Đến Đại hội lần thứ IX, Đảng khẳng định: “Đối với giai cấp công nhân, coi trọng phát triển về số lượng và chất lượng, nâng cao giác ngộ và bản lĩnh chính trị, trình độ học vấn và nghề ng
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG
VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM
TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC
HÀ NỘI- 2009
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG
VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM
TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC
Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS PHAN THANH KHÔI
HÀ NỘI- 2009
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS, TS Phan Thanh Khôi Các số liệu trong luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng
TÁC GIẢ
Nguyễn Thị Thanh Hương
Trang 4MỤC LỤC
Trang
Chương 1: TÌNH HÌNH CHUNG VỀ GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM
VÀ QUAN NIỆM VỀ VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP NÀY TRONG
CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC 10 1.1 Tình hình chung về giai cấp công nhân Việt Nam 10 1.2 Quan niệm về vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong công
Chương 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT
NAM TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC 31 2.1 Thành tựu và hạn chế về vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam
2.2 Nguyên nhân của thực trạng vai trò của giai cấp công nhân Việt
Chương 3: GIẢI PHÁP TIẾP TỤC PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA GIAI CẤP
CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI
3.1 Nhóm giải pháp về nhận thức đối với giai cấp công nhân và vai
trò của nó trong công cuộc đổi mới đất nước 83 3.2 Nhóm giải pháp về đào tạo nghề và giáo dục ý thức chính trị cho giai
cấp công nhân trong công cuộc đổi mới đất nước 86 3.3 Nhóm giải pháp về cơ chế chính sách của Đảng và Nhà nước đối với
giai cấp công nhân trong công cuộc đổi mới đất nước 96 3.4 Nhóm giải pháp về tổ chức của giai cấp công nhân trong công
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 111
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Đảng Cộng sản Việt Nam, đội tiên phong của giai cấp công nhân, đã lãnh đạo cuộc cách mạng ở nước ta đi qua những chặng đường vẻ vang của lịch sử dân tộc Suốt chặng đường lịch sử ấy, không thắng lợi nào dân tộc ta đạt được lại không gắn liền với vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam Tuy nhiên mỗi thời kỳ lịch sử, vai trò của giai cấp công nhân lại được biểu hiện khác nhau Làm rõ vai trò của giai cấp công nhân trong từng thời kỳ cách mạng, đặc biệt từ khi đất nước đổi mới cho đến nay, là yêu cầu thường xuyên
và cần thiết đối với việc chỉ đạo hoạt động thực tiễn của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta
Từ Đại hội lần thứ VI (1986), Đảng ta đưa ra và thực hiện đường lối đổi mới toàn diện đất nước Qua hơn 20 năm đổi mới, nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Văn kiện Đại hội lần thứ X (2006) của Đảng ghi rõ: “Đất nước ta đã bước ra khỏi khủng hoảng kinh tế- xã hội có sự thay đổi cơ bản và toàn diện Kinh tế tăng trưởng khá nhanh, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được đẩy mạnh Đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt Hệ thống chính trị và khối đại đoàn kết toàn dân tộc được củng cố và tăng cường Chính trị- xã hội ổn định Quốc phòng và an ninh được giữ vững Vị thế nước ta trên trường quốc tế không ngừng được nâng cao Sức mạnh tổng hợp của quốc gia đã tăng lên rất nhiều, tạo ra thế và lực mới cho đất nước tiếp tục đi lên với triển vọng tốt đẹp” Đạt được những thành tựu rực rỡ ấy có sự đóng góp quan trọng và lớn lao của giai cấp công nhân Việt Nam
Trang 6Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng
ấy, sau 20 năm đổi mới, nền kinh tế - xã hội của nước ta còn tồn tại những mặt hạn chế, phức tạp chưa được khắc phục Nguy cơ tụt hậu về kinh tế ngày càng xa Sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội ngày càng lớn Tình trạng suy thoái về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên Dưới tác động mặt trái của kinh tế thị trường làm cho tệ quan liêu, tham ô, tham nhũng, lãng phí diễn ra ngày càng phức tạp, nghiêm trọng Những biểu hiện xa rời mục tiêu, lý tưởng chủ nghĩa xã hội… Tất cả những hiện tượng đó đang tác động không nhỏ đến giai cấp công nhân Việt Nam, làm suy giảm và hạn chế vai trò của giai cấp công nhân trong công cuộc đổi mới
Hiện nay, nước ta đang đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tạo nền tảng để phát triển kinh tế, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật ban đầu cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Với tư cách là giai cấp lãnh đạo và là lực lượng sản xuất cơ bản của nền công nghiệp hiện đại, giai cấp công nhân đóng vai trò là lực lượng đi đầu của quá trình ấy Việc không ngừng nghiên cứu, làm rõ vai trò của giai cấp công nhân, nhất là trong điều kiện hiện nay có ý nghĩa quan trọng hơn bao giờ hết
Từ khi ra đời cho đến nay, trong mỗi giai đoạn cách mạng, Đảng có những chủ trương, chính sách cụ thể về xây dựng, phát triển và phát huy vai trò giai cấp công nhân Điều này được thể hiện rõ nhất từ khi đất nước thực hiện đường lối đổi mới toàn diện đất nước Trong “Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” (1991), Đảng ta chỉ rõ: “Phát triển giai cấp công nhân về số lượng và chất lượng để xứng đáng là giai cấp tiên phong trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội” Đến Đại hội lần thứ
IX, Đảng khẳng định: “Đối với giai cấp công nhân, coi trọng phát triển về số lượng và chất lượng, nâng cao giác ngộ và bản lĩnh chính trị, trình độ học vấn
và nghề nghiệp, thực hiện “trí thức hóa công nhân”, nâng cao năng lực ứng
Trang 7dụng và sáng tạo công nghệ mới, lao động đạt năng suất, chất lượng và hiệu quả ngày càng cao, xứng đáng là lực lượng đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và vai trò lãnh đạo cách mạng trong thời kỳ mới" Đại hội lần thứ X Đảng tiếp tục khẳng định: “Đối với giai cấp công nhân, phát triển về số lượng, chất lượng và tổ chức Nâng cao giác ngộ và bản lĩnh chính trị, trình độ học vấn và nghề nghiệp, xứng đáng là lực lượng đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” Đặc biệt, trong Hội nghị trung ương lần thứ sáu (2008), Ban Chấp hành Trung ương khóa X đã ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW “Về tiếp tục xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”, nêu rõ:
“Xây dựng giai cấp công nhân lớn mạnh là vấn đề sống còn đối với Đảng và chế độ; là mối quan tâm, mong đợi của giai cấp công nhân và toàn xã hội” và
“là yêu cầu của sự nghiệp phát triển kinh tế văn hóa, xã hội của nước ta trong giai đoạn hiện nay” Như vậy, trước những yêu cầu của thực tiễn, Đảng ta đã
có quan điểm toàn diện trong chỉ đạo chiến lược về xây dựng, phát triển và phát huy vai trò của giai cấp công nhân Đây chính là cơ sở để giai cấp công nhân Việt Nam phát huy mạnh mẽ vai trò của mình đối với sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới
Bước sang thế kỷ XXI, khi mà xu hướng khu vực hóa, toàn cầu hóa diễn ra sâu rộng, khoa học kỹ thuật và công nghệ trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, cùng với sự phát triển của nền kinh tế tri thức, đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đầy thách thức đối với việc phát triển nền kinh tế- xã hội và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Điều kiện khách quan này tác động sâu sắc đến sự biến đổi của giai cấp công nhân Việt Nam Do vậy, nhận thức
và làm rõ vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong điều kiện hiện nay, một mặt góp phần vào việc đánh giá đúng đắn thực trạng vai trò của giai cấp công nhân, để có những chiến lược phù hợp phát huy vai trò của trò của giai
Trang 8cấp công nhân, mặt khác lý giải những vấn đề mới nảy sinh về vai trò của giai cấp công nhân trong điều kiện mới
Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, nhất là sau khi các nước xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, các thế lực phản động tăng cường tấn công vào học thuyết Mác- Lênin, phủ nhận vai trò sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân Chúng cho rằng, trong thời đại ngày nay, khi mà nền kinh tế tri thức phát triển mạnh mẽ thì vai trò lịch sử của giai cấp công nhân không còn nữa, thay vào đó là tầng lớp trí thức Vì vậy, làm sáng tỏ vai trò của giai cấp công nhân không chỉ là đòi hỏi trước mắt mà còn
là yêu cầu mang tính chiến lược trong thời kỳ quá độ đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta
Vấn đề sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là nội dung cơ bản của chủ nghĩa xã hội khoa học nói riêng và của chủ nghĩa Mác nói chung, được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu Trong những năm gần đây có nhiều công trình nghiên cứu về giai cấp công nhân ở các góc độ khác nhau
Để góp phần làm rõ hơn nữa vai trò của giai cấp công nhân trong công
cuộc đổi mới đất nước, tác giả chọn vấn đề “Vai trò của giai cấp công nhân
Việt Nam trong công cuộc đổi mới đất nước”, làm đề tài luận văn tốt nghiệp
cao học của mình
2 Tình hình nghiên liên quan đến đề tài
Trong nhiều công trình nghiên cứu về giai cấp công nhân, đáng lưu ý là những đề tài và tác phẩm được in ấn sau:
“Một số vấn đề về giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay”- PTS Bùi Đình Bôn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1997; và “Giai cấp công nhân Việt
Nam mấy vấn đề lý luận và thực tiễn”- PTS Bùi Đình Bôn, Nxb Lao Động, Hà
Nội, 1997: Trên cơ cở làm rõ khái niệm, thực trạng, sự biến đổi cơ cấu giai cấp công nhân Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, tác giả khẳng định vai trò trung tâm của giai cấp công nhân và đặt vấn đề xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam ngang tầm với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Trang 9“Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa,
hiện đại hóa đất nước”- Hoàng Minh Chúc (Chủ biên), Nxb Lao Động, Hà
Nội, 1999: Tác phẩm tập hợp những bài viết của những nhà nghiên cứu về các vấn đề xây dựng và phát triển giai cấp công nhân, về các chính sách xã hội đối với giai cấp công nhân trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tăng cường bản chất và phát huy vai trò của giai cấp công nhân, thực trạng và một
số vấn đề đặt ra
“Về thực trạng giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay”- Phạm Quang
Trung- Cao Văn Biền- Trần Đức Cường, Nxb Khoa học xã hội, 2001: Qua thực tiễn khảo sát giai cấp công nhân các tác giả đã khái quát những nét cơ bản, toàn diện về điều kiện sống, điều kiện làm việc, tâm tư tình cảm, nguyện vọng của giai cấp công nhân, từ đó đánh giá những nét cơ bản nhất về giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay
“Công nghiệp hóa, hiện đại hóa và sự phát triển giai cấp công nhân”-
PGS Cao Văn Lượng (chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001: Tác phẩm khái quát một số vấn đề lý luận về giai cấp công nhân, sự phát triển và biến đổi sâu sắc về mọi mặt của giai cấp công nhân dưới tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thực trạng của công nhân lao động ở nước ta hiện nay cả về số lượng, chất lượng, cơ cấu, những dự báo phát triển giai cấp công nhân nước ta vào thập kỷ đầu của thế kỷ XXI Trên cơ sở đó tác giả đưa ra những chính sách và giải pháp xây dựng, củng cố và tăng cường vị trí của giai cấp công nhân trong xã hội
“Xu hướng biến động giai cấp công nhân Việt Nam trong những năm
đầu thế kỷ XXI”- Kỷ yếu hội thảo khoa học, Nxb Lao Động, Hà Nội, 2001:
Tác phẩm tập hợp những bài viết của các nhà nghiên cứu về giai cấp công nhân: Đặc điểm, sự biến đổi cơ cấu giai cấp công nhân trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, các nhân tố khách quan và chủ quan tác động đến xu hướng biến đổi giai cấp công nhân
Trang 10“Ý thức chính trị của công nhân trong một số doanh nghiệp ở Hà Nội
hiện nay”- PGS.TS Phan Thanh Khôi, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003:
Tác giả phân tích ý thức chính trị của giai cấp công nhân và thực trạng ý thức chính trị của công nhân Từ đó tác giả đưa ra dự báo về xu hướng biến động ý thức của công nhân cũng như các giải pháp nhằm nâng cao ý thức chính trị của công nhân doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở Hà Nội hiện nay
Kỷ yếu hội thảo khoa học: “Giai cấp công nhân Việt Nam- khái niệm
và những đặc điểm cơ bản”- Hội đồng Lý luận Trung ương, Hà Nội, tháng
8/2007: Tác phẩm tổng hợp những bài viết của các nhà nghiên cứu xung quanh vấn đề làm rõ khái niệm và những đặc điểm cơ bản của giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay, chỉ ra một số vấn đề về xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam trong thời kỳ đổi mới đất nước
“Đổi mới tư duy về giai cấp công nhân- kinh tế tri thức và công nhân tri thức”- GS Văn Tạo, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008: Tác giả đã
khái về nền kinh tế tri thức và giai cấp công nhân Trên cơ sở đó đưa ra quan điểm đổi mới tư duy về giai cấp công nhân Việt Nam Tác giả khẳng định công nhân tri thức là nhân tố mới trong giai cấp công nhân và đưa ra những nhận thức mới về về giai cấp công nhân Việt Nam với kinh tế tri thức đầu thế kỷ XXI
“Về xu hướng công nhân hóa ở nước ta hiện nay”- TS Nguyễn An
Ninh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008: Tác giả phân tích về hiện trạng của giai cấp công nhân hiện nay: Sự phân tầng trong giai cấp công nhân, vấn
đề đình công trong công nhân, về một số nghịch lý xuất hiện trong quá trình phát triển của giai cấp công nhân trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa… từ đó tác giả đi sâu phân tích xu hướng công nhân hóa trong thời kỳ đổi mới đất nước, coi đó như một quy luật và nêu ra các giải pháp
Trang 11nhằm chủ động tích cực thúc đẩy xu hướng này cho phù hợp với mục tiêu phát triển đất nước
Đã có khá nhiều bài viết về giai cấp công nhân trên các tạp chí, trong
đó đáng lưu ý là các bài rất gần đây là: “Quan điểm mới về giai cấp công
nhân Việt Nam qua văn kiện Đại hội X của Đảng” của GS Văn Tạo Tạp chí
Cộng sản, Số 10, tháng 5/2006 tr.43; “Tư duy mới về giai cấp công nhân và
Đảng cộng sản” của Quang Cận, Tạp chí Cộng sản, Số 778, tháng 8/2007,
tr.40; “Xây dựng và phát triển toàn diện giai cấp công nhân Việt Nam thời kỳ
đổi mới” của Nguyễn Hòa Bình, Tạp chí Cộng sản, Số 778, tháng 8/2006,
tr.46; “Đời sống vật chất và tinh thần của công nhân trong các khu công
nghiệp, khu chế xuất” Của GS.TS Trần Văn Chử, Tạp chí Lý luận chính trị,
tháng 9/2007, tr.53; “Quan niệm chung về vai trò của giai cấp công nhân Việt
Nam trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước” của PGS.TS Phan Thanh
Khôi, Tạp chí Lao động và Công đoàn, Số 390, tháng 10/2007 (kỳ 2), tr.6;
“Học thuyết Mác- Lênin về sản xuất công nghiệp hiện đại và sứ mệnh lịch sử
của giai cấp công nhân” của PGS.TS Nguyễn Đức Bách, Tạp chí Lý luận
chính trị, tháng 11/2007, tr.3; “Suy nghĩ về giai cấp công nhân Việt Nam và
xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam” của GS.TS Nguyễn Văn Huyên, Tạp
chí Lý luận chính trị, tháng 11/2007, tr.72; “Giai cấp công nhân Việt Nam,
thực trạng và suy ngẫm” của Trương Giang Long, Tạp chí Cộng sản, số 782,
tháng 12/2007, tr.34…
Các tác giả của các bài tạp chí nêu trên, ở những khía cạnh khác nhau,
đã góp phần cho người đọc hiểu thêm một cách cụ thể về những đặc điểm, thực trạng và vai trò của giai cấp công nhân trong công cuộc đổi mới đất nước
Trang 12Bình đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở tỉnh” của Lê Lan Anh,
Luận văn Thạc sĩ khoa học Triết học, Hà Nội, 2006; “Vấn đề đình công của
công nhân ở nước ta hiện nay” của Phạm Thị Xuân Hương, Luận án tiến sĩ
triết học, Hà Nội 2001; “Xây dựng kỷ luật lao động của công nhân- một
nhiệm vụ quan trọng thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta” của Ngô
Minh Khang, Luận án PTS Triết học, Hà Nội, 1989; “Giai cấp công nhân Việt
Nam- vai trò và xu hướng biến động về cơ cấu trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” của Bùi Đình Bôn, Luận án PTS Triết học, Hà Nội 1991; “Sự phát triển của giai cấp công nhân Việt Nam- vai trò của nó trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” của Trần Ngọc Sơn, Luận án tiến sĩ Triết học,
Hà Nội, 2001; “Tích cực hóa nhân tố chủ quan để giai cấp công nhân Việt
Nam thực hiện và hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình” của Trần Thị Bích
Liên, Luận án tiến sĩ Triết học, 2001…
Các luận văn, luận án trên đều có phần lý luận chung về giai cấp công nhân và liên hệ với thực tiễn công nhân nước ta ở những phạm vi tương ứng
mà đề tài quan tâm Qua đó người đọc hiểu sâu sắc hơn về giai cấp công nhân thế giới và nhất là công nhân Việt Nam trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Những công trình nghiên cứu và những bài viết trên được tác giả kế thừa và vận dụng trong quá trình thực hiện luận văn của mình
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
- Mục đích: Luận văn làm rõ vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam
trên các lĩnh vực của đời sống xã hội trong công cuộc đổi mới đất nước, từ đó
đề xuất những giải pháp nhằm phát huy hơn nữa vai trò của giai cấp này trong giai đoạn hiện nay
- Nhiệm vụ: Luận văn tập trung giải quyết một số vấn đề sau:
+ Tình hình chung về giai cấp công nhân Việt Nam và nhận thức chung
về vai trò của giai cấp này trong công cuộc đổi mới