CƠ SỞ LÝ LUẬN : Để hình thành kiến thức kỹ năng,thái độ và phát huy năng lực tích cực của học sinh .Vì vậy trong việc giảng dạy người giáo viên cần có nhiều phương pháp dạy học khác nhau[r]
Trang 11 A ĐẶT VẤN ĐỀ 1
9 III.Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề 4
Trang 2Từ những năm gần đây cho những dấu hiệu cho thấy nạn suy thoái môitrường đã một rõ ràng hơn do nhiều nguyên nhân,chủ yếu là do tác động của conngười.Khi gánh chịu hậu quả gây ra, con người đã bắt đầu ý thức được nhữngảnh hưởng có hại của mình ảnh hưởng đối với môi trường sống.Chính vì thế conngười cần quan tâm hơn công tác bảo vệ môi trường,đặc biệt là bảo vệ môitrường trong thời kỳ công nghiệp hoá- hiện đại hoá.Bộ Giáo dục và Đào tạo đãđưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục nhằm tác động lênthái độ ,hành vi của học sinh bằng chương trình lồng ghép giáo dục môi trườngtrong các môn học ở cấp trung học cơ sở cũng như các cấp học khác
Chúng ta đang sống trong một môi trường ngày càng ô nhiễm nghiêmtrọng Để ngăn chặn cải thiện tình trạng hiện tại cũng như tương lai,chúng ta cần
có thế hệ có nhận thức đầy đủ hơn về tầm quan trọng của môi trường đối với đờisống con người và các loài sinh vật khác,cũng như trách nhiệm của bản thântrong việc bảo vệ môi trường sống.Tuyên truyền giáo dục là giải pháp đem lạihiệu quả cao,trong đó giáo dục ở nhà trường có vai trò rất quan trọng
Giáo dục bảo vệ môi trường là một vấn đề cấp bách có tính toàn cầu và làvấn đề có tính khoa học, tính xã hội sâu sắc Đặc biệt vấn đề này rất cần thiếtcho các em học sinh - những chủ nhân tương lai của đất nước Hình thành chocác em ý thức bảo vệ môi trường và thói quen sống vì một môi trường xanh -sạch - đẹp
2.Có thực tiễn
Trang 3Hiện nay như chúng ta đã biết môi trường đang bị huỷ hoại nghiêm trọng,gây nên sự mất cân bằng sinh thái, sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên ảnh hưởngtới chất lượng cuộc sống Một trong những nguyên nhân cơ bản gây nên tìnhtrạng trên là do tiến trình công nghiệp hoá, sự yếu kém về khoa học xử lý chấtthải, sự thiếu ý thức, thiếu hiểu biết của con người.
Để có một môi trường bền vững cho hôm nay và cả mai sau thì ngay từbây giờ chúng ta cần phải cung cấp cho học sinh những kiến thức cần thiết vềmôi trường Nếu nhận thức của mỗi học sinh tốt,thực hiện tốt việc bảo vệ môitrường,đó cũng là lực lượng tốt bảo vệ,khôi phục thiên nhiên,góp phần cải thiệnsức khỏe con người.Nhưng ý thức không là chưa đủ mà cần phải có những biệnpháp ,những cách làm,để góp phần bảo vệ môi trường
Là một giáo viên sinh học ,việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho các
em qua tiết dạy là một yêu cầu không thể thiếu trong quá trình dạy học Vậygiáo dục như thế nào để có hệ thống và hiệu quả Tôi xin mạnh dạn đưa ra một
số kinh nghiệm về “Bước đầu tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường góp phần nâng cao chất lượng môn Sinh học 9”.Nhằm:
+Rút ra một số kinh nghiệm trong việc “tích hợp kiến thức giáo dục bảo
vệ môi trường trong tiết dạy sinh học 9”
+ Xây dựng một số bài soạn theo định hướng : “tích hợp giáo dục bảo vệmôi trường” có tính chất minh hoạ đã được dạy ở thực nghiệm
II.MỤC ĐÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1.Mục đích:
- Nghiên cứu để xác định tầm quan trọng của việc tích hợp bảo vệ môitrường vào việc giảng dạy bộ môn sinh học,góp phần nâng cao chât lượng họctập của học sinh ,giúp học sinh có ý thức bảo vệ môi trường thông qua bài dạymôn sinh hoc 9
- Giúp học sinh ham mê,yêu thích bô môn sinh học
- Tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo vệ môitrường ,cải thiện và xây dựng môi trường xanh- sạch - đẹp
2.Phương pháp nghiên cứu:
Trang 4Trong phạm vi đề tài này tôi đã chọn một số phương pháp sau:
+Phương pháp điều tra khảo sát
+Tổ chức ngoại khoá trong giờ thực hành,học ngoài thiên nhiên
+ Tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường dưới dạng trò chơi,kể chuyện+ Tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường vào bài học ở các mức độ khácnhau
III.GIỚI HẠN ĐỀ TÀI
Trong môn sinh học 9 Bài : 21,24,25,27,29,30,32,33,41,47,50,51,52,53,54,56,58,59,60,61,62,63,66
IV.KẾ HOẠCH THỰC HIỆN
Bắt đầu từ tuần 11 đến tuần 33 trong môn sinh học 9
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÝ LUẬN :
Để hình thành kiến thức kỹ năng,thái độ và phát huy năng lực tích cực củahọc sinh Vì vậy trong việc giảng dạy người giáo viên cần có nhiều phươngpháp dạy học khác nhau và có nhiều biện pháp thực hiện.Khi soạn giáo án việcxây dựng câu hỏi giáo dục bảo vệ môi trường được giáo viên thường xuyên tiếnhành ở các bài có tích hợp môi trường.Để mang lại kết quả cao trong việc thựchiện mục tiêu của mỗi phần,mỗi bài,mỗi chương phải thường xuyên xây dựngnhững câu hỏi liên quan đến vấn đề bảo vệ môi trường sẽ đưa học sinh vàonhững tình huống có vấn đề cần giải quyết ,mà muốn giải quyết vấn đề đó thìhọc sinh phải tích cực vận động linh hoạt,sáng tạo những kiến thức đã có đểhoàn thành nội dung giáo viên đưa ra Đa số học sinh thường gặp khó khăntrong tiếp thu kiến thức bảo vệ môi trường cũng như việc áp dụng kiến thứcbảo vệ môi trường vận dụng vào thực tế của mình Vì vậy cần tăng cường vấn
đề tích hợp bảo vệ môi trường là việc làm cần thiết và cấp bách
Trang 5tỳng đặc biệt là biện phỏp xõy dựng cõu hỏi,giỏo viờn thường sử dụng cõu hỏi cúsẵn,nhiều khi chưa sỏt với đối tượng học sinh,khụng kớch thớch phỏt huy đượcnăng lực tự học ,sỏng tạo của cỏc em ,làm cho cỏc em thụ động trong việc lĩnhhội kiến thức.
Từ thực tế đú với mong muốn tỡm tũi cỏc biện phỏp giỏo dục cho học sinh
về vấn đề bảo vệ mụi trường trong cỏc tiết học nhằm trang bị cho cỏc em một hệthống kiến thức tơng đối đầy đủ về môi trờng và kỹ năng bảo vệ môi trờng,trởthành cỏc tuyờn truyền viờn trong cụng tỏc bảo vệ mụi trường ,cú thúi quensống vỡ một mụi trường xanh - sạch - đẹp Nờn tụi đó chọn sỏng kiến kinh
nghiệm: “Bước đầu tớch hợp kiến thức giỏo dục bảo vệ mụi trường gúp phần nõng cao chất lượng mụn Sinh học 9”
III/ THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG MÂU THUẪN
1.Thực trạng của vấn đề nghiờn cứu:
*Về phớa giỏo viờn
Trong thực tế giảng dạy ,giỏo viờn chỉ chỳ ý đến kiến thức cần hỡnh thành
ở bài học chứ chưa chỳ ý đến lồng ghộp nội dung giỏo dục bảo vệ mụi trường vào bài học, nếu cú chỉ là sơ sài
Trang 6kinh nghiệm thực tế các em đã có ,tận dụng tối đa mọi khả năng để học sinh tiếpxúc trực tiếp với mội trường.Việc thực hiện nguyên tắc này đòi hỏi giáo viênphải cập nhật tốt kiến thức về môi trường và có kinh nghiệm.
*Về phía học sinh:
+Thực trạng học sinh ít tiếp xúc với thực tế nên chưa đánh giá hết mức độ
ô nhiễm môi trường ,còn thờ ơ trước sự ô nhiễm môi trường
+Bản thân học sinh là tác nhân trực tiếp gây ô nhiễm môi trường.Minhchứng cho điều này là hiện nay các em vẫn còn xả rác bừa bãi,bẻ cây,bẻ cành vàthờ ơ trước những hành động gây ô nhiễm môi trường
+Địa bàn xã Đức Mỹ thuộc vùng sâu nên việc thu nhận thông tin từ các phương tiện thông tin đại chúng từ thực tế làm vốn kiến thức để vận dụng vào bài học của học sinh còn hạn chế.Vì vậy ý thức bảo vệ môi trường của các em làchưa cao
Nếu trong cấu trúc bài học nội dung có liên quan tới môi trường được đặt
ở cuối mỗi bài nên chiếm một nội dung rất nhỏ trong bài, tuy nhiên người giáoviên nhất thiết không được coi là phần phụ mà dễ bỏ qua Cần đưa vào mục tiêugiáo dục của bài Giáo viên dẫn dắt gợi ý cho học sinh tự nói dựa trên hiểu biết
Trang 7của mình, sau đó giáo viên khuyến khích cho điểm đối với học sinh đưa ranhững thông tin đúng ngoài SGK.
Ví dụ: Bài 53:Tác động của con người đối với môi trường
Giáo viên cho học sinh tự đọc thông tin tìm hiểu sự tác động của conngười tới môi trường qua các thời kỳ phát triển của xã hội - học sinh sẽ hiểuđược thời kì nguyên thuỷ môi trường ít chịu tác động của con người, thời kỳ xãhội nông nghiệp đã chịu sự tác động chủ yếu của con người do hoạt động phárừng làm rẫy, xây dựng khu dân cư đặc biệt đến thời kỳ xã hội công nghiệpthì việc cơ giới hoá nông nghiệp, đô thị hoá dẫn tới suy giảm môi trường Tiếp theo giáo viên yêu cầu học sinh tự tìm hiểu những hoạt động củacộng đồng dân cư nơi mình đang sống có ảnh hưởng tới môi trường như thếnào? Cuối cùng tìm ra các biện pháp bảo vệ và cải tạo môi trường tự nhiên
Như vậy ta cứ tiến hành tích hợp ý thức bảo vệ môi trường cho học sinhvào các bài học liên tục Từ đó hình thành cho các em thói quen bảo vệ môitrường trước hết ở phương diện lý thuyết sau đó sẽ thành hành động cụ thể khicác em hiểu rõ vấn đề
1.2 Định hướng phương pháp giảng dạy bài học có liên quan tới môitrường
Để giảng dạy kiến thức có liên quan đến môi trường, giáo viên cần tíchhợp một cách có hệ thống các kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường với kiếnthức môn học thành nội dung thống nhất, gắn bó chặt chẽ với nhau dựa trên mốiliên hệ lí luận và thực tiễn đựoc đề cập trong bài học Vì vậy kiến thức giáo dụcbảo vệ môi trường không phải muốn đưa vào lúc nào cũng được, mà phải căn cứvào nội dung của bài học có liên quan với vấn đề môi trường mới có thể tìm chỗthích hợp để đưa vào.Đối với môn Sinh học có thể áp dụng hai dạng khác nhau:
* Dạng lồng ghép
- Ở dạng này, các kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường đã có trongchương trình SGK và trở thành một phần kiến thức môn học Trong SGK Sinhhọc 9 môi dung này có thể chiếm một vài chương
Trang 8Ví dụ: Chương I: Sinh vật và môi trương; Chương II: Hệ sinh thái;Chương III: Con người, dân số và môi trường; Chương IV: Bảo vệ môi trường.Chiếm một mục, một đoạn trong bài học ( lồng ghép một phần) Trong SGKSinh học 9:
+Bài 29: Bệnh và tật di truyền ở người Trong bài này ở mục III có cácbiện pháp để hạn chế bệnh và tật di truyền ở người: “Đấu tranh chống sản xuất,thử, sử dụng vũ khí hạt nhân, vũ khí hoá học và các hành vi gây ô nhiễm môitrường Sử dụng đúng cách các loại thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, thuốc chữabệnh”
+ Bài 30: Di truyền học với con người: trong bài này ở mục III có nêu lênhậu quả di truyền do ô nhiễm môi trường
* Dạng liên hệ
- Ở dạng này các kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường không được đưavào chương trình và SGK nhưng dựa vào nội dung bài học, giáo viên có thể bổsung kiếm thức giáo dục bảo vệ môi trường có liên quan với bài học qua giờ lênlớp
Trong SGK sinh 9 có nhiều bài có khả năng liện hệ kiến thức bảo vệ môitrường Tuy nhiên, giáo viên cần xác định các bài học có khả năng lồng ghép vàlựa chọn các kiến thức và vị trí có thể đưa nội dung giáo dục bảo vệ môi trườngvào bài một cách hợp lí Muốn làm đựoc điều này đòi hỏi giáo viên phải luôncập nhật các kiến thức về môi trường
Để giảng dạy kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường đối với môn Sinh họclớp 9 người giáo viên có thể vận dụng nhiều phương pháp khác nhau sao chophù hợp mục tiêu bài học
- Phương pháp tham quan, điều tra, khảo sát, nghiên cứu thực địa
- Phương pháp thí nghiệm
- Phương pháp khai thác kinh nghiệm thực tế để giáo dục
- Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề
- Phương pháp tổ chức hoạt động nhóm của học sinh
- Phương pháp hoạt động thực tiễn
Trang 9- Phương pháp nêu gương.
Trong đó dạy học hợp tác nhóm nhỏ có ưu thế rõ rệt vì khi đó học sinhđược thảo luận tìm ra kiến thức một cách chủ động.Chúng ta có thể chia nhómhoạt động, mỗi nhóm thực hiện một nội dung bài học bằng cách giao nhiệm vụ
Ví dụ : Bài 54 và 55: Ô nhiễm môi trường - Sinh học 9
Muốn thực hiện nội dung này ta giao nhiệm vụ hoạt động cho từng nhóm
- Nhóm nói về ô nhiễm khí hậu
- Nhóm nói về ô nhiễm nguồn nước
Trong đó: Mỗi nội dung phải nêu được:
- Nguyên nhân
- Biện pháp hạn chế
- Liên hệ bản thân
Sau đó nhóm trình bày, nhóm khác nhận xét bổ sung và cho điểm
Song để thực hiện được nội dung này yêu cầu người giáo viên phải có vốnkiến thức thực tế và biết cách tổ chức hoạt động và giao nhiệm vụ trước cho họcsinh
1.3 Tích hợp kiến thức bảo vệ môi trường dưới các dạng trò chơi
Để thay đổi hình thức dạy - học cho học sinh đỡ nhàm chán (đặc biệt đốivới phần sinh thái và môi trường sinh học 9) thì ta nên sử dụng phương phápnày:
Ví dụ: Bài 58: Sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên - Sinh học 9
Bài này gồm 3 nội dung: +Sử dụng hợp lý tài nguyên đất,
+Sử dụng hợp lý tài nguyên nước
+ Sử dụng hợp lý tài nguyên rừng
Giáo viên giao nhiệm vụ cho các tổ về chuẩn bị các tình huống (mỗi tổ 1tình huống, 1 nội dung) sau đó các tổ đưa ra tình huống sử dụng một loại tàinguyên nào đó và yêu cầu tổ khác giải quyết tình huống đó - xem sử dụng nhưthế đã hợp lý chưa, giải thích
1.4 Tổ chức ngoại khoá trong giờ thực hành
Trang 10Trong những năm gần đây dưới sự tác động của con người ,môi trường cónhiều thay đổi cả tích cực và tiêu cực Vì vậy tổ chức ngoại khoá cho cho họcsinh đi đến những nơi có thay đổi tích cực, tiêu cực là một dịp để các em nắmchắc nội dung bài học, từ đó tìm ra phương pháp bảo vệ môi trường hiện tại vàtương lai.
- Nguồn tài nguyên, khai thác, sử dụng, tái tạo và phát triển bền vững
- Mối quan hệ giữa con người - dân số và môi trường
- Sự ô nhiễm và suy thoái môi trường (hiện trạng, nguyên nhân, hậu quả)
- Các biện pháp bảo vệ môi trường (môi trường ở địa phương, quốc gia,khu vực, toàn cầu)
Kĩ năng – Hành vi :
- Có hành động cụ thể bảo vệ môi trường
- Tuyên truyền, vận động mọi người tham gia hoạt động bảo vệ môitrường trong gia đình, nhà trường , xã hội
Thái độ – Tình cảm :
- Có tình cảm yêu quý, tôn trọng thiên nhiên
- Có tình yêu quê hương, đất nước
- Có thái độ thân thiện với môi trường và ý thức được hành động trướcvấn đề môi trường nảy sinh
- Quan tâm thường xuyên đến môi trường sống của cá nhân, gia đình,cộng động
2.2 Xác định mục tiêu giáo dục ý thức bảo vệ môi trường qua một bài,cần tiến hành theo các bước sau :
- Rà soát sách giáo khoa, chọn bài, chọn mục
Trang 11- Nghiên cứu nội dung giáo dục môi trường hướng dẫn trong sách giáo viên,chuẩn kiến thức ,kỹ năng về bài hay mục đã chon
- Xác định nội dung được tích hợp trong bài học đã chọn
- Cập nhập thông tin giáo dục bảo vệ môi trường có liên quan
2.3Xác định mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường trên cơ sở trả lời cáccâu hỏi:
-Có thể giúp cho học sinh hiểu biết gì về môi trường và các biện pháp bảo
Các ví dụ:
Bài 47 Quần thể sinh vật
Sau khi học sinh năm được khái niệm Quần thể sinh vật và nhưng đặctrưng cơ bảncủa quần thể, giáo viên cần nhấn mạnh phần ảnh hưởng của môitrường tới quần thể sinh vật bằng cách đưa ra hệ thống câu hỏi và câu trả lời sau:
- Câu hỏi: Các nhân tố môi trường ảnh hưởng tới đặc điểm nào của quầnthể?
Trả lời: Số lượng cá thể trong quần thể tức làm thay đổi mật độ của quầnthể
- Câu hỏi: Mật độ của quần thể được điều chỉnh tự nhiên như thế nào?
Trang 12Trả lời: Mật độ của quần thể được điều chỉnh do cơ chế duy trì trạng tháicân bằng của quần thể: Khi mật độ quá cao, điều kiện sống suy giảm, trong quầnthể dẫn đến giảm số lượng như hiện tượng di cư của một bộ phận quần thể, giảmkhả năng sinh sản và mắn đẻ của các cá thể cái, giảm sức sống sót của các cá thểnon và già… Khi mật độ giảm, sự điều chỉnh sẽ theo hướng ngược lại, khả năngsinh sản và khả năng sống sót của các cá thể trong quần thể tăng cao hơn Tuynhiên, trong nhiều trường hợp, mật độ giảm xuống quá thấp thì khả năng phụchồi sẽ gặp khó khăn có thể dẫn tới diệt vong.
- Liên hệ giáo dục ý thức bảo vệ môi trường: Qua hiện tượng đó rút ra kết luận gì?
Trả lời: Con người bằng hoạt động của mình có thể làm thay đổi trường
sống tự nhiên của quần thể, thay đổi sự cân bằng của quần thể Cần tôn trọngmôi trường tự nhiên của quần thể
Bài 48: Quần thể người
Học sinh cần nắm được một số đặc trưng cơ bản của quần thể người liênquan đến vấn đề dân số, từ đó nhận thức đúng về dân số và phát triển xã hội, đểsau này các em cùng với mọi người dân thực hiện tốt Pháp lệnh dân số
- Giáo viên đưa ra một thông tin tham khảo sau: “Kiểm soát dân số đóngmột vai trò lớn trong môi trường Càng đông người càng làm cho môi trường lộnxộn hơn Điều này có thể gây ra bệnh hoạn trong môi trường xung quanh”Liên hệ giáo dục ý thức bảo vệ môi trường: Em có đồng ý với câu nói trên đây
không? Nhận xét của em về ảnh hưởng của gia tăng dân số đến môi trường và chất lượng cuộc sống?
- Trả lời: Dân số tăng quá nhanh sẽ dẫn đến: thiếu nơi ở, nguồn nước ăn, ônhiễm môi trường, tàn phá rừng và các tài nguyên khác Để có sự phát triển bềnvững, mỗi quốc gia cần phải phát triển dân số hợp lí Có như vậy, mỗi cá nhân,gia đình và toàn xã hội mới có được cuộc sống với chất lượng tốt, mọi ngườitrong xã hội mới được nuôi dưỡng, chăm sóc và có điều kiện phát triển toàndiện
Trang 13- Em hãy lấy một vài ví dụ cụ thể để thấy được sự tăng dân số quá nhanh
sẽ gây ô nhiễm môi trường sống?
Trả lời: Dân số nhiều nảy sinh nhiều nhu cầu phục vụ đời sống, cần nhiềulương thực, nhiều quần áo, nhiều nơi ở, nhiều phương tiện đi lại… nên nhiềunhà máy được xây dựng, nhiều khu đô thị mọc lên dẫn đến có nhiều khí thải, rácthải và các chất thải sinh hoạt khác, rừng ngày càng thu hẹp…tức môi trường bị
ô nhiễm
Bài 49: Quần xã sinh vật
Học sinh ngoài việc nắm được khái niệm quần xã sinh vật, các dấu hiệuđiển hình của một quần xã sinh vật, còn cần phải thấy rõ mối quan hệ giữangoại cảnh với quần xã và khái niệm cân bằng sinh thái
- Giáo viên đưa ra vấn đề (Theo hình 49.3 Quan hệ giữa số lượng sâu và
số lượng chim bắt sâu): Môi trường sống thuận lợi, có nhiều lá cây, dẫn đến sâu
ăn lá nhiều, dẫn đến chim ăn sâu tăng, dẫn đến sâu ăn lá lại giảm Nếu sâu ăn lá
mà hết thì chim ăn sâu sẽ ăn gì?
- Học sinh: Số lượng sâu ăn lá bị số lượng chim ăn sâu khống chế vàngược lại
- Giáo viên kết luận: Số lượng cá thể luôn luôn được khống chế ở mức độphù hợp với khả năng của môi trường, tạo nên sự cân bằng sinh học trong quầnxã
* Liên hệ giáo dục ý thức bảo vệ môi trường :
+ Tác động nào của con người gây mất cân bằng sinh học trong quần xã?
+ Chúng ta cần làm gì để bảo vệ thiên nhiên?
Trả lời:
+ Săn bắn, chặt phá bừa bãi gây mất cân bằng sinh học
+ Nhà nước đã ban hành Pháp lệnh bảo vệ thiên nhiên hoang dã
+ Tuyên truyền cho mọi người dân tham gia bảo vệ môi trường, thiênnhiên
Bài 53: Tác động của con người đối với môi trường