Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết lê lựu thời kỳ đổi mới

Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lê Lựu thời kỳ đổi mới Đào Thị Cúc Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Luận văn ThS ngành: Văn học Việt Nam; Mã số: 60 22 34

Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lê Lựu thời kỳ đổi mới

Đào Thị Cúc

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Luận văn ThS ngành: Văn học Việt Nam; Mã số: 60 22 34

Người hướng dẫn: PGS.TS Lý Hoài Thu

Năm bảo vệ: 2010

Abstract: Chương1: Trình bày khái lược chung về tiểu thuyết Lê Lựu trong bối

cảnh chung của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 Chương 2: Nghiên cứu về không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới qua: Dạng thức,

mô hình và cách thức biểu hiện không gian nghệ thuật Chương 3: Giới thiệu về thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới

Keywords: Lê, Lựu, 1942-; Nghệ thuật; Tiểu thuyết; Thời kỳ đổi mới; Văn học

Việt Nam

Content

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nếu sự kiện cách mạng tháng Tám năm 1945 được coi là “cuộc tái sinh màu nhiệm” của dân tộc Việt Nam thì mốc lịch sử 1986 có thể được coi là sự đổi thay kì diệu của hiện thực đời sống chính trị, xã hội và văn hóa Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đã

“cởi trói” những quan niệm nghệ thuật không còn phù hợp với thời đại, để tài năng nghệ

sĩ được tự do tung cánh Sự đổi mới ấy đã đem đến cho Văn nghệ một luồng sinh khí mới Đã không ít cây bút mới xuất hiện với những cảm hứng và quan niệm nghệ thuật

mới ra đời như: Lê Lựu với Thời xa vắng, Ma Văn Kháng với Mùa lá rụng trong vườn, Nguyễn Khắc Trường với Mảnh đất lắm người nhiều ma, Chu Lai với Ăn mày dĩ vãng, Dương Hướng với Bến không chồng, Bảo Ninh với Thân phận của tình yêu …Các nhà

văn đã lựa chọn thể loại tiểu thuyết làm phương tiện phản ánh hiện thực cuộc sống và bày

tỏ quan điểm nghệ thuật của mình Bởi thể loại này chiếm vị trí hết sức quan trọng trong các loại hình văn xuôi nghệ thuật, là hành trang chủ yếu của các cây bút văn xuôi, là dấu

hiệu trưởng thành của một nền văn học Tiểu thuyết được coi là “máy cái” của văn học

1.2 Lê Lựu là một trong những nhà văn tiêu biểu của nền văn xuôi Việt Nam thời

kì đổi mới (1986) Tính đến nay ông đã góp vào nền văn học nước nhà hàng chục tác phẩm có giá trị (gồm cả truyện ngắn và tiểu thuyết)… Ông là nhà văn quân đội đã “thử bút” trên nhiều thể loại: báo chí, phóng sự, bút kí, tiểu thuyết, truyện ngắn…Nhưng cá tính sáng tạo của Lê Lựu chủ yếu in đậm trong thể loại tiểu thuyết Không khí đổi mới tư duy trong sáng tạo nghệ thuật đã hướng ngòi bút Lê Lựu đi sâu vào cảm hứng thế sự đời

tư, thấm đẫm nhân tình thế thái và thân phận cá nhân thông qua tình yêu, hôn nhân, mối quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với hoàn cảnh xã hội trong những thăng trầm của lịch sử, những biến chuyển của thời đại

Sáng tác của Lê Lựu có nhiều đóng góp mới cho tiến trình văn học đổi mới Nhà văn đã xác lập cho mình một chỗ đứng vững chắc trên văn đàn bằng các tác phẩm như:

Mở rừng, Thời xa vắng, Chuyện làng Cuội, Sóng ở đáy sông, Hai nhà…trong đó có

những tác phẩm đoạt giải của Hội nhà văn (Thời xa vắng – 1986) Năm 2001, Lê Lựu là

một trong số hiếm hoi những nhà văn thế hệ chống Mĩ vinh dự được nhận giải thưởng

Nhà nước về Văn học nghệ thuật với cụm tác phẩm: Người cầm súng, Mở rừng, Thời xa

vắng Lê Lựu cũng là người có khả năng “thâm canh” tác phẩm của mình Nhà văn đã

chuyển Thời xa vắng, Sóng ở đáy sông thành kịch bản phim Điều này minh chứng sức

sáng tạo miệt mài, đồng thời khẳng định tài năng và bản lĩnh của người nghệ sĩ Lê Lựu

Trong lịch sử Văn học Việt Nam hiện đại, khi nói đến thành tựu của văn học chống Mĩ và văn học thời kì đổi mới, giới nghiên cứu văn học không thể không nhắc đến

Lê Lựu và đặt ông vào vị trí xứng đáng của thế hệ nhà văn trưởng thành trong chiến tranh chống Mĩ, là nhà văn “tiền trạm” của Văn học Việt Nam thời kì đổi mới Song không chỉ

đi sâu khám phá về phương diện nội dung tư tưởng, Lê Lựu còn có những đổi mới trên bình diện thi pháp mà một trong số đó nghệ thuật kiến tạo không gian và thời gian nghệ thuật – góp phần biểu đạt nội dung tư tưởng tác phẩm, đồng thời thể hiện những quan

niệm nghệ thuật của nhà văn Lựa chọn đề tài: “Không gian và thời gian nghệ thuật trong

tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới”, chúng tôi mong muốn tiếp cận một bình diện nghệ

thuật để từ đó góp phần làm sáng tỏ phong cách nghệ thuật Lê Lựu đồng thời để khẳng định những đóng góp của nhà văn nhìn từ góc độ thi pháp

2 Lịch sử vấn đề

Lê Lựu khởi nghiệp bằng một số truyện ngắn và phóng sự, trong đó gây được

tiếng vang lớn là tác phẩm Người về từ đồng cói (đã được chuyển thể thành phim) Người

đọc bị cuốn hút bởi cách diễn đạt mộc mạc, dung dị, mang đậm hồn quê trong sáng tác

của ông Lê Lựu đồng thời cũng được giới nghiên cứu, phê bình tiếp nhận và hi vọng

Nhà phê bình Ngô Thảo trong một bài viết Về truyện ngắn Lê Lựu đã nhận định: “Lê Lựu

là một người đang tìm tòi Truyện nào của anh cũng tìm được những nét tính cách mới, những hướng khai thác vấn đề mới” [77, 227]

Bàn về truyện ngắn Người cầm súng, nhà nghiên cứu Bích Thu đã khẳng định:

“Có thể nói Người cầm súng như là cái mốc đánh dấu một chặng đi mới của Lê Lựu trên con đường vào nghề, nó đã khơi mở được nguồn mạch sáng tác của anh” [79]

Mặc dù vậy, ở thể loại truyện ngắn, Lê Lựu cũng chưa có nhiều thành công Từ năm 1975, nhà văn mới tìm được sự tương hợp với thể loại tiểu thuyết Cuốn tiểu thuyết

đầu tiên của Lê Lựu là Mở rừng dường như chưa gây được sự chú ý của dư luận Điều

này được lí giải bởi nhiều nguyên nhân: có thể do không khí chiến thắng đã choán hết sự quan tâm của mọi người, hoặc cũng có thể bởi không phải tác phẩm văn học nào từ khi mới ra đời cũng đã được chào đón

Mãi đến 1986, cuốn tiểu thuyết Thời xa vắng “trình làng” mới thực sự gây xôn xao trong dư luận và được đánh giá là “một cọc tiêu tiền trạm” của công cuộc đổi mới

văn học Tác phẩm này nhanh chóng thu hút được sự chú ý của nhiều cây bút phê bình như Nguyễn Văn Lưu, Nguyễn Hòa, Phong Lê, Vương Trí Nhàn, Bích Thu, Lê Thành Nghị… Có thể nói rằng Lê Lựu đã dám nhìn thẳng vào sự thật khắc nghiệt, những góc

khuất của hiện thực cuộc sống để “nhận thức lại thực tại” Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn

Lưu cho rằng: “Tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu phản ánh sinh động và chân thực

quá trình chuyển biến trong nhìn nhận, đánh giá thực tại” [53, 588] Ông cũng khẳng

định tài năng của Lê Lựu: “Phải là người nông dân nghèo khổ mới viết được những câu

văn ứa lệ như vậy, đó là những trang văn hay của văn xuôi Việt Nam”[53, 591]

Nhà thơ Trần Đăng Khoa - người đồng hương và cũng là người vô cùng quý mến

Lê Lựu đã có những nhận xét xác đáng về cuốn tiểu thuyết này: “Lê Lựu đã dựng lên một

loạt bức tranh nông thôn đặc sắc Có nhiều trang đạt chuẩn Nam Cao Có thể nói tắt từ Nam Cao qua một chút Kim Lân đến Nguyễn Khắc Trường và Lê Lựu, chúng ta mới lại

có nhà văn nông thôn thứ thiệt” [27, 677]

Nhắc đến Lê Lựu, người ta hay nói đến Thời xa vắng, tác phẩm đưa ông trở thành

“sỹ quan” trong làng văn Không phải đơn giản cuốn tiểu thuyết này lại nhận được quá

nhiều lời khen chê, bởi lẽ tác phẩm đã khơi gợi sứ mệnh thiêng liêng mà mọi nền văn học chân chính xưa nay muốn đảm nhiệm Theo nghĩa này, Vương Trí Nhàn đã khẳng định:

“Thời xa vắng nên được xem là cuốn sách biết làm đúng nhiệm vụ của một tác phẩm văn học cần làm” [59, 620]

Nối tiếp nguồn cảm hứng của Thời xa vắng thời gian sau đó, Lê Lựu cho ra mắt

bạn đọc hàng loạt tác phẩm:

- Đại tá không biết đùa (1989)

- Chuyện làng Cuội (1993)

- Sóng ở đáy sông (1994)

- Hai nhà (2003)

…

và thật sự đã gây được nhiều tiếng vang trong dư luận như Lê Lựu từng tâm sự: “Có

những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng bởi tự thân nội dung đặc sắc của nó đi được vào mạch ngầm tâm tư tình cảm của nhân vật (Thời xa vắng), cũng có những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng bởi … tai tiếng (Chuyện làng Cuội), lại có những cuốn tiểu thuyết khi lên phim mới nổi đình nổi đám và kéo theo đó là… tai bay vạ gió” [59, 708] Song ở bất cứ tác phẩm

nào, dù lớn hay nhỏ, Lê Lựu cũng có một vấn đề gì đó để gửi gắm Và chân giá trị của những cuốn tiểu thuyết ấy là không thể phủ nhận

Nhận xét về tiểu thuyết Lê Lựu, tác giả Lê Hồng Lâm đã phát biểu: Sở dĩ tác phẩm

của Lê Lựu gây được dư luận và có chỗ đứng riêng trên văn đàn như Thời xa vắng, Sóng

ở đáy sông, Hai nhà…là “bởi ông luôn viết hết mình như ông sống, yêu ghét rạch ròi và đặc biệt là đi đến tận cùng tính cách nhân vật (…) Ở mức độ nào đó, nhà văn đã tạo ra những nhân vật điển hình trong những hoàn cảnh điển hình” [59, 703]

Bên cạnh những bài viết của các nhà nghiên cứu phê bình về Lê Lựu, còn có một

số khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc sĩ cũng đề cập đến vấn đề tiểu thuyết Lê Lựu thời

kì đổi mới như:

- Tiểu thuyết viết về nông thôn trong văn xuôi Việt Nam thời kì đổi mới (1999), luận văn

thạc sĩ Nguyễn Thị Hương Lan, ĐHSPHN

- Tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới (2002), luận văn thạc sĩ Trần Thị Kim Soa –

ĐHSPHN

- Tiểu thuyết viết về nông thôn thời kì đổi mới (2009), luận văn thạc sĩ Phùng Thị Hồng

Thắm– ĐH KHXH & NV, ĐHQG Hà Nội

Ngoài ra những năm gần đây tại trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQG HN, một số khóa luận cũng đã đi sâu tìm hiểu tiểu thuyết Lê Lựu với những vấn

đề cụ thể như: Tình yêu trong Thời xa vắng; Hôn nhân gia đình qua hai cuốn tiểu thuyết

Hai nhà và Thời xa vắng; Bước phát triển trong nghệ thuật tiểu thuyết Lê Lựu…

Điểm chung của những khóa luận và luận văn này là đều đề cập đến phương diện hiện thực, quan niệm nghệ thuật về hiện thực, quan niệm nghệ thuật về con người, hoặc khai thác sức hấp dẫn về nghệ thuật của tiểu thuyết Lê Lựu, trong đó đặc biệt quan tâm

đến tiểu thuyết Thời xa vắng Tuy nhiên, chưa có một công trình khoa học chuyên biệt

nào khảo sát kĩ lưỡng về vấn đề không gian và thời gian nghệ thuật trong thuyết Lê Lựu Thảng hoặc trong các bài viết, các công trình nghiên cứu có đề cập đến yếu tố thời gian

và không gian nghệ thuật song chỉ mới dừng lại ở mức độ khái quát sơ lược Lựa chọn

đề tài: “Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới”,

chúng tôi mong muốn tìm hiểu một khía cạnh thuộc phạm trù thi pháp nghệ thuật của nhà văn để có được cái nhìn toàn vẹn, sâu sắc hơn về phong cách nghệ thuật cũng như vị thế

của một cây bút “tiền trạm” trong công cuộc đổi mới văn học

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Sự nghiệp sáng tác của Lê Lựu diễn ra trong gần nửa thế kỉ với số lượng tác phẩm khá phong phú: chín tập truyện, hai tập kí và tám cuốn tiểu thuyết Tuy nhiên trong phạm

vi luận văn, chúng tôi không thể tiến hành khảo sát thời gian và không gian trong tất cả tác phẩm của Lê Lựu mà chủ yếu khảo sát thời gian và không gian trong các tác phẩm của ông thời kì đổi mới (từ 1986) Cụ thể là gồm bốn tiểu thuyết sau:

- Thời xa vắng (1986)

- Chuyện làng Cuội (1993)

- Sóng ở đáy sông (1994)

- Hai nhà (2003)

Tuy nhiên trong quá trình phân tích, chúng tôi sẽ đặt những sáng tác của ông trong toàn bộ hệ thống tiểu thuyết Lê Lựu để thấy được những đặc điểm chung nhất về nghệ thuật không gian và thời gian

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về Lê Lựu và sự nghiệp sáng tác của ông đã có rất nhiều ý kiến bàn luận nhưng chưa đi sâu tìm hiểu nghệ thuật lựa chọn và kiến tạo không gian và thời gian nghệ thuật của ông Trong luận văn này, chúng tôi tập trung phân tích khám phá thế giới không gian

và thời gian nghệ thuật, cũng như cách thức biểu hiện chúng để góp phần làm sáng tỏ phong cách nghệ thuật Lê Lựu

4 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

a Phương pháp phân tích - tổng hợp

b Phương pháp so sánh - đối chiếu

c Phương pháp thống kê – phân loại

d Phương pháp hệ thống

e Một số thao tác thuộc thi pháp học

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, ở đề tài này, luận văn được triển khai với ba chương:

Chương1: Tiểu thuyết Lê Lựu trong bối cảnh chung của tiểu thuyết Việt Nam sau năm

1975

Chương 2: Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới

Chương 3: Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới

Cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

References

1 Lại Nguyên Ân (1999), 150 thuật ngữ văn học, Nxb ĐHQG, Hà nội

2 Tạ Duy Anh (2004), Thiên thần sám hối, Nxb Hội nhà văn, Hà nội

3 M Bakhtin (1993), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch), Trường viết

văn Nguyễn Du, Hà nội

4 M Bakhtin (1998), Những vấn đề thi pháp Đôtxtôiepxki (Trần Đình Sử) Nxb Giáo dục,

Hà nội

5 Nguyễn Thị Bình, Những đổi mới của văn xuôi nghệ thuật Việt nam sau 1975 – Luận

án PTS ĐHSP Hà nội, 1996

6 Nguyễn Minh Châu (1994), Tuyển tập truyện ngắn, Nxb Văn học, Hà nội

7 Lê Tất Cứ (2002), Lê Lựu và “Ranh giới”, Lê Lựu tạp văn, Nxb Hội nhà văn, Hà nội

8 Dương Trọng Dật (2002), Chuyện làng Cuội và lời bàn với một nhà văn, Báo Sài Gòn

giải phóng thứ 5 ngày 23.9.1993

9 Phan Cự Đệ (1974 - 1975), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nxb ĐH và THCN, Hà nội

10 Phan Cự Đệ (2000), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nxb Giáo dục, Hà nội

11 Hà Minh Đức - Đỗ Minh Khang - Phạm Quang Long - Phạm Thành Hưng – Đoàn

Đức Phương - Trần Khánh Thành – Lý Hoài Thu ( 1999), Lý luận văn học ( tái bản lần

5), Nxb Giáo dục, Hà nội

12 Hà Minh Đức (1994), Nhà văn nói về tác phẩm, Nxb Giáo dục, Hà nội

13 Hà Minh Đức (2001), Văn chương - tài năng và phong cách, Nxb KHXH, Hà nội

14 Trương Đăng Dung (1998), Từ văn bản đến tác phẩm văn học, Nxb KHXH, Hà nội

15 Nguyễn Hà (2000), Cảm hứng bi kịch nhân văn trong tiểu thuyết Việt Nam nửa sau

thập niên 80, Tạp chí văn học số 3

16 Lê Bá Hán – Hà Minh Đức( 1977), Cơ sở lí luận văn học tập 2, Nxb Giáo Dục, Hà

nội

17 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (1992), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb

Giáo dục, Hà nội

18 Nguyễn Thu Hằng (2002), Hình tượng người nông dân và nhà văn đô thị, Lê Lựu tạp

văn, Nxb VHTT, Hà nội

19 Hoàng Ngọc Hiến (2002), Đọc “Thời xa vắng” của Lê Lựu, Lê Lựu tạp văn, Nxb

VHTT, Hà nội

20 Đào Duy Hiệp (2005), Các cấp độ thời gian trong truyện ngắn “Chí Phèo”, tạp chí

văn học số 7

21 Đỗ Đức Hiểu (2002), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội nhà văn, Hà nội

22 Hội nhà văn Việt Nam (1986), 40 năm văn học, Nxb Tác phẩm mới, Hà nội

23 Trần Bảo Hưng (1993), Chuyện làng Cuội – cách nghĩ và tầm nhìn của một nhà văn,

Tạp chí văn nghệ quân đội tháng 11

24 Nguyễn Khải (1984), Văn học trong giai đoạn cách mạng mới, Nxb tác phẩm mới,

Hà nội

25 Nguyễn Khải (1994), Văn xuôi trước yêu cầu cuộc sống, Tạp chí Văn nghệ quân đội,

số tháng 1

26 Nguyễn Khải (1996), Truyện ngắn chọn lọc, Nxb Hội nhà văn, Hà nội

27 Trần Đăng Khoa ( 1998), Chân dung và đối thoại, Nxb Thanh niên, Hà nội

28 Khrápchencô ( 1978), Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học (Lê

Sơn - Nguyễn Minh dịch), Nxb tác phẩm mới, Hà nội

29 Lê Hồng Lâm (2002), Nhà văn Lê Lựu đi đến tận cùng tính cách nhân vật, Lê Lựu tạp

văn, Nxb VHTT, Hà nội

30 Lê Hồng Lâm (2002), Xem chữ đọc hình, Nxb VHTT, Hà nội

31 Nguyễn Thị Hương Lan (1999), Tiểu thuyết viết về nông thôn trong văn xuôi Việt

Nam thời kì đổi mới, luận văn thạc sĩ, ĐHSPHN

32 Tôn Phương Lan (2001), Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi Việt nam thời

kì đổi mới, TCVH số 9

33 Tôn Phương Lan (2002), Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu, Nxb KHXH Hà

nội

34 Phong Lê (1994), Văn học và công cuộc đổi mới, Nxb Hội nhà văn, Hà nội

35 Nguyễn Văn Long (2001), Tiếp cận và đánh giá văn học Việt Nam sau Cách mạng

tháng Tám, Nxb Giáo dục, Hà nội

36 Nguyễn Văn Long (2001), Văn học Việt Nam trong thời đại mới, Nxb Giáo dục, Hà

nội

37 Nguyễn Văn Long, Lã Nhâm Thìn (2006), Văn học Việt Nam sau 1975, những vấn đề

nghiên cứu và giảng dạy, Nxb Giáo dục, Hà nội

38 Lotman (2004), Cấu trúc văn bản nghệ thuật – Trần Ngọc Vương (chủ biên), Trịnh

Bá Đĩnh, Nguyễn Thu Thủy dịch, Nxb ĐHQG Hà nội

39 Lê Lựu - Lê Lựu tự bạch (2001), Kỷ yếu các nhà văn quân đội, Nxb Quân đội nhân

dân

40 Lê Lựu (1996), Truyện ngắn, Nxb Văn học, Hà nội

41 Lê Lựu (2000), Cần thống nhất quan niệm về tiểu thuyết, Tạp chí nhà văn số 8

42 Lê Lựu (2002) Thời xa vắng, tiểu thuyết (Tái bản lần 5), Nxb Hội nhà văn, Hà nội

43 Lê Lựu (2002), Bước đầu tập viết, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà nội

44 Lê Lựu (2002), Tôi viết “Sóng ở đáy sông”, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà nội

45 Lê Lựu (2002), Vài lời về tiểu thuyết mấy năm qua, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà

nội

46 Lê Lựu (2002), Về “Thời xa vắng”, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà nội

47 Lê Lựu (2002), Vì sao tiểu thuyết mấy năm qua chưa hay? Lê Lựu tạp văn, Nxb

VHTT, Hà nội

48 Lê Lựu (2003) Chuyện làng Cuội, tiểu thuyết, Nxb văn học, Hà nội

49 Lê (2003) Mở rừng (tái bản), Nxb Thanh niên, Hà nội

50 Lê Lựu (2004) Đại tá không biết đùa, tiểu thuyết, (tái bản) Nxb Hội nhà văn, Hà nội

51 Lê Lựu (2004) Sóng ở đáy sông, tiểu thuyết, Nxb Hải phòng

52 Lê Lựu (2006) Hai nhà, tiểu thuyết, Nxb văn hoá thông tin, Hà nội

53 Nguyễn Văn Lưu (1987) Nhu cầu nhận thức lại thực tại qua một “Thời xa vắng” của

Lê Lựu, Tạp chí văn học số 5

54 Thiếu Mai (2002), Nghĩ về “Thời xa vắng” chưa xa, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà

nội

55 Nguyễn Đăng Mạnh (2006), Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn (tái

bản lần 4), Nxb Giáo dục

56 Nghị quyết của Bộ chính trị về văn học nghệ thuật và văn hóa, tuần báo Văn nghệ số

51 - 52 ngày 19/12/1987

57 Nhiều tác giả (1992), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà nội

58 Nhiều tác giả (1996), 50 năm văn học Việt nam sau cách mạng tháng Tám, Nxb

ĐHQG Hà nội

59 Nhiều tác giả (2002), Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà nội

60 Nhiều tác giả (2004), Thời xa vắng, Tiểu thuyết và phim, Nxb Hội Nhà văn, Hà nội

61 Phóng viên (1986), Mỗi người phải chịu trách nhiệm về nhân cách của mình (từ

“Thời xa vắng” của Lê Lựu), Báo Văn nghệ số 12

62 N Pôxpêlôp chủ biên (1995), Dẫn luận nghiên cứu văn học ( Trần Đình Sử dịch),

Nxb Văn học

63 Bùi Việt Sĩ (2002), Văn chương cũng như vợ con, nhiều lúc chán lắm nhưng không

bỏ được, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà nội

64 Trần Thị Kim Soa (2002), Tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới, luận văn thạc sĩ,

ĐHSPHN

65 Nguyễn Hữu Sơn (2002), Một giờ với nhà văn Lê Lựu, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT,

Hà nội

66 Trần Đình Sử - Lê Bá Hán - Nguyễn Khắc Phi chủ biên ( 2000), Từ điển thuật ngữ

văn học, Nxb ĐHQG Hà nội

67 Trần Đình Sử ( 1996), Lý luận phê bình văn học, Nxb Hội Nhà văn, Hà nội

68 Trần Đình Sử ( 2005), Dẫn luận thi pháp học, Nxb Giáo dục, Hà nội

69 Trần Đình Sử (1987), Thi pháp thơ Tố Hữu, Nxb Hội nhà văn, Hà nội

70 Trần Đình Sử (1995), Những thế giới nghệ thuật thơ, Nxb Giáo dục, Hà nội

71 Hồ Sĩ Tá (2002), Mẩu chuyện về đời viết văn của Lê Lựu, Lê Lựu tạp văn, Nxb

VHTT, Hà nội

72 Hồng Thái (2002), Tâm sự phim “Sóng ở đáy sông”, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà

nội

73 Phùng Thị Hồng Thắm (2009), Tiểu thuyết viết về nông thôn thời kì đổi mới, luận văn

thạc sĩ, ĐH KHXH & NV, ĐHQG Hà nội

74 Bùi Việt Thắng (1999) Những dấu hiệu đổi mới tiểu thuyết sau 1975, Nxb ĐHQG, Hà

nội

75 Bùi Việt Thắng (2001), Bàn về tiểu thuyết, Nxb VHTT, Hà nội

76 Bùi Việt Thắng (2009), Tiểu thuyết đương đại, Nxb VHTT, Hà nội

77 Ngô Thảo (2003), Về truyện ngắn Lê Lựu, Văn học về người lính, Nxb Quân đội

nhân dân

78 Nguyễn Ngọc Thiện (2002), Khuynh hướng triết lí trong tiểu thuyết – những tìm tòi

và thể nghiệm, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà nội

79 Bích Thu (1998), Sáng tác của Lê Lựu – Theo dòng văn học, Nxb KHXH, Hà nội

80 Bích Thu (1999), Những nỗ lực sáng tạo của tiểu thuyết Việt nam từ sau đổi mới, Những vấn đề lí luận và lịch sử văn học, Viện văn học

81 Lý Hoài Thu (1993), Tập truyện ngắn Phố nhà binh, tạp chí Văn nghệ quân đội, số

tháng 7

82 Lý Hoài Thu (1993), Thời gian nghệ thuật của Xuân Diệu qua “Thơ thơ” và “Gửi

hương cho gió”, tạp chí văn học số 12

83 Đinh Quang Tốn (2002), Lê Lựu – Thời xa vắng, Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà

nội

84 Lê Ngọc Trà (2002), Văn học Việt nam những năm đổi mới, Tạp chí văn học số 2

85 Vân Trang – Bảo Hưng – Ngô Hoàng sưu tầm và biên soạn (1977), Văn học 1975 –

1985, tác phẩm và dư luận, Nxb Hội nhà văn, Hà nội

86 Phong Vũ (2002), Tiểu thuyết đầu tiên của một cây bút truyện ngắn (nhân đọc “Mở

rừng” của Lê Lựu), Lê Lựu tạp văn, Nxb VHTT, Hà nội