* Về phía giáo viên: Một bộ phận nhỏ trong giáo viên vẫn chưa quan tâm đúng mức đến rèn đọc diễn cảm cho học sinh, giáo viên chưa dự tính đến chỗ học sinh hay ngắt giọng sai để xác định[r]
Trang 1I ĐẶT VẤN ĐÊ
Môn Tiếng Việt ở trường phổ thông có nhiệm vụ hình thành năng lực hoạtđộng ngôn ngữ cho học sinh Năng lực đó được thể hiện qua các kĩ năng: Nghe-nói- đọc viết Đọc là một phân môn có vị trí đặc biệt trong chương trình Tiểu học,
nó đảm nhiệm việc hình thành và phát triển kĩ năng đọc
Những kinh nghiệm đời sống, những thành tựu văn hóa, khoa học, những tưtưởng tình cảm của thế hệ trước và của cả những người đương thời phần lớn đã đãđược ghi lại bằng chữ viết Nếu không biết đọc con người sẽ không tiếp thu nềnvăn hóa loài người, và cũng không thể sống một cuộc sống đúng nghĩa Tác phẩmvăn học chân chính với lối viết thực, sống động, với bút pháp sắc sảo, linh hoạt mở
ra được nhiều chiều về đời sống xã hội phong phú và mang tính nhân văn sâu sắc
sẽ khiến người đọc tìm hiểu xong trở nên tốt hơn, sống độ lượng, vị tha, giàu lòngnhân ái hơn Đọc diễn cảm còn giúp người đọc và người nghe dễ rung động và cảmnhận được cái hay cái đẹp của con người, của đất nước và của cuộc sống trong tácphẩm Từ đó khiến người đọc, người nghe thêm yêu con người, yêu quê hương đấtnước và yêu cuộc sống hơn
Việc vận dụng đổi mới phương pháp dạy học một cách sáng tạo, linh hoạt cóhiệu quả ở Tiểu học trong những năm gần đây đã được các nhà nghiên cứu, cán bộquản lí giáo dục, giáo viên trực tiếp giảng dạy coi đây là khâu đột phá Đổi mớiphương pháp dạy học là giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo; rèn thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiếnthức vào những tình huống khác nhau trong học tập và trong thực tiễn; có niềm vuihứng thú trong học tập Đổi mới phương pháp dạy học có thể hiểu là tìm ra conđường ngắn nhất để đạt chất lượng và hiệu quả cao.Với cách nhìn từ phương phápmới, giáo viên có thể thực hiện việc cải tiến phương pháp dạy học nói chung vàmôn Tiếng Việt lớp 5 nói riêng nhằm gây hứng thú học tập, tạo niềm tin, niềm vuibằng sự hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng sử dụng Tiếng Việt: nghe,
Trang 2nói, đọc, viết để học sinh giao tiếp Thông qua việc dạy Tiếng Việt góp phần rènluyện thao tác tư duy Môn Tiếng Việt có nhiệm vụ hình thành năng lực hoạt độngngôn ngữ cho học sinh Năng lực ngôn ngữ được thể hiện trong bốn dạng hoạtđộng, tương ứng với chúng là bốn kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết Đọc là phân môncủa chương trình Tiếng Việt bậc Tiểu học.Vì thế phân môn Tập đọc có vị trí đặcbiệt trong chương trình Tiểu học Nó đảm nhiệm việc hình thành và phát triển chohọc sinh kĩ năng đọc, một kĩ năng quan trọng hàng đầu của học sinhTiểu học đồngthời làm cơ sở, nền móng cho mọi sự phát triển Đọc trở thành nhiệm vụ cấp thiếtcủa mỗi người đi học Biết đọc con người đã nhân khả năng tiếp nhận lên nhiều lần,
từ đây họ biết tìm hiểu, đánh giá cuộc sống, nhận thức các mối quan hệ tự nhiên, xãhội Nhờ đọc mà con người bày tỏ ý kiến của mình Từ đó con người có điều kiện
tự học và hiểu biết các môn học khác Như vậy có thể khẳng định rằng đọc là cầunối của mọi tri thức, của mọi môn học Đọc chính là học, học nữa, học mãi, đọc để
tự học, học cả đời Bởi vậy dạy cho học sinh biết đọc, đọc đúng, đọc hiểu và đọcdiễn cảm là một việc làm cần thiết và có ý nghĩa rất quan trọng
Trong thực tế hiện nay, ở trường Tiểu học việc dạy đọc, bên cạnh nhữngthành công, còn nhiều hạn chế Học sinh đọc còn ngọng rất nhiều, chưa biết cáchđọc hiểu, đọc diễn cảm, kết quả đọc của các em chưa đáp ứng được yêu cầu củaviệc hình thành kĩ năng đọc Các giờ Tập đọc thì hầu như học sinh chỉ mới biết đọcđúng, đọc trơn, đọc to, số lượng học sinh biết đọc diễn cảm tốt còn rất ít Một sốgiáo viên chưa thực sự quan tâm đến rèn đọc diễn cảm cho học sinh, phương pháp
cụ thể hướng dẫn rèn đọc diễn cảm cho học sinh Tiểu học cũng rất ít được quantâm
Vậy để giúp học sinh đọc đúng, đọc diễn cảm, hiểu và cảm thụ được bài văn,phải tiến hành song song với việc bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho họcsinh Hiện nay, học sinh đã có điều kiện thuận lợi cho việc rèn đọc: chương trìnhsách giáo khoa phù hợp với nhận thức của học sinh, sự sắp xếp các bài đọc lôgic,chặt chẽ, sự quan tâm của thầy cô, bạn bè và gia đình,…song việc rèn đọc của học
Trang 3sinh không đồng đều Một số học sinh tiếp thu tốt thì chỉ cần nghe giáo viên đọc vàhướng dẫn cách đọc là các em có thể đọc được một bài văn hay hoặc một bài thơtheo đúng yêu cầu Nhưng bên cạnh đó có học sinh khả năng còn hạn chế do họcsinh phát âm chưa chuẩn hoặc do bản thân học sinh chưa tự cố gắng tích cực rènđọc, tiếp thu kiến thức một cách thụ động, máy móc và còn xem nhẹ môn Tập đọcnhất là hoạt động đọc.
Là một giáo viên được phân công giảng dạy ở lớp 5, tôi tự thấy trách nhiệmcủa mình là phải cố gắng tìm tòi, học hỏi, nâng cao chất lượng dạy học các mônhọc nói chung và môn Tập đọc nói riêng nhằm bồi dưỡng, xây dựng cho học sinhmột tâm hồn đẹp, một nhân cách văn hóa mang đậm bản sắc Việt Nam Với lí do
như đã trình bày, tôi chọn đề tài: “ Rèn đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5” hy vọng
giúp học sinh học tập ngày một tốt hơn môn Tập đọc cũng như các môn khác
II GIẢI QUYẾT VẤN ĐÊPhần I: Thực trạng của vấn đề:
Trang 4Qua nhiều năm công tác giảng dạy và dự giờ tôi gặp nhiều học sinh đọc rấttốt Bên cạnh còn một số học sinh chưa thể hiện đúng giọng, ngắt nghỉ sai ở nhữngcâu dài, chưa đọc đúng nhip điệu bài thơ Vậy nguyên nhân do đâu? Giáo viên hayhọc sinh? Theo tôi là cả hai Nếu giáo viên đọc diễn cảm tốt thì học sinh sẽ đọc tốt,bên cạnh còn sự tự rèn luyện của các em ngoài giờ chính khóa, còn có sự quan tâmcủa các bậc phụ huynh
* Về phía giáo viên:
Một bộ phận nhỏ trong giáo viên vẫn chưa quan tâm đúng mức đến rèn đọcdiễn cảm cho học sinh, giáo viên chưa dự tính đến chỗ học sinh hay ngắt giọng sai
để xác định điểm cần ngắt giọng (Tuy nhiên cũng không nên cứng nhắc trong khigiảng dạy ngắt giọng), chưa thực sự có những biện pháp tích cực, thích hợp vớitừng đối tượng học sinh để khơi dậy hứng thú, khả năng đọc diễn cảm của học sinh
Từ đó chưa nâng cao được chất lượng đọc diễn cảm
Năng lực đọc diễn cảm của một số giáo viên còn hạn chế
* Về phía học sinh:
- Đa số các em đọc qua phần đọc diễn cảm còn yếu, kết quả đọc của các emchưa đáp ứng yêu cầu của việc hình thành kỹ năng đọc nhất là cho việc cảm thụ cáihay, cái đẹp trong văn học và đối với học sinh giỏi để chuẩn bị thi học sinh giỏi cấptrường, cấp huyện , cấp tỉnh Các em chưa nắm được công cụ hữu hiệu để lĩnh hộitri thức, tư tưởng chứa đựng trong văn bản được đọc
- Do khả năng tư duy của học sinh tiểu học còn dừng lại ở mức độ tư duyđơn giản trực quan nên việc cảm thụ văn học của học sinh còn gặp nhiều khó khăn.Chất lượng cảm thụ văn học của học sinh chưa đồng đều dẫn đến chất lượng đọcdiễn cảm chưa cao
- Vốn sống và vốn kiến thức văn học của học sinh nhất là học sinh vùngnông thôn còn hạn chế Đa số các em là con trong những gia đình có bố mẹ làmnghề nông thuần tuý nên số phụ huynh có điều kiện và có ý thức mua sách báo chocon em mình đọc còn rất ít Nguồn sách cung cấp chủ yếu cho các em là thư viện
Trang 5trường học Hơn nữa có ít thời gian để các em đọc sách, và cũng phần lớn chưa cóthói quen đọc sách, ham đọc sách vì thế các em ít có sự say mê với các tác phẩmvăn học.
- Một số em có chất giọng kém cũng dẫn đến chất lượng đọc diễn cảm bị hạnchế
- Một bộ phận không nhỏ học sinh có ngữ điệu đọc chưa phù hợp và kỹ thuậtđọc còn chưa tốt Số em đọc ngọng các âm r/g: tr/ch do ảnh hưởng của phương ngữvẫn còn
- Nội dung chương trình đa dạng có nhiều loại văn bản nên phần đọc diễncảm của học sinh gặp khó khăn
Ví dụ với những tác phẩm có lời hội thoại, nhiều nhân vật, học sinh rất khótrong cách chuyển giọng, chưa nhấn mạnh ở một số từ ngữ gợi hình, gợi tả, với thơthì nhịp điệu của bài thơ
- Các em thường ngắt nhịp chưa đúng- đọc chưa thể hiện được tình cảm củangười đọc Những câu dài, cấu trúc ngữ pháp phức tạp học sinh thường mắc lỗingắt giọng Với bài kể chuyện ít học sinh phân biệt giọng của nhân vật, đọc tốc độbình bình đều đều, không nhấn mạnh một số từ hoặc ngừng nghỉ sau dấu chấmxuống dòng Chính vì vậy sai chỗ ngắt giọng phản ánh cách hiểu sai nghĩa hoặccách đọc không để ý đến nghĩa
- Một số em còn thiếu tự tin trong giao tiếp, nhút nhát, đây cũng là một yếu
tố làm ảnh hưởng đến đọc diễn cảm của học sinh
Ngay từ khi được phân công và giảng dạy lớp 5A- Trường Tiểu học Tân Lậptrong năm học 2014- 2015, tôi tiến hành điều tra cụ thể về tình hình lớp, khả năngđọc của từng em trong lớp như sau:
Lớp
Tổng
số
Số em đọc diễncảm tốt
Số em đọc lưu loát vàchưa diễn cảm
Số em đọc chưalưu loát, chưa diễn
Trang 61 Các em chưa cảm nhận được ý nghĩa nội dung và nghệ thuật của bài đọc.
2 Điều kiện để bộc lộ năng lực của học sinh còn ít nên chưa phát huy hết khảnăng của mình
Phần 2: Các biện pháp để giải quyết vấn đề.
Sau khi khảo sát và tìm ra được nguyên nhân vì sao chất lượng đọc của họcsinh trong lớp còn nhiều hạn chế như vậy, tôi đã xây dựng kế hoạch bồi dưỡng,khắc phục từng mặt nhằm rèn luyện kỹ năng đọc cho học sinh của lớp 5A do tôichủ nhiệm năm học 2014- 2015 với các biện pháp như sau:
1 Tạo hứng thú học tập cho học sinh:
Những hình thức tạo hứng thú học tập cho học sinh thường được tôi áp dụnglà:
* Giới thiệu bài hấp dẫn:
Trang 7Cách giới thiệu bài hấp dẫn sẽ giúp học sinh có nhiều hứng thú hơn trong giờtập đọc vì các em rất tò mò, ham tìm hiểu Để tránh sự đơn điệu trong giới thiệubài, mỗi bài tôi lại có cách giới thiệu bài khác nhau:
Giới thiệu bài bằng lời nói một cách hấp dẫn kết hợp sự hỗ trợ của đồ dùngtrực quan như tranh ảnh, băng đĩa,
Ví dụ: Khi dạy bài “ Kì diệu rừng xanh” của Nguyễn Phan Hách ( Tiếng việt
5, tập 1) tôi cho học sinh xem phim về rừng và gợi cho học sinh tưởng tượng mìnhđang lạc vào một khu rừng thần bí như trong truyện cổ tích; hình ảnh thoát ẩn, thoáthiện của muôn thú; hình ảnh thơ mộng của khu rừng Từ đó học sinh say mê vớibài tập đọc và tìm hiểu nội dung của bài
Thông thường học sinh hay đọc sai những từ hoặc cụm từ mà các em chưahiểu đúng nghĩa của nó trong bài văn Tuy nhiên, cũng có nhiều từ, cụm từ do đượcđặt trong một câu dài, hoặc do sự thay đổi của phụ âm đầu, của vần mà nếu phát âmnhanh hoặc chuẩn bị tâm thế không kỹ sẽ dễ đọc sai, đọc thầm
Vì vậy, công việc đầu tiên của việc luyện đọc đúng là tìm ra những từ ngữ
mà các em dễ sai nhất để luyện đọc Việc làm này, nhìn qua chỉ chẳng có gì đặcbiệt thậm chí có giáo viên còn có thể bỏ qua vì cho rằng nó chỉ quan trọng với họcsinh lớp dưới, còn ở lớp 5 học sinh đã thành kỹ năng rồi Thực ra, việc luyện đọcđúng lại có một ý nghĩa quan trọng Thông qua luyện đọc từ tôi có thể giúp học
Trang 8sinh củng cố về nghĩa, về cách đọc từ đúng, từ đó tìm ra được cách ngắt, nghỉ hơiđúng trong mỗi câu, cũng có thể giúp học sinh quen với việc sử dụng bộ máy phát
âm một cách điêu luyện, dẫn tới đọc lưu loát
Để làm tốt bước này tôi ghi những từ dễ đọc sai nhất qua lần đọc nối tiếp củahọc sinh rồi luyện đọc cho các em đọc còn hay vấp, hay sai
Ví dụ: Bài: Tiếng đàn Ba- la- lai – ca trên sông Đà( Quang Huy- Tiếng
Việt 5 tập 1), học sinh luyện đọc các từ ngữ:
- Chơi vơi, lấp loáng, ba- la- lai- ca…( luyện âm đầu)
- Lướt thướt, ngọt lựng, thơm nồng, chín nục, lặng lẽ, rực lên, ( luyện đọc
âm đầu)
- Sự sinh sôi, nơi tầng rừng thấp ( luyện đọc cụm từ)
Có thể thấy, luyện đọc đúng từ ngữ cho học sinh cũng là giúp cho học sinhquen với các từ, các cụm từ tránh ngắt nhịp sai và cũng là để đọc đúng âm dầuđồng thời để thay đổi nhanh, uyển chuyển tư thế của lưỡi khiến học sinh có thể đọclưu loát bài văn, bài thơ
Đối với những câu dài trong bài văn hoặc một số câu thơ, học sinh rất hay bịlúng túng do thiếu chủ động trong lấy hơi dẫn đến ngắt nhịp sai, có khi không đủhơi để đọc hát câu theo ý định của mình Vì vậy, tôi thường cho các em luyện đọcnhững câu như thế để các em tự phát hiện chỗ cần ngắt hơi, ngắt nhịp trong câu Từ
đó, các em sẽ chủ động trong việc lấy hơi, thả hơi khi đọc
Ví dụ: Học sinh cần luyện đọc và phát hện cách ngắt câu sau đây:
* Bài: Kì diệu rừng xanh( Nguyễn Phan Hách- Tiếng việt 5 tập 1)
- Những chiếc chân vàng đãm lên thảm lá vàng/ và sắc nắng/ cúng rực
vàng trên lưng nó.
* Bài: Đất nước( Nguyễn Đình Thi- Tiếng việt 5- tập 2)
Trang 9Học sinh cần ngắt nhịp thơ như sâu:
Mùa thu nay/ khác rồi Gió thổi rừng tre/ phấp phới Trời thu/ thay áo mới
Trong biếc / nói cười thiết tha.
Ngắt nhịp, nghỉ hơi không đúng chỉ có ý nghĩa trong việc giúp học sinh đọclưu loát không vấp hoặc thiếu hơi; nó còn có ý nghĩa làm tăng hiệu quả trong diễn
tả nội dung, tình cảm của bài đọc Vì vậy, tôi không chỉ giúp các em ngắt nghỉ đúng
ở các câu dài mà còn quan tâm đến các câu ngắn nhằm mục giúp các em cảm nhậnthêm ý nghĩa nội dung và cảm xúc khi đọc bài
VD: * Bài: Tiếng rao đêm( Nguyễn Lê Tín- Tiếng Việt 5 tập 2)
Câu: Mặt mày đen nhẻm/ thất thần/ khóc không thành tiếng.
Khi đọc đúng các từ khó, biết ngăt câu hợp lý thì học sinh dễ dàng đọc lưuloát được toàn bài Lúc này, các em không còn lo lắng đến những lỗi về âm hayngắt hơi, ngắt nhịp mà sẽ tự tin để thể hiện toàn bộ cảm xúc theo những điều các
em đã cảm nhận được về tác phẩm trong bài đọc của mình Đó cũng là bước khởiđầu quan trọng cho việc rèn đọc diễn cảm cho học sinh
3 Ngữ điệu, cường độ và cao độ của giọng đọc.
Muốn thể hiện đúng cảm xúc của tác phẩm thì chỉ đọc đúng thôi chưa đủ màngười đọc còn phải biết kết hợp ngữ điệu, cường độ và cao độ của giọng đọc Bởivậy, mỗi bài học, bài đọc tôi đều khuyến khích học sinh tự tìm ra những cách thểhiện hay nhất bài đọc thông qua ngữ điệu, độ to nhỏ, trầm bổng và nhanh chậm của
âm thanh câu từ
Tôi chia các bài tập đọc thành hai dạng bài để luyện đọc
Dạng 1: bài đơn thuần chỉ là tả cảnh hoặc thông qua tả cảnh để tả tình
Trang 10Dạng 2: bài mang tính chất kể chuyện, có dẫn lời đối thoại hay lời nói củanhân vật.
a- Với dạng bài thứ nhất, để làm nối bật cảnh định tả, người đọc cần nhấnmạnh ở các từ gợi tả và gợi cảm Khi vào phần luyện đọc, tôi thường cho học sinh
tự phát hiện các từ cần nhấn mạnh Muốn làm tốt việc này cần tạo cho các em thóiquen phát hiện, nhận biết các từ này ngay từ khi nghe bạn đọc, nghe giáo viên đọc
mẫu và trong quá trình khai thác tìm hiểu nội dung nghệ thuật của bài Bài: Tiếng
đàn ba- la- lai- ca trên sông Đà( Quang Huy- Tiếng việt 5 tập 1).
Học sinh cần biết nhấn giọng ở những từ: nối liền, nằm bỡ ngỡ, chia muôn ngả, lớn, đầu tiên,…
Từ đó, khi đọc học sinh cần nhấn giọng vào những từ ngữ này, tạo nên hiệuquả nhất định làm nối rõ cảnh định tả thông qua đó bật lên cảm xúc của tác phẩm,tăng sức hấp dẫn của cảnh vật
Nhịp độ nhanh chậm khi đọc cũng góp phần tạo cảm xúc cho bài đọc
Ví dụ: Bài: Kì diệu rừng xanh( Nguyễn Phan Hách- Tiếng việt 5- tập 1).
Toàn bài đọc với giọng thong thả vừa phải, nhẹ nhàng Song ở đoạn 1 để thể hiệnthái độ ngỡ ngàng, ngưỡng mộ của tác giả trước vẻ đẹp kì diệu của cảnh rừng đọc
với giọng khoan thai: “ Loanh quanh trong rừng, chúng tôi đi lạc vào một lối đầy
nấm dại, một thành phố nấm lúp xúp dưới bóng cây thưa Những chiếc nấm to bằng cái ấm tích…” Nhưng ở đoạn 2 lại đọc nhanh hơn ở những câu miêu tả hình
ảnh thoắt ẩn thoắt hiện của muông thú: “ Chúng tôi đi đến đâu, rừng rào rào
chuyển động đến đấy Những con vượn bạc má ôm con gọn ghẽ chuyền nhanh như tia chớp Những con chồn sóc với chùm lông đuôi to đẹp vút qua không kịp đưa mắt nhìn theo” và tiếp đến ở đoạn 3 lại đọc giọng thong thả những câu miêu tả
vẻ thơ mộng của cảnh rừng trong sắc vàng mênh mông
