Kỹ năng làm việc nhóm trong học tập của học sinh ở tuổi thiếu niên

Ở hướng nghiên cứu này các tác giả đi sâu nghiên cứu ứng dụng KN trong những lĩnh vực cụ thể khác nhau để hình thành và phát triển được KN của con người trong những lĩnh vực đó.. Cụ thể

Kỹ năng làm việc nhóm trong học tập của học

sinh ở tuổi thiếu niên Trần Thị Thanh Tâm

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; Khoa Tâm lý học

Chuyên ngành: Tâm lý học; Mã số: 60 31 80 Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Khanh

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Hệ thống hóa cơ sở lý luận về vấn đề kỹ năng làm việc nhóm trong học tập ở

tuổi thiếu niên Điều tra, nghiên cứu thực trạng mức độ kỹ năng làm việc nhóm trong học tập của học sinh tuổi thiếu niên ở thời điểm điều tra Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới

kỹ năng làm việc nhóm trong học tập đã hình thành ở học sinh tuổi thiếu niên Kiến nghị một số giải pháp nhằm góp phần nâng cao mức độ kỹ năng làm việc nhóm trong học tập

ở học sinh tuổi thiếu niên

Keywords Làm việc nhóm; Thiếu niên; Tâm lý học

ra quyết định Một khi con người đã có KN sẽ giúp họ có thái độ tích cực và hành vi đúng đắn từ đó giúp mỗi người hoà nhập và thành công hơn trong cuộc sống

KNLVNTHT (kỹ năng làm việc nhóm trong HT) là một KN quan trọng đối với mỗi HS (học sinh) trong quá trình HT của mình Chính qua quá trình trao đổi, tranh luận với bạn bè mà cá nhân được bổ sung và hoàn thiện hơn ý kiến của bản thân mình

Không chỉ có vậy, bản chất của hoạt động học là hoạt động theo nhóm: nhóm hai người giữa thầy và từng HS, nhóm giữa thầy và nhiều HS (từ 2 HS trở lên đến cả lớp) và nhóm giữa các HS với nhau Thế nên, rất cần ở HS nắm được KNLVNTHT để có thể tham gia vào hoạt động học một cách tốt nhất Một khi có KN LVN (kỹ năng làm việc nhóm) tốt thì sẽ cho kết quả HT tốt ở mỗi HS

Thêm vào đó, KNLVNTHT là tiền đề quan trọng để hình thành năng lực hợp tác trong lao động nghề nghiệp sau này khi trẻ đã trưởng thành Bởi, bản chất của hoạt động lao động là làm việc cùng nhau Vì vậy, biết làm việc cùng nhau trong một nhóm là yêu cầu cơ bản và thiết yếu cho mỗi con người sống trong xã hội

Thiếu niên tuổi từ 11 - 16 là lứa tuổi diễn ra nhiều “biến động” đặc biệt Trẻ trong giai đoạn này bước sang một giai đoạn mới: trẻ không hoàn toàn là trẻ con mà cũng chưa phải là người lớn Hoạt động chủ đạo của trẻ vẫn là hoạt động HT Bên cạnh đó, các nhóm bạn khác nhau cũng được phát triển và giữ vị trí quan trọng trong sự phát triển tâm sinh lý của tuổi thiếu niên Sự tham gia của trẻ vào các nhóm ngày càng nhiều thêm, sự

va chạm của tuổi thiếu niên trong các nhóm cũng ngày một nhiều hơn Thế nên, KNLVNTHT của trẻ lại ngày càng trở nên quan trọng Có được KN này giúp trẻ tự tin hơn trong HT, hoà đồng được vào các nhóm bạn, có được kết quả HT ngày càng tốt hơn

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đi đến quyết định chọn đề tài:

“KNLVNTHT ở tuổi thiếu niên” làm đề tài luận văn cao học

1 Mục đích nghiên cứu

Chỉ ra thực trạng mức độ KNLVNTHT của HS ở tuổi thiếu niên Phân tích nguyên nhân của thực trạng, từ đó, đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao mức độ KN này ở các em

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Xây dựng cơ sở lý luận cho luận văn

2.2 Điều tra phát hiện thực trạng mức độ KNLVNTHT của HS tuổi thiếu niên ở

thời điểm điều tra

2.3 Chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng tới KNLVNTHT đã hình thành ở HS tuổi thiếu

niên 2.4 Đề xuất kiến nghị góp phần nâng cao mức độ KNLVNTHT ở HS tuổi thiếu

niên

3 Đối tƣợng nghiên cứu

Mức độ KNLVNTHT của HS ở tuổi thiếu niên tại thời điểm nghiên cứu trên địa bàn tỉnh Nghệ Anvà thành phố Hà Nội

- Giới hạn đối tượng nghiên cứu: KN LVN của HS THCS tuổi thiếu niên là KN

phức hợp gồm nhiều KN thành phần Do thời gian nghiên cứu có hạn nên chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu 03 KN thành phần của KN LVN là: KNLNTC; KNTBML tri thức khi làm việc trong nhóm HT và KN tự điều khiển, điều chỉnh hành vi và cảm xúc của mình cũng như của người khác khi làm việc trong nhóm

HT

- Địa bàn nghiên cứu: Địa bàn nghiên cứu được giới hạn trong phạm vi 02 trường

THCS: THCS Nghĩa Liên, huyện Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An và THCS Thanh Mỹ, thị xã Sơn Tây, Hà Nội

6 Giả thuyết nghiên cứu

Chúng tôi cho rằng:

1 Ở đa số các em HS trong diện nghiên cứu (Từ lớp 7 tới lớp 9, tuổi từ 13 tới 16) KNLVNTHT mới chỉ được hình thành ở mức độ trung bình

2 Các yếu tố giáo dục gia đình, nhà trường từ khi còn nhỏ tới nay, giáo viên giảng dạy bộ môn và động cơ LVN trong HT của HS là những yếu tố có ảnh hưởng nổi bật tới KNLVNTHT của HS Tuy nhiên, ảnh hưởng của những yếu

tố này đến KNLVNTHT của HS chưa đồng bộ, chưa đủ mạnh

7 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra bảng hỏi

- Phương pháp phỏng vấn sâu

- Phương pháp mô tả chân dung tâm lý điển hình

- Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG LÀM VIỆC NHÓM TRONG HỌC

TẬP Ở HỌC SINH THCS TUỔI THIẾU NIÊN 1.1 Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Nghiên cứu về KN trên thế giới

Có rất nhiều công trình nghiên cứu khác nhau về vấn đề KN dưới các góc độ khác nhau Tựu trung lại, có thể gộp các công trình nghiên cứu KN thành hai hướng cơ bản:

- Hướng thứ nhất: Những công trình nghiên cứu cơ bản về KN, kỹ xảo, mối quan

hệ giữa KN và kỹ xảo, KN và năng lực, điều kiện hình thành KN, kỹ xảo trong hoạt động nói chung Tiêu biểu có các công trình của các tác giả B.F.Lomov, E.N.Kabanova, N.D.Levitov, A.V.Petrovsky… [dẫn theo 11]

- Hướng thứ hai: Những công trình nghiên cứu ứng dụng KN trong một số lĩnh vực

cụ thể như: KN trong lao động công nghiệp, KN sư phạm, KN trong hoạt động tổ chức,

KN sống Ở hướng nghiên cứu này các tác giả đi sâu nghiên cứu ứng dụng KN trong những lĩnh vực cụ thể khác nhau để hình thành và phát triển được KN của con người

trong những lĩnh vực đó Cụ thể ở các lĩnh vực như sau:Những công trình nghiên cứu về

KN lao động công nghiệp, về KN trong những mối quan hệ với máy móc, công cụ lao động, vấn đề luyện tập gian khổ của người lao động trong quá trình hình thành KN, kỹ xảo; Những nghiên cứu ứng dụng KN trong công tác hoạt động tổ chức; Những nghiên cứu ứng dụng KN trong hoạt động sư phạm nói chung, KN của người giáo viên và KN của HS nói riêng; Các nghiên cứu ứng dụng KN trong lĩnh vực KN sống

Như vậy, xuất phát từ đối tượng của các lĩnh vực hoạt động khác nhau nên có các hướng nghiên cứu KN khác nhau Tuy nhiên, các quan điểm của các tác giả không trái

ngược với nhau Các tác giả đều thống nhất ở quan điểm: Để hình thành KN thì cần có tri thức và sự rèn luyện tích cực của chủ thể hoạt động

1.1.2 Nghiên cứu về KN ở Việt Nam

Ở Việt Nam, nhiều tác giả đã tập trung nghiên cứu các vấn đề KN, KN lao động,

KN sư phạm, KN quản lý, KN tổ chức

Vấn đề KN LVN cũng đã được một số tác giả quan tâm nghiên cứu

Về KN LVN thì các đề tài nghiên cứu cũng còn rất ít Có thể kể đến đề tài “KN LVN của sinh viên khoa tiếng Pháp, trường đại học ngoại ngữ, Đại học Đà Nẵng”, của

Nguyễn Đăng Khoa thực hiện vào năm 2008 Tác giả Phạm Hoàng Tài trong luận văn thạc sỹ của mình đã nghiên cứu “KN LVN của sinh viên trường đại học Đà Lạt” Phần lớn KN LVN được nghiên cứu qua các bài viết trên mạng ở các trang mạng xã hội như

giảng của các trung tâm đào tạo KN sống như Tâm Việt, Acpro, hay trong các sách của Các Văn Thành, Nguyễn Văn Sơn …

Tóm lại, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước đã chỉ ra được vấn đề KN,

KN LVN Tuy nhiên, việc đi sâu và nghiên cứu một cách hệ thống KNLVNTHT của thiếu niên còn chưa có Đây cũng là lý do khiến tôi chọn và thực hiện vấn đề nghiên cứu của mình

1.2 Một số vấn đề lý luận chung về KN

1.2.1 Khái niệm KN

Có nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu và đưa ra định nghĩa về KN khác nhau Tổng kết lại, chúng ta có các quan niệm sau:

- Loại quan niệm coi KN là mặt kỹ thuật của hành động Theo quan niệm này, KN

là phương thức hành động đã được con người nắm vững Có nghĩa là con người có tri thức về một hành động nào đó, là con người nắm được các tri thức về cách thức tiến hành hành động đó và thực hiện hành động đúng yêu cầu của nó Với quan niệm này các tác giả không đề cập đến vấn đề kết quả của hành động Bởi họ quan niệm thực hiện đúng kỹ thuật hành động thì chắc chắn mang lại kết quả nhất định Còn kết quả cao hay thấp thì còn tuỳ thuộc vào nhiều yếu tố khác trong năng lực của chủ thể

- Loại quan niệm coi KN là mặt năng lực con người Theo quan niệm này, KN thể

hiện ở năng lực thực hiện một hành động có kết quả với chất lượng cần thiết trong điều kiện xác định Các tác giả này quan niệm KN không chỉ đơn thuần là mặt kỹ thuật của hành động mà là biểu hiện của năng lực, họ chú ý đến kết quả hành động để khẳng định chủ thể hành động có KN hay không

Về thực chất, quan niệm coi KN là mặt năng lực con người không phủ nhận quan niệm coi KN là mặt kỹ thuật của hành động, mà chẳng qua là mở rộng thêm thành phần cấu trúc của KN cũng như các đặc tính của chúng Bởi trong cuộc sống, không phải loại hoạt động nào con người ta cũng có thể cụ thể hóa cách thực hiện hành động thành những thao tác cụ thể (vì còn điều kiện hành động không ổn định trong mọi trường hợp) Do vậy, khi thực hiện hành động chủ thể phải tùy mục đích, điều kiện mà sử dụng các thao tác cho phù hợp

Trên cơ sở nghiên cứu các quan niệm khác nhau trên, chúng tôi cho rằng: KN là

năng lực VD có kết quả các TTVPTHĐ (tri thức về phương thức hành động)đã được chủ thể lĩnh hội và thường xuyên VD đến mức thành thạo để thực hiện những nhiệm

vụ đã đề ra từ trước phù hợp với những điều kiện mà chủ thể đang sở hữu

1.2.2 Quá trình hình thành KN

Có nhiều nghiên cứu khác nhau về quá trình hình thành KN Mỗi tác giả có quan điểm khác nhau về các bước hình thành kĩ năng Dù có phân chia các bước hình thành

KN khác nhau như thế nào thì các tác giả đều thống nhất rằng: KN được hình thành trong

Chúng tôi cho rằng, nhóm là một cộng đồng có từ hai người trở lên có chung

lợi ích và mục đích, giữa các thành viên trong nhóm có sự tác động qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau

“Nhóm nhỏ là tập hợp các cá nhân với số lượng ít (thông thường từ 2 – 14

thành viên) các thành viên có quan hệ trực tiếp, tác động qua lại với nhau thường xuyên nhằm thực hiện một mục tiêu chung, tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định”

1.4 Một số vấn đề lý luận chung về LVN

1.4.1 Khái niệm LVN

Từ sự phân tích trên có thể thấy, về bản chất, LVN được diễn ra trong nhóm nhỏ, ở

đó có sự hợp tác (tương tác, tác động qua lại với nhau, giúp đỡ lẫn nhau) thường xuyên của các thành viên trong nhóm hướng tới hoàn thành mục đích chung, nhiệm vụ chung trong mỗi hoạt động cụ thể

1.4.2 LVN trong HT

Có thể hiểu LVN trong HT là quá trình các thành viên trong nhóm nhỏ thường xuyên tương tác, ảnh hưởng lẫn nhau trong khi cùng nhau giải quyết những nhiệm vụ HT đang đặt ra chung cho cả nhóm

Bản chất của LVN trong HT là sự hợp tác giữa các thành viên trong nhóm nhỏ nhằm khám phá ra bản chất và khắc sâu những tri thức mà mỗi thành viên trong nhóm cần tiếp thu, cần thực sự làm chủ chúng Để LVN trong HT đạt được hiệu quả cao nhất thì rất cần mỗi thành viên trong nhóm nâng cao ý thức trách nhiệm của mình khi LVN

Đó là: Nhận thức và chia sẻ mục đích, nhiệm vụ HT chung của nhóm; Đóng góp ý kiến vào giải quyết vấn đề, đặt ra các câu hỏi hay tìm lời giải đáp; Tham gia, nỗ lực làm việc

để hiểu quan điểm của các thành viên khác, cũng như ý kiến của họ; Có trách nhiệm với các thành viên khác trong nhóm cũng như có trách nhiệm với chính bản thân mình; Nắm vững được lợi ích cá nhân và lợi ích chung của nhóm

1.4.3 Các hình thức LVN trong HT

LVN trong HT có những hình thức LVN trong HT như sau:

- Hình thức LVN trong HT giữa thầy và tập thể lớp: hình thức LVN này có thể thực

hiện theo phương thức đơn phương hoặc đa phương Hình thức đơn phương xảy ra khi thầy (cô giáo) truyền thụ tri thức một chiều, một mình độc thoại hoặc đọc cho HS chép Hình thức đa phương xảy ra thầy (cô) đặt ra các câu hỏi gợi mở, hướng dẫn HS dần dần tìm hiểu, khám phá tri thức Quá trình truyền thụ này có sự tương tác giữa thầy và nhiều trò một lúc

- Hình thức LVN trong HT giữa thầy và cá nhân HS: ở hình thức này thầy và một

HS cùng trao đổi một vấn đề cụ thể, nhưng cũng có thể xảy ra hai phương thức truyền thụ như trên vừa mô tả

- Hình thức LVN giữa các HS với nhau để giải quyết một vấn đề nào đó thầy (cô) đề ra: đây là hình thức thầy (cô) chia lớp học thành nhiều nhóm nhỏ ( khoảng từ 3-5 HS) để

cùng nhau giải quyết một vấn đề mà thầy (cô) đặt ra dưới sự điều khiển của một nhóm trưởng do thầy (cô) chỉ định Với hình thức LVN này HS hầu như có cơ hội tương tác, tác động qua lại lẫn nhau nhiều hơn Song, thực ra ở cả ba hình thức LVN trong HT vừa nói tới, HS đều có cơ hội ngang nhau trong việc tương tác, tác động qua lại lẫn nhau Vấn đề

là ở chỗ họ có KN để làm việc đó hay không Đề tài của chúng tôi quan tâm trả lời câu hỏi này

Phân ra ba hình thức LVN trong HT (như vừa mô tả ở trên) thực ra chỉ là quy ước,

có ý nghĩa lý luận chỉ đạo quá trình giảng dạy, những nhà sư phạm có bản lĩnh nghề nghiệp cao thường VD phối hợp một cách nhuần nhuyễn cả ba hình thức LVN trong HT này mà không tuyệt đối hoá bất kỳ hình thức nào

1.5 Một số vấn đề lý luận về tuổi thiếu niên

1.5.1 Khái niệm

1.5.2 Một số đặc điểm tâm lý của tuổi thiếu niên

- Sự phát triển về trí tuệ: Theo Piaget hoạt động trí tuệ ở lứa tuổi này bắt đầu đạt

tới trình độ hình thức Piaget gọi đây là giai đoạn trí tuệ thao tác hình thức hoá Tư duy của tuổi thiếu niên có đặc điểm: dựa vào những vật liệu có tính chất tượng trưng, dựa vào một hệ thống kí hiệu quy ước, như ngôn ngữ hoặc hệ thống ký hiệu toán học, sự suy luận hình thức hoá tiến hành nhờ các giả thuyết và các suy diễn

- Sự phát triển xúc cảm – ý chí: trẻ ở độ tuổi này phát triển nhu cầu có bạn tâm

tình và thông cảm là một nhu cầu đặc trưng, nổi bật ở tuổi 12 – 16 Đặc biệt, ở trẻ xuất hiện sự quan tâm tới bạn khác giới Xuất hiện sự quan tâm đến nhau, có nguyện vọng được bạn khác giới ưa thích Sự bộc lộ cảm xúc thích này ở trẻ trai và trẻ gái khác nhau

- Sự phát triển tự ý thức: Sự phát triển tự ý thức là một trong những phẩm chất

nhân cách nổi bật của trẻ tuổi từ 12 – 16 Trẻ ở độ tuổi này có mối quan hệ phong phú với hiện thực xung quanh Trẻ có ý thức về mình là một nhân cách có quyền được tôn trọng, được độc lập như mọi người lớn khác

- Phát triển hứng thú làm việc cùng với bạn: các em tự cho mình là người lớn, đây

là nhân tố quan trọng làm cho mối quan hệ bạn bè ở tuổi này trở nên có nội dung phong phú, đa dạng hơn nhiều so với tuổi nhi đồng Những rung cảm, những ước mơ, những dự định xuất hiện ngày một nhiều ở tuổi thiếu niên Điều này đòi hỏi trẻ phải có bạn bè để cùng quan tâm và chia sẻ

1.5.3 Hoạt động học ở tuổi thiếu niên

Ở mọi lứa tuổi (trong đó có tuổi thiếu niên), với những mức độ khác nhau hoạt động học của HS có đặc điểm:

- Diễn ra trong sự hợp tác, phối hợp hành động giữa HS và HS, giữa HS với thầy

cô, dưới sự điều khiển của thầy cô có mục đích chung là phát triển tri thức, tâm lý, nhân cách của HS

- Hoạt động học của HS đạt hiệu quả cao khi thầy nhiệt tình, tận tuỵ trong giảng dạy, HS nhiệt tình, tích cực, chủ động trong HT

Về một phương diện nào đó có thể nói hoạt động học của HS có đặc điểm nổi bật

là hoạt động theo nhóm: nhóm tay đôi giữa thầy và HS; nhóm giữa thầy và nhiều HS (từ

2 HS đến cả lớp) và nhóm giữa các HS với nhau

1.6 KN LVN trong hoạt động HT ở tuổi thiếu niên

1.6.1 Khái niệm

Trên cơ sở các khái niệm có liên quan vừa trình bày trên, chúng tôi hiểu

KNLVNTHT ở thiếu niên như sau: KN LVN trong hoạt động HT ở tuổi thiếu niên là

năng lực VD có kết quả những tri thức về phương thức LVN trong HT của các em nhằm đạt được mục đích chung của nhóm trong HT (cả mục đích riêng của mỗi HS) trong những điều kiện hoàn cảnh cụ thể mà nhóm thiếu niên có được dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo

1.6.2 Một số KNLVNTHT cơ bản (chủ yếu) ở tuổi thiếu niên

Trong đề tài của mình, chúng tôi cho rằng, để KN LVN trong hoạt động HT của thiếu niên có thể được hình thành và dần dần phát triển tới mức độ cao, nhất thiết các em

phải có chí ít 03 KN thành phần sau:

1.6.2.1 Kỹ năng lắng nghe tích cực (KNLNTC)

Trong đời sống, nghe đóng vai trò quan trọng với mỗi con người Nghiên cứu của Joshua D.Guilar – 2011 đã chỉ ra trong quá trình giao tiếp của con người thì thời lượng dùng các KN của con người lần lượt như sau: nói chiếm 16%, viết chiếm 14%, đọc chiếm 17% trong khi đó nghe chiếm 53% Như vậy, có thể thấy nghe được dùng đầu tiên và nhiều nhất trong cuộc sống của con người Song, theo kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả thì thời lượng con người được hướng dẫn nghe và lắng nghe tích cực là rất ít

KNLNTC giữ vai trò rất quan trọng khi LVN trong HT của HS Muốn hình thành được loại KN này, HS cần nắm vững và thường xuyên luyện tập những TTVPTHĐ sau:

1- Biết cách thức tập trung chú ý, biểu lộ sự lắng nghe

2- Biết cách thức tìm ra đúng ý trong ngôn ngữ, cử chỉ, trong cảm xúc của các thành viên khác

3- Biết cách thức im lặng, dừng nói khi cần thiết

4- Biết kiên nhẫn chờ đợi khi các thành viên khác đang nói và biểu lộ hết ý họ cần nói

5- Biết cách xác nhận và nhắc lại đúng ý của thành viên khác trong nhóm bằng ngôn ngữ của mình

6- Biết cách hỏi làm rõ ý khi nghe

1.6.2.2 Kỹ năng trình bày mạch lạc (KNTBML) tri thức của mình khi LVN

KNTBML tri thức của mình khi LVN biểu hiện ở một số TTVPTHĐ cụ thể sau:

1- Biết phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu quan điểm của mình với quan điểm của các thành viên khác trong nhóm, trên cơ sở đó đưa ra cách hiểu riêng của mình về vấn đề đang thảo luận

2- Biết sắp xếp các ý mình trình bày một cách logic chặt chẽ

3- Biết sử dụng chính xác các thuật ngữ khoa học, các từ đơn giản, dễ hiểu để diễn tả

1- Biết làm chủ diễn biến, tâm trạng, cảm xúc của bản thân khi LVN trong HT

2- Biết kiềm chế trước các phản ứng tiêu cực của các thành viên khác trong nhóm 3- Biết chia sẻ và tạo ra cảm xúc tích cực khi tham gia LVN trong HT

4- Biết điều chỉnh sự thể hiện cảm xúc cho phù hợp với tình huống LVN trong HT

KNLVNTHT ở thiếu niên là KN phức hợp trong đó bao gồm nhiều KN thành phần như chúng tôi đã nêu trên Theo quan điểm tiếp cận hệ thống của tâm lý học hoạt động, các KN thành phần này không tồn tại và vận hành độc lập với nhau mà chúng có mối quan hệ tác động qua lại hết sức chặt chẽ và phong phú dưới nhiều dạng thức khác nhau làm cho KN làm việc nhóm trong HT của HS tạo thành một chỉnh thể

1.7 Những yếu tố ảnh hưởng tới KNLVNTHT ở tuổi thiếu niên

1.7.1 Động cơ làm việc nhóm trong HT

Động cơ LVN trong HT của HS thường xuất phát từ nhu cầu nắm vững những tri thức đang học một cách sâu sắc, đầy đủ, toàn diện hơn mà học một mình không thể làm thoả mãn đầy đủ nhu cầu này Nếu nhu cầu này phát triển ở mức thấp sẽ không thể trở

thành động cơ thôi thúc HS tìm đến các hình thức LVN trong HT

1.7.2 Giáo dục gia đình

Giáo dục gia đình tạo nên nền tảng đầu tiên giúp trẻ hình thành nên những nhân tố quan trọng của KN hợp tác Ngay từ bé, trong môi trường gia đình nếu đã bắt đầu giáo dục trẻ biết nhường nhịn, biết chia sẻ các đồ chơi, đồ ăn cho anh chị em, bạn bè thì ở trẻ

sẽ dần dần hình thành được ý thức về hợp tác và chia sẻ lẫn nhau Thêm vào đó, gia đình tạo cơ hội cho trẻ được giao lưu, vui chơi cùng các bạn khác: bạn hàng xóm, bạn ở lớp

sẽ là điều kiện tốt cho trẻ được trải nghiệm, được luyện tập các KN hợp tác Đến tuổi đi học, việc bố mẹ khuyến khích trẻ tham gia học nhóm với bạn bè là rất tốt

1.7.3 Giáo dục nhà trường

Giáo dục nhà trường, từ lớp mẫu giáo đến đại học giữ vị trí quan trọng trong việc hình thành và phát triển KN hợp tác ở trẻ Ở lớp mẫu giáo, bằng các hoạt động như trò chơi đóng vai, trò chơi vận động tiếp sức… là cơ hội để trẻ làm quen và luyện rèn tinh thần hợp tác Lên đến tiểu học, các hoạt động sinh hoạt sao, kế hoạch nhỏ hay đôi bạn cùng tiến… lại càng giúp HS có cơ hội để biết cách hợp tác với nhau Đến THCS, nhiều hoạt động tập thể hơn như đường làng ngõ xóm sạch đẹp, hưởng ứng giời trái đất, chia sẻ với người khó khăn… thì khả năng LVN của HS ngày càng được tặng lên Như vậy, thông qua giáo dục nhà trường từ mẫu giáo đến THCS đã hướng dẫn trẻ cách thức để hình thành và luyện tập KN hợp tác với bạn nói chung và KNLVNTHT nói riêng

1.7.4 Giáo viên giảng dạy bộ môn

Giáo viên giảng dạy bộ môn trong quá trình giảng dạy và làm việc với HS chính là quá trình giáo viên LVN trong HT cùng HS Thế nên, trong mỗi giờ dạy của mình, thầy

cô giáo cần đặt mục tiêu tổ chức cho HS LVN nhằm khám phá các tri thức khác nhau Quá trình làm việc này, thầy cô hướng dẫn để mỗi HS phát huy được khả năng của mình trong sự hợp tác với bạn bè, với thầy cô Tránh tình trạng mỗi giờ dạy chỉ là một giờ độc thoại của thầy cô

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Mẫu nghiên cứu

2.1.1 Vài nét về trường THCS Nghĩa Liên – Nghĩa Đàn - Nghệ An và THCS Thanh Mỹ - Thị xã Sơn Tây – Hà Nội

* Trường THCS Nghĩa Liên - Nghĩa Đàn - Nghệ An

Trường THCS Nghĩa Liên được thành lập năm 1973 Tính đến nay trường có 02 điểm trường: điểm trường 1 đặt tại xã Nghĩa Liên (có tổng số 521 HS, trong đó có 04 lớp

6, 03 lớp 7, 04 lớp 8, 04 lớp 9) và điểm trường 2 đặt tại xã Nghĩa Thắng (có tổng số 174

HS, 02 lớp 6, 02 lớp 7, 02 lớp 8 và 02 lớp 9) Trường hiện tại có 55 cán bộ, giáo viên, nhân viên (03 quản lý, 49 giáo viên và 03 phục vụ)

* Trường THCS Thanh Mỹ - Sơn Tây - Hà Nội

Trường THCS Thanh Mỹ tọa lạc trên đường Trung Sơn Trầm của thị xã Sơn Tây Trường được thành lập năm 1963 Tổng số HS của trường THCS Thanh Mỹ năm học

2011 – 2012 là 403 HS trên 04 khối lớp Mỗi khối học có 03 lớp HS là con của các gia đình nông thôn chiếm 70%, 30% còn lại là con của cán bộ công nhân viên chức và tiểu thương Đội ngũ cán bộ công nhân viên chức của nhà trường gồm có 42 người được chia làm 03 tổ

2.1.2 Mẫu nghiên cứu

Mẫu nghiên cứu được thực hiện trên 408 HS của 3 khối lớp 7, 8, 9 thuộc 2 trường THCS Thanh Mỹ và THCS Nghĩa Liên Trong đó, nữ 180, nam 228

Mẫu nghiên cứu còn được thực hiện trên 270 phụ huynh; Trong đó, trường Nghĩa Liên có 138 phụ huynh và trường Thanh Mỹ có 132 phụ huynh

Ngoài ra, mẫu nghiên cứu còn có 36 giáo viên đang giảng dạy, trường Nghĩa Liên

có 21 giáo viên và 15 giáo viên thuộc trường Thanh Mỹ

2.2 Tổ chức nghiên cứu

2.2.1 Tổ chức nghiên cứu lý thuyết

- Tháng 01/2011 – 10/2011: tiến hành nghiên cứu lý luận, thu thập tài liệu, xin ý kiến chuyên gia, các nhà chuyên môn xây dựng đề cương chi tiết và thiết kế bộ công cụ: các mẫu phiếu điều tra: HS, giáo viên; phiếu phỏng vấn sâu; phiếu quan sát

- Tháng 10/2011 – 11/2011: tiến hành khảo sát nhỏ trên mẫu thử để bổ sung, chỉnh sửa và hoàn thiện các mẫu phiếu

2.2.2 Tổ chức nghiên cứu về mặt thực tiễn

- 12/2011 –03/2012: Thu thập và xử lý số liệu khảo sát thực tế

- 03/2012 – 05/2012: Viết báo cáo khoa học của đề tài luận văn Chuẩn bị bảo vệ

đề tài

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Nhận thức của HS THCS về KNLVNTHT

Để đo mức độ KNLVNTHT của thiếu niên chúng tôi chú trọng đến việc tìm hiểu nhận thức của HS THCS về KNLVNTHT Nhận thức được đánh giá qua các tiêu chí: nhận thức về ý nghĩa, tầm quan trọng của KNLVNTHT; nhận thức mức độ cần thiết của các TTVPTHĐ để hình thành KNLVNTHT của HS

3.1.1 Nhận thức của HS về ý nghĩa, tầm quan trọng của LVN trong HT

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự đồng thuận trong nhận thức giữa HS, phụ huynh và giáo viên về ý nghĩa tầm quan trọng của LVN trong HT của HS Nhìn chung nhận thức về ý nghĩa tầm quan trọng của LVN trong HT ở HS ở mức độ cao (ĐTB chung

= 2.54)

3.1.2 Nhận thức về mức độ cần thiết của từng TTVPTHĐ để hình thành các

KN thành phần khi LVN trong HT của HS

3.1.2.1 Nhận thức về mức độ cần thiết của từng TTVPTHĐ để hình thành KNLNTC khi LVN trong HT của HS

Kết quả khảo sát cho thấy, HS đã có nhận thức tốt về mức độ cần thiết các TTVPTHĐ để hình thành KNLNTC (ĐTB = 2.49) với 48.5% đến 77.0% đánh giá là rất cần thiết

3.1.2.2 Nhận thức về mức độ cần thiết của từng TTVPTHĐ để hình thành KNTBML vấn đề khi LVN trong HT

Kết quả nghiên các mức độ cần thiết của những TTVPTHĐ để hình thành

KNTBML vấn đề trong LVN cho thấy, phần lớn HS đã có nhận thức đúng đắn về mức

độ cần thiết của các TTVPTHĐ để hình thành KNTBML vấn đề (ĐTB = 2.48), cao hơn

ĐTB của thang đo Trong đó, biết sắp xếp ý khi trình bày một cách logic, chặt chẽ được

HS khẳng định là rất cần thiết trong quá trình LVN trong HT (ĐTB = 2.67)

3.1.2.3 Nhận thức về mức độ cần thiết của từng TTVPTHĐ để hình thành KN điều khiển, điều chỉnh hành vi và cảm xúc của mình và người khác khi LVN trong HT

Theo đánh giá của HS thì KN điều khiển, điều chỉnh hành vi và cảm xúc của mình

và người khác trong LVN là rất cần thiết (ĐTB = 2.52), cao hơn ĐTB của thang đo và cao nhất trong 03 TTVPTHĐ để hình thành KN LVN mà chúng tôi đưa ra Cụ thể, TTVPTHĐ để hình thành nên KN điều khiển, điều chỉnh hành vi và cảm xúc được HS

đánh giá cần thiết nhất chính là biết chia sẻ và tạo ra cảm xúc tích cực khi tham gia LVN

có tỉ lệ phần trăm lần lượt là 73.0% rất cần thiết, 17.4% khó nói và 9.6% không cần thiết (ĐTB = 2.63)

3.2 Kết quả nghiên cứu về sự hình thành KNLVNTHT của HS ở tuổi thiếu niên

Kết quả nghiên cứu chỉ ra MĐVDTX và mức độ thành thạo tri thức về cách thức LVN chỉ dừng lại ở mức độ trung bình (ĐTB chung lần lượt là 2.26 và 2.04) Trong đó, ở MĐVDTX TTVPTHĐ để hình thành các KN thành phần khi LVN có đến 57.8 % HS đánh giá mức độ 2 – thỉnh thoảng, 40.2% HS đánh giá ở mức độ 1- thường xuyên và 2.0% HS đánh giá ở mức độ 3 - không bao giờ VD Với mức độ thành thạo có tới 50.0%

HS đánh giá ở mức 2 – khó nói (Lúc thành thạo lúc không); 28.4% đánh giá ở mức 3 –

không thành thạo và 21.6 % đánh giá ở mức 1 – thành thạo Mặc dù mức độ thường xuyên và mức độ thành thạo được đánh giá ở mức trung bình song tỉ lệ phần trăm không cao, chỉ dao động từ 50.0% và 57.8% Như vậy, việc VD TTVPTHĐ để hình thành các

KN của HS chưa thường xuyên và chưa thành thạo, ở ngưỡng trung bình dưới mà thôi

Trong 3 KN thành phần chúng tôi nghiên cứu thì KNLNTC là KN được HS VD thường xuyên nhất (ĐTB = 2.36) và cũng là KN được HS đánh giá là thành thạo nhất (ĐTB = 2.05) Đối với KNTBML vấn đề, HS đánh giá MĐVDTX các TTVPTHĐ khi LVN chỉ xếp ở vị trí thứ 3 trong 3 KN thành phần (ĐTB = 2.15), trong khi đó, MĐVDTT lại xếp vị trí thứ 1 (ĐTB = 2.05) KN ĐK ĐC HV CX xếp vị trí thứ 2 (ĐTB = 2.23) ở MĐVDTX, trong khi đó, ở mức độ thành thạo lại xếp vị trí thứ 3 (ĐTB = 2.01)

Qua quá trình quan sát chúng tôi thấy, ở HS việc lắng nghe và trình bày trước nhóm được HS sử dụng thường xuyên và được HS khá chú trọng Tuy nhiên, KN điều chỉnh điều khiển cảm xúc ít được HS VD thường xuyên, ít được chú ý hơn Từ kết quả nghiên cứu thống kê này và kết quả quan sát của chúng tôi, có thể kết luận rằng, HS VD thường xuyên và thành thạo TTVPTHĐ khi LVN để hình thành KNLNTC và KNTBML vấn đề tốt hơn, ít thường xuyên và ít thành thạo ở KN ĐK ĐC HV CX của mình và người khác

Kết quả kiểm định hệ số tương quan Pearson cho thấy p = 0.969 với mức ý nghĩa bằng 99% , có thể kết luận có mối tương quan thuận giữa MĐVDTX và mức độ thành thạo tri thức về phương thức LVN của HS

Đánh giá mối quan hệ giữa MĐVDTX và mức độ cần thiết của các TTVPTHĐ để hình thành KNLVNTHT, bằng phương pháp kiểm định hệ số tương quan Pearson, kết quả cho thấy, p = 0.307, có mối tương quan thuận giữa mức độ cần thiết và mức độ thường xuyên VD TTVPTHĐ để hình thành KN LVN

Kiểm tra mối tương quan giữa mức độ cần thiết và mức độ thành thạo các TTVPTHĐ để hình thành KNLVNTHT bằng phương pháp kiểm định hệ số tương quan Pearson, kết quả cho thấy, p = 0.629, có thể kết luận có mối tương quan thuận giữa mức

VD Tri thức Biết cách thức tập trung chú ý, biểu lộ sự lắng nghe được HS sử dụng thường xuyên nhất (ĐTB = 2.54) TTVPTHĐ thứ 2 được HS đánh giá rất cần thiết là biết kiên nhẫn chờ đợi cho các thành viên khác nói và biểu lộ hết ý cần nói cũng là tri thức

được HS đánh giá có sự VD thường xuyên giữ vị trí thứ 2 (ĐTB = 2.45) Trong đó, có 50.5% HS thường xuyên VD, 43.6% thỉnh thoảng VD và vẫn còn 5.9% HS không VD

Biết cách thức tìm ra đúng ý trong ngôn ngữ, cử chỉ, trong cảm xúc của các thành viên khác được HS VD ở mức độ thỉnh thoảng nhưng có đánh giá là VD thấp nhất so với các

tri thức khác (ĐTB = 2.14, xếp thứ 6), chỉ 21.8% đánh giá VD thường xuyên, 69.1 % VD thỉnh thoảng và 9.1% không bao giờ VD Để giải thích cho việc tại sao tri thức này lại có ĐTB không cao, nhiều HS cho rằng các em thường không biết cách tìm ra đúng ý của các bạn qua cử chỉ, cảm xúc mà chủ yếu là lắng nghe xong hiểu theo cảm tính của mình

Tìm hiểu mối liên hệ giữa MĐVDTX các tri thức về phương thức LVN để hình thành KNLNTC với trường học bằng phương pháp kiểm định Chi - Square, kết quả cho thấy p = 0.000 < 0.05, cho phép kết luận, có sự khác biệt có ý nghĩa giữa MĐVDTX các tri thức về phương thức LVN để hình thành KNLNTC với trường học Cụ thể, trường Nghĩa Liên, có 21.3% HS ở mức độ 3 – thường xuyên, 67.1% ở mức độ 2 – thỉnh thoảng

và 11.6% ở mức độ 1 – không bao giờ; còn trường Thanh Mỹ, mức độ 3 – thường xuyên

là 22 4%, mức độ 2 là 44.8% và mức độ 1 là 32.8% Như vậy, có thể kết luận, trường Thanh Mỹ có MĐVDTX hơn trường Nghĩa Liên (Trong khuôn khổ nghiên cứu)

Tóm lại, về cơ bản, HS chỉ thỉnh thoảng VD các TTVPTHĐ để hình thành KN lắng nghe khi LVN

3.2.1.2 MĐVDTT

Nghiên cứu và phân tích kết quả cho thấy, sự VD thành thạo TTVPTHĐ khi LVN

để hình thành KNLNTC ở HS được đánh giá ở mức độ trung bình (ĐTB = 2.05) Giáo viên và phụ huynh cũng có đánh giá tương tự với ĐTB lần lượt là 2.04 và 1.93 Cụ thể, 26.7% HS đánh giá KNLNTC ở mức độ 1 – thấp; 46.8% đánh giá ở mức độ 2 – trung bình và 26.5% ở mức độ 3 – tốt Tuy đều ở mức độ trung bình song, có sự đánh giá khác nhau giữa HS, phụ huynh và giáo viên Nếu như HS và phụ huynh đánh giá KNLNTC của HS ở mức độ trung bình với ĐTB chung = 2.05 (ở HS) và ĐTB chung = 2.04 (ở phụ huynh) thì giáo viên đánh giá KN này của HS thấp hơn chỉ với ĐTB chung = 1.93 Sở dĩ

có sự khác biệt này có thể hiểu HS thường tự nhìn nhận, đánh giá mình cao hơn so với những gì HS thể hiện Trong khi đó bố mẹ có cái nhìn nghiêm khắc hơn Với thầy cô, là những người có chuyên môn và theo sát HS, thường xuyên tiếp xúc với HS thì sự đánh giá này sâu sát và nghiêm khắc hơn nữa

Có thể thấy, cả thầy cô, HS và phụ huynh đều đánh giá tri thức biết cách thức tập trung chú ý biểu lộ sự lắng nghe được VD thành thạo nhất trong những tri thức về cách

thức LVN để hình thành KNLNTC ở HS (ĐTB chung lần lượt là 2.22, 2.13 và 2.12) Kết quả quan sát cho thấy, 71.1% HS thành thạo ở mức độ trung bình, có 14.3 % không thành thạo và 14.3% thành thạo Cụ thể, kết quả gỡ băng video giờ toán 9C, trường Thanh Mỹ

có thể thấy trong toàn bộ thời gian tiết học thì HS có sử dụng đến KN lắng nghe: cả lớp lắng nghe cô giáo hướng dẫn giải bài 5 lần/ tiết, lắng nghe các bạn phát biểu, 6 lần/ tiết; lắng nghe cô giáo nhắc lại kiến thức cũ 4 lần/tiết Qua 15 lần HS phải thể hiện sự lắng nghe của mình như trên chúng tôi thống kê ra được, số HS thành thạo khi VD các tri thức

về cách thức lắng nghe chiếm 5 trên tổng số 37 HS của lớp, số HS khi thành thạo khi không thành thạo tri thức về KN lắng chiếm 26 HS trên tổng số 37 HS của lớp, 6 HS không thành thạo khi VD tri thức để hình thành KNLNTC Cụ thể ở các tri thức như sau: Ngước mắt lên bảng thể hiện sự lắng nghe (26 HS), gật đầu hoặc lắc đầu thể hiện sự tán thành hoặc không (20 HS), biết im lặng dừng nói khi cần thiết (24 HS) 11 HS còn lại không thành thạo thể hiện thường xuyên đưa mắt nhìn ra ngoài (3 HS), ngó lơ (3 HS),