
đã vô ý dùng dao đâm anh ruột của mình
rồi bỏ chạy Khi hay tin anh chết vì nhác
- Trả lời
- Ghi bài
- Cho ví dụ
- Trả lời
- Trả lời
- Ghi bài
- Lương tâm là năng lực tự đánh giá và điều chỉnh hành vi đạo đức của bản thân trong mối quan hệ với người khác và
xã hội
- Lương tâm tồn tại ở hai trạng thái:
+ Trạng thái thanh thản của lương tâm: khi con người luôn thực hiện những hành vi đạo đức, biết nhận ra và sửa chữa sai lầm của bản thân
+ Trạng thái cắn rứt lương tâm: khi cá nhân có các hành
vi sai lầm, vi phạm các chuẩn mực đạo đức và cảm thấy ăn năn, hối hận
Trang 6dao oan nghiệt của mình, giọt nước mắt của
đứa em trai đã tuôn dài trên má vì hối hận
- Lương tâm dù tồn tại ở trạng
thái nào cũng có ý nghĩa tích cực đối
với cá nhân Trạng thái thanh thản của
lương tâm giúp con người tự tin hơn
vào bản thân và phát huy được tính
tích cực trong hành vi của mình Trạng
thái cắn rứt lương tâm giúp cá nhân
điều chỉnh hành vi của mình cho phù
hợp với yêu cầu của xã hội Một cá
nhân thường làm điều ác nhưng lại
không biết ăn năn, hối hận hay xấu hổ
(là người vô liêm sỉ), không cắn rứt
lương tâm thì bị coi là kẻ vô lương
tâm, vô đạo đức Ví dụ những kẻ
chuyên cướp của giết người, buôn bán
ma tuý, buôn người… đáng bị lên án
- Ở mục b, học sinh tự học và tự
tổng kết những bài học cần thiết cho
mình Ba tiêu chí trong sách giáo khoa
sẽ giúp học sinh định hướng quá trình
tự học
- Ví dụ: Tấm áo tặng bạn, góp
tiền cứu trợ đồng bào bị lũ lụt, giúp
bạn vượt khó, giúp đỡ mọi người, tham
gia chiến dịch mùa hè xanh…
- Ví dụ: nghĩa vụ học tập, tu
dưỡng đạo đức của người học sinh, rèn
luyện sức khỏe, tôn trọng, chấp hành
pháp luật, tham gia các hoạt động xây
dựng xã hội, làm việc giúp gia đình…
- Ví dụ: Bồi dưỡng những tình
cảm trong sáng, đẹp đẽ, cao thượng
trong các mối quan hệ tình cảm như:
tình cảm gia đình, tình bạn, tình đồng
chí, tình yêu đôi lứa, tình làng nghĩa
xóm, tình yêu quê hương, đất nước
b) Làm thế nào để trở thành người có lương tâm?
Muốn giữ cho lương tâm được trong sáng, cần phải:
- Thường xuyên rèn luyện tư tưởng đạo đức theo quan điểm tiến bộ, cách mạng và tự giác thực hiện các hành vi đạo đức hàng ngày để biến ý thức đạo đức thành thói quen đạo đức
- Tự nguyện thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của bản thân
- Bồi dưỡng tình cảm trong sáng, đẹp đẽ, cao thượng trong quan hệ giữa người với người
4 Luyện tập củng cố (10 phút)
- GV: Cho h c sinh làm các bài t p:ọ ậ
Bài t p 1: Phân tích tr ng thái lậ ạ ương tâm c a tình hu ng sau và nóiủ ố
rõ thái đ c a em nh th nào?ộ ủ ư ế
Trang 7T i ngã t , m t c già ch ng g y qua đ ạ ư ộ ụ ố ậ ườ ng nh ng b ngã Cùng lúc ư ị
đó có ba em h c sinh: An, B o, Bình cũng qua đ ọ ả ườ ng An th y th nh ng b ấ ế ư ỏ
đi th ng qua đ ẳ ườ ng và nghĩ “Không bi t bà c y có sao không? Ph i chi lúc ế ụ ấ ả
n y mình d ng l i, đ bà c lên và đ a bà c qua đ ả ừ ạ ỡ ụ ư ụ ườ ng thì t t r i!” B o ố ồ ả
thì d ng l i và đ bà c đ ng lên r i đ a bà qua đ ừ ạ ỡ ụ ứ ồ ư ườ ng Bình th y th li n ấ ế ề
ch nh o B o: “Đ d h i, ai m ế ạ ả ồ ư ơ ượ n mà làm,…”, nh ng B o v n vui v tr ư ả ẫ ẻ ả
l i: “Tôi th y mình đâu có m t bao nhiêu th i gian, công s c mà l i th y vui ờ ấ ấ ờ ứ ạ ấ
vì đ ượ c giúp đ ng ỡ ườ i khác”.
- HS: Tr l i:ả ờ
+ An có bi u hi n h i h n vì không giúp đ bà c , ch ng t Anể ệ ố ậ ỡ ụ ứ ỏ
đang trong tr ng thái b c n r t lở ạ ị ắ ứ ương tâm Thái đ c a em: th y cách xộ ủ ấ ử
s c a An nh v y là ch a đúng, còn có l i s ng ích k , cá nhân, khôngự ủ ư ậ ư ố ố ỷ
giúp đ ngỡ ười khác, c n ph i thay đ i, nh ng cũng thông c m, m ng vìầ ả ổ ư ả ừ
b n còn có lạ ương tâm
+ B o thì luôn giúp đ ngả ỡ ười khác, làm vi c t t, phù h p v i chu nệ ố ợ ớ ẩ
m c đ o đ c c a xã h i, nên tr ng thái lự ạ ứ ủ ộ ạ ương tâm c a b n luôn thanhủ ạ
th n, trong sáng Thái đ c a em: ng h , khen ng i và nh n th y mìnhả ộ ủ ủ ộ ợ ậ ấ
c n ph i h c t p theo gầ ả ọ ậ ương c a b n B o.ủ ạ ả
+ Bình thì th , vô c m, không quan tâm, giúp đ ngờ ơ ả ỡ ười khác, có tư
tưởng “s ng ch t m c bay ố ế ặ ”, cũng không bi t h i h n v l i nói, hành vi,ế ố ậ ề ờ
cách c x c a mình, nên đó là ngư ử ủ ười vô lương tâm, đáng chê trách
Bài 2: S p x p th t các y u t c t A và c t B:ắ ế ứ ự ế ố ở ộ ộ
1 Tr em đi h cẻ ọ a Đóng thuế
2 Kinh doanh hàng hóa b Trường h c và giáo viênọ
3 S ng t do và h nh ố ự ạ
ẹ
4 Chăm sóc, yêu thương d B o v T qu cả ệ ổ ố
- HS: Tr l i: 1-b; 2-a;3-d;4-cả ờ
- GV: Cho h c sinh làm bài t p 1 sách giáo khoa trang 75.ọ ậ
- HS: Tr l i:ả ờ
+ Bài t p 1 (SGK): S ng theo phậ ố ương châm “Đèn nhà ai n y r ng ấ ạ ” là
thi u ý th c nghĩa v , th hi n l i s ng thi u ý th c c ng đ ng và l i s ng yế ứ ụ ế ệ ố ố ế ứ ộ ồ ố ố ấ
trong nh ng hoàn c nh c th có lúc sẽ gây ra nh ng h u qu x u cho xã h iữ ả ụ ể ữ ậ ả ấ ộ
và cho chính b n thân ngả ười đó
RÚT KINH NGHI MỆ
Trang 8