CHĂM SÓC MẮT VÀ PHÒNG CHỐNG MÙ LÒA (Tài liệu dùng cho giáo viên Tiểu học

Tài liệu “Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa” gồm 02 cuốn dành cho học sinh và giáo viên tiểu học nằm trong khuôn khổ các hoạt động của Dự án này.. Tài liệu “Chăm sóc mắt và phòng chống

CHĂM SÓC MẮT

VÀ PHÒNG CHỐNG MÙ LÒA

CHĂM SÓC MẮT

VÀ PHÒNG CHỐNG MÙ LÒA

(Tài liệu dùng cho giáo viên Tiểu học)

Việt Nam hiện có gần 3 triệu trẻ em mắc các tật khúc xạ (cận thị, viễn thị, loạn thị )

cần được chỉnh kính, trong đó chủ yếu là cận thị (vì theo các nghiên cứu ở Việt Nam

và trên thế giới, tỷ lệ cận thị lên đến hơn 90% trong số bị tật khúc xạ) Bên cạnh các

bệnh liên quan đến tật khúc xạ, các bệnh dịch về mắt và các chấn thương mắt hay gặp ở học sinh, đặc biệt là học sinh tiểu học cũng vẫn là những vấn đề cấp bách cần quan tâm giải quyết Nhằm đẩy mạnh hơn nữa việc giáo dục, nâng cao nhận thức cho học sinh phổ thông nói chung, học sinh tiểu học nói riêng, tầm quan trọng

và các kĩ năng phòng ngừa các bệnh về mắt và các chấn thương mắt, Bộ Giáo dục

và Đào tạo (GDĐT) phối hợp với Quỹ Fred Hollows (FHF) triển khai Dự án “Mắt sáng học hay” Tài liệu “Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa” gồm 02 cuốn dành cho học sinh và giáo viên tiểu học nằm trong khuôn khổ các hoạt động của Dự án này Tài liệu “Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa” dành cho giáo viên tiểu học được biên soạn nhằm giúp giáo viên tổ chức tốt các hoạt động học tập của học sinh, thực hiện được mục tiêu, nội dung, yêu cầu của Tài liệu “Chăm sóc mắt và phòng chống

mù lòa” dành cho học sinh tiểu học Tài liệu là một công cụ cơ bản để giáo viên thiết

kế kế hoạch bài học theo hướng dạy học tích cực, phù hợp đặc điểm đối tượng học sinh và đặc điểm địa phương Tài liệu là một phương án gợi ý việc giải quyết một số vấn đề cơ bản về mắt, trên cơ sở đó, giáo viên có thể chủ động điều chỉnh cấu trúc,

bổ sung các nội dung, thiết kế các hoạt động dạy - học sao cho phù hợp, hiệu quả Mặt khác, trên cơ sở những thông tin của Tài liệu, giáo viên, cùng với nhà trường, phụ huynh có những giải pháp cụ thể nhằm phòng ngừa những bệnh/chấn thương về mắt cho học sinh (điều kiện ánh sáng phòng học, chế độ dinh dưỡng, tư thế ngồi đọc, việc sử dụng các phương tiện điện tử, ý thức giữ gìn vệ sinh môi trường, vui chơi…) Nhân dịp ra mắt Tài liệu “Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa” dành cho giáo viên tiểu học, Bộ GDĐT xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ quý báu từ Bộ Ngoại giao

và Thương mại Úc và sự phối hợp chặt chẽ của Quỹ Fred Hollows (FHF) trong việc triển khai dự án “Mắt sáng học hay”.

Bộ Giáo dục và Đào tạo trân trọng đón nhận các ý kiến đóng góp của bạn đọc để Tài liệu ngày càng hoàn thiện Mọi ý kiến đóng góp xin gửi về địa chỉ: Bộ Giáo dục và Đào tạo (Vụ Giáo dục Tiểu học) 35 - Đại Cồ Việt - Hai Bà Trưng - Hà Nội).

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

Lời nói đầu

MỤC LỤC

4 11 11

15 18 22

I HƯỚNG DẪN CHUNG

a) Cấu trúc một bài học: trong tài liệu "Chăm sóc mắt và phòng chống

mù lòa" dành cho học sinh tiểu học gồm có ba phần: Tên bài học, Mụctiêu bài học và Các hoạt động

- Tên bài học: được viết hấp dẫn, tạo hứng thú học tập cho học sinh, có

thể ví như tiếng chuông gọi học sinh vào lớp học Ví dụ: Bài Cần làm gì

để phòng tránh chấn thương mắt?

- Mục tiêu bài học: được viết rõ ràng, cụ thể, thể hiện rõ yêu cầu về những

kiến thức, kĩ năng mà học sinh cần đạt được sau khi học một bài cụ thể với ngôn từ phù hợp với học sinh Mục tiêu giúp các em định hướng nhiệm vụ học tập của mình trước khi đi vào các hoạt động học tập cụ thể

-

b) Về hình thức tổ chức các hoạt động học tâp

- Nhà trường và giáo viên chủ động trong việc lựa chọn hình thức tổ chức dạy học đối với các nội dung Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa Tùy điều kiện cụ thể của nhà trường, một số nội dung của Tài liệu có thể được tổ chức dạy thành một bài học với phương pháp, hình thức tổ chức như thực hiện với các bài học của môn Tự nhiên và Xã hội, môn

Các hoạt động học tập: được thiết kế đa dạng nhằm tạo cơ hội và

khuyến khích học sinh học độc lập và hợp tác để đạt các mục tiêu của bài Trong tài liệu "Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa" dành cho học sinh tiểu học thường có các hoạt động như: trải nghiệm, quan sát đối tượng học tập (tranh ảnh, mô hình, vật thật, môi trường xung quanh, ), đọc thông tin, để khám phá kiến thức, hình thành kĩ năng mới của bài học; các hoạt động như: trò chơi, đóng vai, phân tích tình huống, thực hành, liên hệ thực tế và thực hiện các hoạt động đòi hỏi so sánh, phân tích, tổng hợp, để biến kiến thức, kĩ năng được học thành kiến thức, kĩ năng của chính học sinh; một số hoạt động nhằm giúp học sinh mở rộng và áp dụng những kiến thức, kĩ năng đã học vào các tình huống cụ thể ở nhà, trong cộng đồng Cụ thể trong tài liệu "Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa" dành cho học sinh tiểu học chú trọng tới việc yêu cầu học sinh thực hiện hoạt động thực tế, hoặc yêu cầu học sinh làm ra một sản phẩm cụ thể như vẽ tranh, xây dựng bản cam kết, làm bộ sưu tầm tranh ảnh, câu đố,

.

1 Giới thiệu cấu trúc, nội dung bài học và các phương pháp, hình thức

tổ chức dạy học.

Khoa học Bên cạnh đó, nội dung của Tài liệu cũng có thể được xây dựng thành các chủ đề riêng, thực hiện thông qua các sinh hoạt tập thể, hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp.

Một điều cần lưu ý khi sử dụng Tài liệu để tổ chức dạy học là sự phù hợp với đặc điểm nhận thức, đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi Tài liệu được viết chung cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 5, tùy vào đối tượng có thể phân chia các hoạt động, tổ chức cho học sinh để đạt được mục tiêu bài học Với học sinh các lớp 1, 2 cần giảm nhẹ yêu cầu hoạt động cho phù hợp, mặt khác tích cực tổ chức các hoạt động nhóm để tạo điều kiện cho học sinh chia sẻ thông tin, hỗ trợ lẫn nhau Với học sinh các lớp

4, 5, cần chú trọng những hoạt động mang tính thực hành, vận dụng Tuy với mỗi đối tượng học sinh (lớp 1, 2 và lớp 3, 4, 5) cần có cách thức

tổ chức hoạt động khác nhau, nhưng điểm chung cơ bản vẫn là tăng cường các hoạt động trải nghiệm và tổ chức dạy học tích cực Không nhất thiết một bài học học sinh được học 5 lần ở cả 5 lớp cấp tiểu học,

mà mỗi bài học nhà trường tổ chức dạy học tối đa 2 lần trên một đối tượng học sinh theo 2 giai đoạn (giai đoạn lớp 1, 2; giai đoạn lớp 3, 4, 5), mỗi giai đoạn học sinh được học ở một lớp phù hợp với kế hoạch giáo dục của nhà trường và tình hình thực tế về sức khỏe mắt của học sinh

- Học sinh chủ động thực hiện các hoạt động học tập với sự giám sát và

hỗ trợ của giáo viên ở trên lớp Ngoài ra, tài liệu "Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa" dành cho học sinh tiểu học cũng chú trọng đến các hoạt động học tập được thực hiện ở nhà của học sinh, tạo điều kiện thuận lợi cho cha mẹ học sinh và cộng đồng tham gia vào quá trình học tập của các em thông qua việc giúp đỡ, hướng dẫn học sinh học tập, bổ sung các kiến thức, kĩ năng cần thiết đáp ứng yêu cầu học tập của học sinh

c) Về phương pháp dạy học: Phương pháp dạy học phát huy tính sáng

tạo của học sinh và phù hợp với điều kiện của nhà trường Vì vậy, mỗibài trong tài liệu "Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa" dành cho họcsinh tiểu học bao gồm một chuỗi các hoạt động học tập Mỗi hoạtđộng được thiết kế chú ý đến quy trình để đưa ra các chỉ dẫn từngbước nhằm giúp học sinh tự học, dần đi tới kết quả của bài học là hìnhthành kiến thức, kĩ năng mới, củng cố những kiến thức, kĩ năng đã cóphù hợp với đặc điểm và trình độ của từng đối tượng Ngoài ra, Tài liệu

"Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa" dành cho học sinh tiểu học thểhiện tính tương tác cao (không chỉ tương tác với giáo viên, học sinh màcòn cả phụ huynh học sinh và cộng đồng) và có “tính mở” đáp ứngđược sự phân hóa đối tượng học sinh, tạo nhiều cơ hội hơn cho học sinhđược sáng tạo, phát triển tư duy cũng như vận dụng những kiến thức, kĩnăng học ở trường vào cuộc sống thực của học sinh

Tài liệu "Chăm sóc mắt và phòng chống mù lòa" dành cho học sinh tiểu học có sự tích hợp nội dung và quá trình dạy học (bao gồm cả phương pháp và hình thức tổ chức dạy học), tạo thuận lợi cho giáo viên trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học trên lớp, tạo cơ hội cho học sinh học tập chủ động, tích cực và sáng tạo, đồng thời hỗ trợ học sinh học tốt các môn học khác và hướng tới phát triển các phẩm chất, năng lực của học sinh.

Các nội dung này được giới thiệu một cách ngắn gọn, dễ hiểu để giúp cho giáo viên có những kiến thức cơ bản về những vấn đề này, qua đó, sử dụng hiệu quả tài liệu trong quá trình dạy học

- Câu tạo bên ngoài

a) Cấu tạo của mắt và chức năng của mắt

2 Một số kiến thức cơ bản về cấu tạo của mắt và các bệnh, tật thường gặp

+ Mắt còn được gọi là cơ quan thị giác, một trong 5 giác quan quan trọng của con người Mắt có khâ năng nhìn và phân biệt mọi vật xung quanh về hình dáng, kích thước, khoâng cách và màu sắc

+ Mắt nằm trong hốc mắt Cấu tạo gồm các bộ phận: màng màu trắng gọi là củng mạc (lòng trắng), màng trong suốt gọi là giác mạc nhưng khi nhìn lại có màu đen, màu nâu hoặc màu xanh là do màu của mống mắt nằm ở phía trong, ở giữa có lỗ nhỏ màu đen gọi là đồng tử (con ngươi),…

+ Nhãn cầu nằm trong hốc mắt của xương sọ, phía ngoài được bâo vệ bởi các mi mắt Tuyến lệ luôn tiết nước mắt khiến giác mạc không bị khô Các cơ vận nhãn giúp nhãn cầu chuyển động

+ Nhãn cầu có các môi trường trong suốt còn được gọi là hệ thống quang học bao gồm: giác mạc, thủy dịch, thể thủy tinh, dịch kính Thể thủy tinh bân chất như một thấu kính hội tụ, khi hoạt động có thể thay đổi được công suất khúc xạ Từ đó, ta có thể nhìn rõ mọi vật ở xa cũng như tiến gần Vật càng gần mắt thể thủy tinh càng phồng để nhìn rõ

và ngược lại

- Chức năng chính của mắt

Mắt có một số chức năng chính như sau:

+ Nhìn: Mắt tiếp nhận ánh sáng và chuyển đổi nó thành các xung điện gửi đến não, não bộ xử lý các tín hiệu để tạo thành những hình ânh chúng ta nhìn thấy

+ Di chuyển: Sáu cơ vận nhãn kiểm soát sự chuyển động của mắt Bốn

cơ kiểm soát sự di chuyển nhãn cầu lên, xuống, trái và phâi; sự điều chînh mắt cân bằng theo sự di chuyển của đầu

+ Chớp mắt: Khi ta chớp mắt, sự bài tiết nước mắt từ tuyến lệ lan ra bề mặt của nhãn cầu để làm ẩm Cơ ở mi mắt kiểm soát sự chuyển động

mở và đóng

+ Tiết dịch: Nước mắt - chất lông vị mặn có chứa thành phần nước, nhầy

và mỡ tiết ra từ các tuyến lệ Nước mắt phân xạ bâo vệ mắt khôi các chất kích thích như khói, bụi và gió Nước mắt câm xúc là một phân ứng với nỗi buồn hay niềm vui

+ Bâo vệ: Đôi mắt đặt trong hai hốc của hộp sọ để bâo vệ chúng khôi bị tổn thương Lông mi và mi mắt giúp tránh bụi bẩn

b) Tât khúc xạ

- Cơ chế hoạt động của mắt

Ánh sáng phản chiếu từ các vật được chiếu sáng truyền theo đường thẳng đến mắt (1); ánh sáng đi qua giác mạc, đồng tử, thủy tinh thể và bị khúc xạ (2, 3), ánh sáng tiếp tục truyền qua dịch kính, hội tụ ở võng mạc (4); tế bào cảm quang tại võng mạc chuyển đổi ánh sáng thành các xung điện theo dây thần kinh thị giác (5) tới não bộ (6); não bộ tiếp nhận các tín hiệu, phân tích chúng và giúp ta nhận biết hình ảnh, hình dáng, kích thước, khoảng cách và màu sắc

Ảnh của vật rơi đúng võng mạc (mắt chính thị hay mắt nhìn bình thường)

Tật khúc xạ là nguyên nhân hàng đầu gây giảm thị lực ở học sinh Tật khúc

xạ học đường bao gồm:

Cân thị: Nhìn xa không rõ (nhìn không rõ chữ trên bảng, khi ngồi viết bài

đầu cúi rất thấp) Mắt cận thị có thể dẫn đến các biến chứng thoái hoá võng mạc, bong võng mạc gây mù loà

Ảnh của vật hội tụ trước võng mạc gọi là cận thị

- Viễn thị: Nhìn cả gần và xa đều không rõ (không nhìn rõ chữ cả trên

bảng và trong vở viết), nhưng nhìn mờ nhiều hơn khi nhìn gần Người viễn thị nặng có thể bị lác mắt do điều tiết hoặc thị lực của mắt giảm không nhìn được dẫn đến lác

Ảnh của vật hội tụ sau võng mạc gọi là viễn thị

- Loạn thị: Nhìn thấy hình bị méo hoặc bị mờ, cả khi nhìn xa lẫn nhìn gần

(ví dụ, nhìn hình tròn thành hình méo)

Ảnh của vật không phải là 1 điểm mà là 1 đoạn thẳng có thể ở trước, sau

- Bệnh đau mắt hột

Bệnh đau mắt hột là bệnh nhiễm trùng mắt do một loại vi khuẩn gây ra Nếu không được chữa trị kịp thời có thể dẫn đến mờ mắt, hoặc gây mù mắt Triệu chứng của bệnh đau mắt hột: ngứa và rát mắt, đỏ mắt, chảy dử (ghèn) mắt, mờ mắt, mi mắt bị sẹo, màng trong mi mắt xù xì như có hạt Bệnh đau mắt hột là một bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là ở những nơi không hợp vệ sinh Bệnh lây truyền qua dùng chung vật dụng cá nhân, tay bẩn

có vi trùng, ruồi đậu vào mắt người bệnh rồi đậu vào mắt người bình thường

II HƯỚNG DẪN CỤ THỂ

BÀI 1 ĐÔI MẮT VÀ CÁCH CHĂM SÓC

I Mục tiêu

Sau bài học, giáo viên giúp học sinh có thể:

Nhận biết được các bộ phận bên ngoài của mắt gồm: củng mạc (lòng trắng), giác mạc, đồng tử (con ngươi), lông mi, mi mắt trên và mi mắt dưới

- Kể được chức năng của mắt giúp chúng ta nhìn và phân biệt được mọi vật xung quanh, mi mắt và lông mi giúp bảo vệ mắt

- Biết cách chăm sóc mắt hàng ngày về vệ sinh, về dinh dưỡng, về hoạt động cho mắt

Tài liệu được viết chung cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 5, tùy vào đối tượng

có thể phân chia các hoạt động, tổ chức cho học sinh để đạt được mục tiêu như sau:

+ Quan sát sơ đồ, nghe thầy cô đọc tên và chỉ trên hình để xác định các

bộ phận bên ngoài của mắt

1.2 Tìm hiểu cách chăm sóc và bảo vệ mắt

+ Giáo viên vừa cho học sinh quan sát tranh một lượt vừa mô tả từng tranh.+ Giáo viên đọc các đáp án để các em chọn tranh phù hợp với đáp án.+ Học sinh nhắc lại theo tranh những việc các bạn đã làm để chăm sóc

2.1 Tìm hiểu các bộ phận chính và chức năng của mắt

-II Hướng dẫn tổ chức các hoạt động

+ Quan sát mắt của mình (hoặc bạn), trả lời câu hỏi.

+ Quan sát sơ đồ, chỉ trên hình để xác định các bộ phận bên ngoài của mắt

- Chia sẻ trước lớp về cấu tạo của mắt và đặc điểm riêng mắt của mình, của bạn về màu sắc của mắt, hình dáng mắt,…

- Học cả lớp tìm hiểu về chức năng của mắt:

+ Học sinh thực hiện một cách từ từ theo yêu cầu của từng hình

+ Chia sẻ với các bạn cảm nhận sau khi thực hiện hoạt động và kể thêm các chức năng khác của mắt

- Đọc thông tin khoa học trong bảng và chia sẻ với bạn bên cạnh những điều đã học được về đôi mắt

2.2 Tìm hiểu cách chăm sóc và bảo vệ mắt

+ Học sinh nói lại những việc các bạn đã làm để chăm sóc và bảo vệ mắt

- Học nhóm thảo luận về các tình huống

- Chia sẻ trước lớp về các tình huống

- Học sinh đọc lại những điều “Em nhớ”, giáo viên nhắc học sinh cùng thực hiện chăm sóc, bảo vệ mắt

III Gợi ý và đáp án một số hoạt động

Thực hiện hoạt động sau và đánh dấu vào hoạt động do mắt thực hiện

1 Mắt gồm các bộ phận chính nào và chúng có chức năng gì?

- Giáo viên tổ chức cho học sinh tự liên hệ thực tế học sinh đã làm gì để chăm sóc và bảo vệ đôi mắt

- Mắt có thể thực hiện được những hoạt động khác như: xem phim, xem văn nghệ, phân biệt màu sắc của các vật, xác định độ lớn hơn, bé hơn của 2 hay nhiều vật, để khóc,…

- Hoạt động ở Hình 4 giúp mắt dễ chịu, giảm mỏi mắt

2 Làm gì để chăm sóc và bảo vệ mắt?

Quan sát hình và nói các bạn đã làm như thế nào để bảo vệ mắt?

Nhìn vào cây xanh, từ từ

Ăn các loại thức ăn

có màu vàng, đỏ,