Khai thác ruộng bậc thang khu vực mù cang chải và vùng phụ cận cho phát triển du lịch

Hệ thống hóa một số vấn đề về du lịch nói chung và du lịch nông thôn nói riêng, các đặc điểm của du lịch nông thôn và điều kiện để phát triển du lịch nông thôn, tìm hiểu về di sản văn hó

Khai thác Ruộng bậc thang khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận cho phát triển du lịch

Hoàng Mạnh Thắng

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn; Khoa Du lịch

Chuyên ngành: Du lịch học; Mã số: Chương trình đào tạo thí điểm

Người hướng dẫn: TS Phạm Lê Thảo

Năm bảo vệ: 2011

Abstract. Hệ thống hóa một số vấn đề về du lịch nói chung và du lịch nông thôn nói riêng, các đặc điểm của du lịch nông thôn và điều kiện để phát triển du lịch nông thôn, tìm hiểu về di sản văn hóa ruộng bậc thang khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận, đồng thời nghiên cứu những bài học trong nước và quốc tế về phát triển du lịch trên cơ

sở khai thác các giá trị của di sản văn hóa này cho phát triển du lịch Phân tích những tiềm năng, lợi thế của khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận, trong đó tập trung phân tích giá trị của hệ thống cảnh quan nông nghiệp ruộng bậc thang, các nghi thức gắn liền với hình thức canh tác nông nghiệp này, những thuận lợi và khó khăn của khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận trong phát triển du lịch Phân tích thực trạng chung về phát triển du lịch và thực trạng khai thác ruộng bậc thang cho phát triển du lịch tại Mù Cang Chải và vùng phụ cận Đề xuất một số giải pháp nhằm khai thác một cách hợp lý giá trị của ruộng bậc thang khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận cho phát triển du lịch

Keywords Du lịch; Mù Cang Chải; Ruộng bậc thang; Du lịch nông thôn

đã gắn với hoạt động du lịch nông nghiệp và du lịch cộng đồng trong nhiều năm qua, đặc biệt nơi đây còn nhận được sự tài trợ của Hội nông dân Hà Lan (Agriterra) và bước đầu

đã đem lại những thành công nhất định

Ruộng bậc thang Mù Cang Chải và vùng phụ cận Tú Lệ không chỉ là một danh thắng có sức hấp dẫn đối với du khách bởi những cảnh quan hùng vĩ mà ẩn trong đó là những giá trị văn hóa độc đáo của cư dân nơi đây Khai thác những vẻ đẹp của ruộng bậc thang, những nghi thức gắn liền với hình thức canh tác này cũng như những giá trị văn

hóa tiêu biểu khác của cư dân bản địa cho phát triển du lịch không những làm đa dạng hóa cho các sản phẩm du lịch của tỉnh Yên Bái, đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của du khách mà còn góp phần vào công cuộc xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo cho người dân bản xứ, đồng thời góp phần vào việc bảo tồn những giá trị văn hóa và cảnh quan khu vực này

Trong mấy năm gần đây đã có một số hãng lữ hành khai thác các chương trình du lịch bao gồm điểm du lịch này, đặc biệt “Chương trình du lịch về nguồn” trong khuôn khổ hợp tác của ba tỉnh Phú Thọ, Lào Cai và Yên Bái cũng bao gồm hành trình khám phá ruộng bậc thang của Mù Cang Chải và Sa Pa Trong “Chương trình du lịch về nguồn” của ba tỉnh này, “Tuần văn hóa, thể thao và du lịch” đã được tổ chức tại khu danh thắng ruộng bậc thang Mù Cang Chải và đã thu hút hàng ngàn du khách đến tham quan Tuy nhiên, việc phát triển du lịch ở đây vẫn trong tình trạng nhỏ lẻ và tự phát, chưa có kế hoạch cụ thể và quy hoạch bài bản Ngoài ra, cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu sâu nào về việc khai thác các giá trị cảnh quan nông nghiệp này cũng như các giá trị văn hóa bản địa tiêu biểu gắn liền với hình thức canh tác này phục vụ cho phát triển du lịch

Đề tài “Khai thác Ruộng bậc thang khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận cho phát triển du lịch” được đưa vào nghiên cứu với mong muốn đóng góp một phần cho việc khai thác một cách hợp lý tài nguyên nhân văn vô giá này cho phát triển du lịch tỉnh Yên Bái nói riêng và du lịch Việt Nam nói chung

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng cơ sở lý luận và thực tiễn về du lịch nhằm làm sáng tỏ điều kiện và hiện trạng phát triển du lịch của địa bàn nghiên cứu, từ đó đề xuất các giải pháp phát triển du

lịch trên địa bàn

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa một số vấn đề về du lịch và du lịch nông thôn, các đặc điểm của du lịch nông thôn và điều kiện để phát triển du lịch nông thôn, ruộng bậc thang và vai trò của ruộng bậc thang đối với cuộc sống của con người, đồng thời nghiên cứu những bài học trong nước và quốc tế về phát triển du lịch trên cơ sở khai thác các giá trị của ruộng bậc thang được khai thác cho phát triển du lịch;

- Phân tích những tiềm năng, lợi thế của khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận, trong đó tập trung phân tích giá trị của hệ thống ruộng bậc thang, các nghi thức gắn liền với hình thức canh tác nông nghiệp này cùng với những nét văn hóa và tín ngưỡng tiêu biểu nơi đây đối với du lịch, những thuận lợi và khó khăn của khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận trong phát triển du lịch;

- Phân tích thực trạng phát triển du lịch tại khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận;

- Đề xuất một số giải pháp nhằm khai thác một cách hợp lý giá trị của ruộng bậc thang khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận cho phát triển du lịch

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là hệ thống ruộng bậc thang tại khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận (Tú Lệ), tập quán canh tác và truyền thống văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số khu vực này

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu hệ thống ruộng bậc thang, tập quán canh tác và truyền thống văn hóa của đồng bào dân tộc Mông trên trên địa bàn huyện Mù Cang Chải, trong

đó tập trung chủ yếu các xã đã được công nhận là danh thắng quốc gia như La Pán Tẩn,

Dế Su Phình, Chế Cu Nha và địa bàn xã Tú Lệ thuộc huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập, tổng hợp, phân tích dữ liệu thứ cấp và sơ cấp:

+ Thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp từ các kết quả nghiên cứu, sách báo tạp chí, các trang web điện tử, các tài liệu, báo cáo của cơ quan quản lý du lịch và chính quyền địa phương;

+ Thu thập dữ liệu sơ cấp bằng việc điều tra, khảo sát thực địa, phỏng vấn một số cán bộ chuyên trách du lịch thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các bán bộ Phòng Văn hóa, Thể thao và Du lịch huyện Mù Cang Chải, một số người dân địa phương và du khách

- Phương pháp chuyên gia: tham khảo ý kiến các nhà quản lý du lịch địa phương,

một số chuyên gia của Tổng cục Du lịch, các nhà điều hành du lịch và các chuyên gia trong ngành

5 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

- Trong phần này, tác giả có nêu lịch sử nghiên cứu vấn đề ở trên thế giới và tại Việt Nam, trong đó có thể thấy trên thế giới loại hình du lịch nông thôn đã được nghiên cứu từ nhiều năm nay trong khi đó tại Việt Nam loại hình du lịch này mới được quan tâm nghiên cứu và phát triển trong mấy năm gần đây

- Với các công trình nghiên cứu về ruộng bậc thang, cũng có thể nói trên thế giới

đã có những công trình nghiên cứu từ rất sớm, nhất là các công trình nghiên cứu về ruộng bậc thang của người Ifugao, Philipines và những tập quán canh tác cũng như những đặc điểm tộc người của dân cư nơi đây Tại Việt Nam, ruộng bậc thang cũng đã được nghiên cứu nhưng số lượng còn có hạn và đặc biệt các công trình nghiên cứu về việc khai thác

hệ thống cảnh quan nông nghiệp này cho phát triển du lịch vẫn chưa có

5 Cấu trúc luận văn

Luận văn gồm ba phần, ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung được chia thành ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Tiềm năng và thực trạng khai thác hoạt động du lịch tại Khu vực Mù Cang

Chải và vùng Phụ Cận

Chương 3: Một số giải pháp khai thác ruộng bậc thang khu vực Mù Cang Chải và vùng phụ cận cho phát triển du lịch

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1.3 Khu du lịch

Khu du lịch là nơi có tài nguyên du lịch hấp dẫn với ưu thế về tài nguyên du lịch

tự nhiên, được quy hoạch, đầu tư phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách du lịch, đem lại hiệu quả về kinh tế - xã hội và môi trường [17, tr.2]

1.1.4 Chương trình du lịch

Chương trình du lịch là lịch trình, các dịch vụ và giá bán chương trình được định trước cho chuyến đi của khách du lịch từ nơi xuất phát đến điểm kết thúc chuyến đi [17, tr.3]

1.1.5 Dịch vụ du lịch

Trong hoạt động du lịch, dịch vụ du lịch chính là kết quả mang lại nhờ các hoạt động tương tác giữa những tổ chức cung ứng du lịch và khách du lịch và thông qua các hoạt động tương tác đó để đáp ứng nhu cầu của khách du lịch và mang lại lợi ích cho tổ chức cung ứng du lịch [1, tr.194] Còn theo luật du lịch thì dịch vụ du lịch là việc cung cấp các dịch vụ về lữ hành, vận chuyển, lưu trú, ăn uống, vui chơi giải trí, thông tin, hướng dẫn và những dịch vụ khác nhằm đáp ứng nhu cầu của khách du lịch [17, tr.2]

1.1.6 Sản phẩm du lịch

“Sản phẩm du lịch là tập hợp các dịch vụ cần thiết để thoả mãn nhu cầu của khách

du lịch trong chuyến đi du lịch.” [17, tr.2]

sử dụng nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch, là yếu tố cơ bản để hình thành các khu du lịch, điểm du lịch, tuyến du lịch, đô thị du lịch.” [17, tr.2]

1.1.9 Tham quan

Tham quan là hoạt động của khách du lịch trong ngày tới thăm nơi có tài nguyên

du lịch với mục đích tìm hiểu, thưởng thức những giá trị của tài nguyên du lịch [17, tr.2]

1.1.8 Cơ sở lưu trú du lịch

Cơ sở lưu trú du lịch là cơ sở cho thuê buồng, giường và cung cấp các dịch vụ

khác phục vụ khách lưu trú, trong đó khách sạn là cơ sở lưu trú du lịch chủ yếu [17, tr.3]

1.2.1 Khái niệm về du lịch nông thôn

Du lịch nông thôn là loại hình du lịch diễn ra tại các khu vực nông thôn nơi chủ yếu diễn ra các hoạt động nông nghiệp Du khách có thể đến các khu vực này trải nghiệm

và thưởng ngoạn vẻ đẹp tự nhiên, những nét đẹp về văn hóa hay là để giải tỏa những áp lực của công việc, lối sống đô thị để có những trải nghiệm thú vị

1.2.2 Đặc điểm và nguyên tắc phát triển du lịch nông thôn

1.2.2.1 Đặc điểm của du lịch nông thôn

* Đặc điểm chung

Du lịch nông thôn có các đặc điểm cơ bản sau:

- Một là về mặt phạm vi không gian, loại hình du lịch này diễn ra tại khu vực nông thôn

- Hai là về mặt quy mô, du lịch nông thôn thường có quy mô nhỏ

- Ba là nền tảng của du lịch nông thôn là nông nghiệp bao gồm các hoạt động nông nghiệp, cảnh quan nông nghiệp và các sản phẩm hàng hóa từ nông nghiệp

- Bốn là mô hình du lịch nông thôn có thể thay đổi theo thời gian và không gian cho phù hợp với tình hình, như du lịch nông thôn khu vực đồng bằng, du lịch nông thôn khu vực hải đảo và khu vực nông thôn miền núi

- Năm là du lịch nông thôn mang đặc điểm chung của du lịch là có tính liên ngành

và liên vùng cao [9]

* Đặc điểm về nguồn khách

Khách du lịch nông thôn thường gồm 2 nguồn: nguồn khách phát sinh chủ yếu và nguồn

bổ sung

- Nguồn phát sinh khách du lịch nông thôn chủ yếu:

+ Nguồn khách du lịch quốc tế đến Việt Nam

+ Nguồn khách du lịch từ các trung tâm đô thị

Thông thường, họ các nhu cầu sau đây mà du lịch nông thôn cần phải đáp ứng:

- Nhu cầu thư giãn, gần gũi thiên nhiên, hoạt động ngoài trời;

- Nhu cầu khám phá kho tàng văn hóa nghệ thuật dân gian;

- Nhu cầu tìm hiểu các lễ hội truyền thống, các sản vật địa phương…

- Nhu cầu tìm hiểu đời sống cư dân nông thôn;

- Nhu cầu trãi nghiệm thực tế;

- Nhu cầu khám phá;

- Nhu cầu chứng kiến;

- Nhu cầu tiếp xúc trực tiếp;

- Nhu cầu tham vấn cộng đồng;

- Nhu cầu từ thiện;

- Nhu cầu nghiên cứu, học tập;

1.2.2.2 Nguyên tắc phát triển đối với du lịch nông thôn

Từ những đặc điểm trên, phát triển du lịch nông thôn phải bảo đảm các nguyên tắc như bảo đảm tính công bằng cho các chủ thể tham gia, đem lại lợi ích cho người dân địa phương và phát huy nội lực ở từng địa phương; góp phần vào việc bảo tồn, phát huy vốn

di sản và bảo vệ môi trường; đổi mới và tạo sự khác biệt đồng thời tăng cường mối liên kết theo chiều dọc và chiều ngang để làm phong phú thêm sản phẩm

1.2.3 Ý nghĩa của việc phát triển du lịch nông thôn

Phát triển du lịch nông thôn có một số ý nghĩa quan trọng như giúp cộng đồng địa phương nâng cao thu nhập và điều kiện sống, bảo tồn cảnh quan sinh thái tự nhiên và

nhân văn Ngoài ra, làm đa dạng thêm sản phẩm du lịch…

1.2.4 Điều kiện để phát triển du lịch nông thôn

Để có thể phát triển phát triển được du lịch nói chung và du lịch nông thôn nói chung cần phải có một số điều kiện nhất định như điều kiện về tài nguyên du lịch, hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật, nguồn nhân lực, điều kiện về vệ sinh môi trường nông thôn

và cơ chế chính sách về phát triển du lịch…

1.2.5 Lịch sử hình thành và phát triển du lịch nông thôn

- Khái niệm du lịch nông thôn đã xuất hiện cùng với sự hình thành của ngành đường sắt ở châu Âu Tuy nhiên, cho mãi đến những năm đầu của thập niên 80 thế kỷ

XX, du lịch nông thôn mới được coi là một loại hình du lịch và phổ biến ở nhiều quốc gia ở châu Âu như Pháp, Hung-ga-ri, Bun-ga-ri, Hà Lan, Đan Mạch, Thụy Điển Khi

đó, khái niệm du lịch nông thôn được quan niệm tương đồng với các loại hình du lịch ở nông trại, du lịch di sản, du lịch xanh, du lịch nhà nghỉ ở nông thôn

- Ở nước ta cho đến nay, khái niệm du lịch nông thôn vẫn chưa được nhắc tới một cách chính thức trong các văn bản pháp lý, mặc dù nước ta có tiềm năng lớn để phát triển

du lịch nông thôn Những năm gần đây, ngành du lịch Việt Nam phát triển đa dạng các loại hình du lịch, tuy nhiên có thể thấy rằng du lịch nông thôn chưa phát triển Lý do là chưa lập được quy hoạch cụ thể cho từng địa phương để phát triển du lịch nông thôn, cụ thể là chưa có một khung lý thuyết chung cho các khái niệm về loại hình du lịch này

1.3 Ruộng bậc thang

1.3.1 Khái niệm

Theo Từ điển Bách khoa toàn thư thì Ruộng bậc thang là phương thức canh tác xây dựng đồng ruộng trồng lúa nước vùng đồi núi, đất ở sườn đồi, núi được san lấp thành các vạt đất có cùng độ dốc theo đường đồng mức, tiếp nối nhau từ trên xuống theo kiểu bậc thang

Như vậy, có thể nói ruộng bậc thang là một hình thức canh tác nông nghiệp trên địa hình đất dốc, chủ yếu ở các khu vực miền núi

1.3.2 Vai trò của ruộng bậc thang với đời sống con người

- Ruộng bậc thang là một hình thức canh tác nông nghiệp độc đáo và đầy sáng tạo của con người, nhất là các dân tộc thiểu số sống tại các khu vực miền núi với địa hình dốc

- Ruộng bậc thang đã khắc phục bất lợi về độ dốc của địa hình, tạo ra các thửa ruộng có cùng độ dốc theo đường đồng mức, tiếp nối nhau từ trên xuống rất thuận lợi cho việc canh tác

- Với nhiều cộng đồng nông thôn miền núi, trong đó có các cộng đồng dân tộc thiểu số tại Việt Nam như khu vực Tây Bắc, ruộng bậc thang là một nguồn sinh kế rất quan trọng khi mà địa hình nơi đây có độ dốc cao, không có những khu vực bằng phẳng

để canh tác như các khu vực đồng bằng

1.4 Một số khái niệm liên quan

1.4.1 Vùng phụ cận

Trong phạm vi đề tài này, vùng phụ cận được hiểu là khu vực giáp ranh với Mù Cang Chải, cụ thể là khu vực xã Tú Lệ thuộc huyện Văn Chấn, Tỉnh Yên Bái, cách trung tâm thị trấn Mù Cang Chải khoảng 40km theo hướng Tây

1.4.2 Danh lam thắng cảnh

Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử thẩm mỹ, khoa học [18; tr.2]

1.4.3 Di sản văn hóa phi vật thể

Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y, dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác [18; tr.2]

1.4.4 Di sản văn hóa vật thể

Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia [18; tr.2]

1.5 Kinh nghiệm khai thác cảnh quan nông nghiệp cho phát triển du lịch nông thôn trên thế giới và tại Việt Nam

1.5.1 Trên thế giới

1.5.1.1 Hoạt động du lịch tại Banaue, Ifugao, Philipine

- Ifugao là một tỉnh không giáp biển của Philipines, nằm trên dãy núi Cordillera, phía Bắc của đảo Luzon Tên tỉnh này bắt nguồn từ tên một tộc người, đó là người

Ifugao Từ “Ifugao” có nguồn gốc từ từ “Ipugo”, có nghĩa là “đến từ đồi núi.” (from the hill) Từ Ipugo cũng chỉ một giống lúa được người Ifugao trồng trên ruộng bậc thang

Những cánh đồng ruộng bậc thang của người Ifugao xứng đáng với vị trí là một trong những kì quan hàng đầu của thế giới

Thực trạng hoạt động du lịch tại Banaue

- Du lịch tại Banaue đã diễn ra trong nhiều thập kỷ qua

- Kết quả chính của quá trình phát triển du lịch tại Banaue đó là tạo công ăn việc làm cho người dân, đem lại những ảnh hưởng tích cực cho phát triển kinh tế nói chung, nâng cao đời sống cộng đồng địa phương…Nhưng việc phát triển du lịch không có quy hoạch và kiểm soát chặt chẽ đã dẫn đến những tác động tiêu cực không thể bù đắp được Ruộng bậc thang của người Ifugao trong đó có hệ thống ruộng bậc thang Banaue từ việc được công nhận là Dịa danh di sản thế giới năm 1995 đã bị đưa vào Danh sách các địa điểm di sản Thế giới đang bị đe dọa năm 2001

1.5.1.2 Hoạt động du lịch tại Nguyên Dương, Hồng Hà, Trung Quốc

Vài nét về ruộng bậc thang người Hà Nhì – Nguyên Dương – Trung Quốc

- Ruộng bậc thang của người Hà Nhì thuộc Châu tự trị Hồng Hà, phía Đông Nam tỉnh Vân Nam là một trong những cảnh quan nông nghiệp tuyệt đẹp trên thế giới Đó là một kiệt tác của các cộng đồng dân tộc thiểu số Hà Nhì, những người đã sinh sống trên mảnh đất này hơn 1300 năm Kể từ triều đại nhà Đường, người Hà Nhì đã được ghi nhận

vì những kỹ năng điêu luyện trong việc phát triển ruộng bậc thang

- Rừng, bản làng, ruộng bậc thang và các dòng suối tạo thành thắng cảnh sinh thái điển hình cho hệ thống ruộng bậc thang của người Hà Nhì, thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên cũng như mối quan hệ của họ trong xã hội [31]

Hoạt động du lịch tại bản Thanh Khẩu, Nguyên Dương, Trung Quốc

- Hoạt dộng du lịch tại Thanh Khẩu được phát triển trên cơ sở khai thác các giá trị văn hóa truyền thống của người Hà Nhì và các cảnh quan nông nghiệp ruộng bậc thang nơi đây và trên cơ sở một quy hoạch cụ thể, bài bản do các nhà quy hoạch lập với sự tham gia của chính quyền và cộng đồng địa phương

- Phát triển du lịch nơi đây trở nên có hiệu quả về mặt kinh tế, đồng thời góp phần vào quá trình bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Hà Nhì, giúp cho Thanh Khẩu trở thành một điểm du lịch nổi tiếng và là hình mẫu về phát triển

du lịch ở tỉnh Vân Nam nói riêng và Trung Quốc nói chung

1.5.2 Kinh nghiệm khai thác du lịch nông nghiệp và du lịch cộng đồng tại Sa Pa, Việt Nam

- Ở Việt Nam, việc khai thác cảnh quan nông thôn cho phát triển du lịch chưa thực

sự rõ nét, các chương trình du lịch nông thôn thường tập trung ở việc đưa khách đến vùng nông thôn, tham gia một phần vào cuộc sống lao động của người dân với những chương trình như “Một ngày làm nông dân”…

- Đến nay, việc khai thác cảnh quan nông nghiệp và tập quán canh tác của người dân cho phát triển du lịch nông thôn mới chỉ được triển khai rõ rệt tại Sa Pa, Lào Cai Dưới đây là một số thông tin về hoạt động du lịch này tại Sa Pa

1.5.3 Các kinh nghiệm có thể rút ra từ các bài học trên

- Từ những kinh nghiệm về phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn của các nước, có thể rút ra bài học để áp dụng vào thực tiễn tại khu vực nghiên cứu Để có thể phát triển du lịch một cách hiệu quả và bền vững, trước hết cần phải có quy hoạch, cơ chế chính sách thuận lợi và chia sẻ lợi ích công bằng cho các bên tham gia, nhất là cộng đồng địa phương đồng thời cần đảm bảo cân bằng các mục tiêu phát triển đó là: tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường, giữ gìn tài nguyên và bảo tồn các giá trị văn hoá

- Ngoài ra, cần có chiến lược và quy hoạch sử dụng đất hợp lý để tránh gây xung đột trong quá trình phát triển và bảo tồn đồng thời cần có kế hoạch đào tạo và giáo dục cộng đồng để nâng cao ý thức của họ nhằm đảm bảo cộng đồng không những có nghiệp

vụ chuyên môn trong kinh doanh du lịch, bảo vệ tài nguyên và môi trường mà còn có thế ứng xử hợp lý nhằm xây dựng một hình ảnh đẹp cho điểm đến trong lòng du khách

Tiểu kết chương 1

Trong Chương 1, luận văn đã nghiên cứu lý luận về du lịch nông thôn, bao gồm một khái niệm về du lịch; đặc điểm của du lịch nông thôn, các điều kiện, tiêu chí và nguyên tắc cơ bản để phát triển du lịch nông thôn; ý nghĩa của phát triển du lịch nông thôn

Chương 2 TIỀM NĂNG VÀ THỰC TRẠNG KHAI THÁC HOẠT ĐỘNG DU

LỊCH TẠI KHU VỰC MÙ CANG CHẢI VÀ VÙNG PHỤ CẬN

2.1 Tiềm năng cho phát triển du lịch khu vực Mù Cang Chải

2.1.1 Khái quát chung về điều kiện tự nhiên, dân cư, lịch sử tộc người và văn hóa tộc người

* Điều kiện tự nhiên

- Huyện Mù Cang Chải nằm ở phía Tây tỉnh Yên Bái, cách Hà Nội 300km và cách thành phố Yên Bái 180km, có tọa độ địa lý từ 21039’ đến 21050’ vĩ độ Bắc, 103056’ đến

104023’ kinh độ Đông; phía Bắc giáp huyện Văn Bàn - tỉnh Lao Cai; phía Nam giáp huyện Mường La - tỉnh Sơn La; phía Đông giáp huyện Văn Chấn; phía Tây giáp huyện Than Uyên - tỉnh Lai Châu Tổng diện tích đất tự nhiên trong toàn huyện là 1.201,96km2

- Toàn huyện có 13 xã và một thị trấn: Nậm Có, Cao Phạ, Chế Cu Nha, La Pán Tẩn,

Dế Su Phình, Nậm Khắt, Mồ Dề, Kim Nọi, Chế Tạo, Hồ Bốn, Khau Mang, Púng Luông

và thị trấn Mù Cang Chải Trung tâm huyện đặt ở thị trấn Mù Cang Chải với diện tích 7,42km2 nằm gọn trong thung lũng

- Khí hậu Mù Cang Chải mang tính chất tiểu vùng rõ rệt, nhiệt độ trung bình là

190C, mát mẻ về mùa hạ và lạnh về mùa đông

- Độ ẩm của Mù Cang Chải tương đối thấp so với các vùng khác, trung bình là 84%/năm, trên các núi cao tăng lên 82-86%/năm Hàng năm hình thành một kỳ khô từ giữa mùa đông đến đầu mùa hạ và một thời kỳ ẩm trong suốt mùa hạ đến đầu mùa đông,

Số giờ nắng (h) Lượng mưa TB

(mm)

Độ ẩm tương đối (%)

Nguồn: Cục thống kê Tỉnh Yên Bái

* Đặc điểm dân cư

- Mù Cang Chải có dân số không đông, mật độ thưa Thời nhà Lý, Mù Cang Chải thuộc Châu Đăng Đời Hậu Lê thuộc Châu Chiêu Tấn, Phủ An Tây trong Thừa tuyên Hưng Hóa Theo số liệu thống kê của Cục Thông kê tỉnh Yên Bái, năm 2009 tổng dân số huyện là 49.160 người Toàn huyện có 4 tộc người là: Mông, Kinh, Thái và Tày, trong đó người Mông chiếm đa số (89%)

- Người Mông ở Mù Cang Chải chia thành 4 nhóm: Mông Đơ (Mông Trắng); Mông Đu (Mông Đen); Mông Lình (Mông Hoa); Mông Si (Mông Đỏ)

- Mông Hoa là nhóm đông nhất, chiếm trên 60% dân số

- Mông Đỏ chiếm 30% dân số

- Nhóm Mông Đen sống ở các xã: Nậm Có, Khau Mang, Lao Chải

- Nhóm Mông Trắng có số lượng ít nhất

* Khái quát về lịch sử tộc người

- Người Mông vào Mù Cang Chải cách ngày nay khoảng hơn 200 năm và di cư làm nhiều đợt Cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, người Mông ở Quý Châu (Trung Quốc) nổi dậy chống sự cai trị của nhà Thanh nhưng tất cả các cuộc khởi nghĩa đều bị dìm trong bể máu Người Mông phải di cư xuống Vân Nam và Việt Nam, vào Bắc Hà (Lào Cai), từ đó di cư sang Mù Cang Chải

- Tiếng Mông thuộc nhóm ngôn ngữ Mông – Dao trong ngữ hệ Nam Á

* Khái quát về văn hóa tộc người

- Một trong những đặc điểm nổi bật về vấn đề cư trú của người Mông là họ thường cư trú ở những sườn đồi và sườn núi cao, địa hình hiểm trở Người Mông ở Mù Cang Chải có kinh nghiệm làm ruộng bậc thang rất giỏi

- Người Mông trú trọng chăn nuôi gia đình ngoài ra hái lượm lâm sản như: sơn tra (táo mèo), hoàn liên, hà thủ ô,…lấy mật ong và săn bắt chim

- Dệt vải bằng sợi lanh là một nghề phổ biến của cộng đồng người Mông ở Mù Cang Chải

- Nguồn lương thực chủ yếu của đồng bào là lúa (lúa nương, lúa nước), ngoài ra là ngô

- Người Mông ở nhà đất, nguyên liệu làm nhà là gỗ, mái lợp truyền thống là gỗ pơmu chẻ mỏng, nhà phải có ít nhất ba gian, gian giữa thờ cúng tổ tiên

- Trang phục của người Mông khá phong phú, mỗi loại trang phục của mỗi nhóm lại thể hiện thị hiếu thẩm mỹ và phản ánh thế giới quan của mình một cách khác nhau

- Tín ngưỡng truyền thống của người Mông là thờ đa thần Họ thờ cũng tổ tiên và thờ cũng ông, bà, cha mẹ

- Người Mông thường ăn tết sớm hơn tết cổ truyền của người Kinh, đó là vào đầu tháng 12 âm lịch Đây là dịp để anh hem họ hàng, bạn bè gặp mặt thăm hỏi, chúc tụng nhau nên đồng bào chuẩn bị rất chu đáo cho ngày tết năm mới

- Hình thái chủ đạo của gia đình người Mông là gia đình phụ hệ với 2, 3 thế hệ cùng chung sống

- Xã hội người Mông được điều hành theo dòng họ khép kín, có luật lệ, quy định riêng của mỗi dòng họ, nó mang tính quy ước, được cộng đồng thừa nhận và phải tuân thủ nghiêm ngặt

- Người Mông ở Mù Cang Chải có nền văn hóa dân gian phong phú, phản ảnh nhận thức về cuộc sống thực tại, gắn với thiên nhiên, những khao khát vươn tới cái đẹp, cái thiện, cái tốt để dạy bảo con cháu trong cuộc sống

Những đặc điểm văn hóa này là nguồn tài nguyên du lịch nhân văn có thể khai thác cùng với các tài nguyên du lịch khác phục vụ phát triển du lịch

2.1.1.2 Hệ thống Ruộng bậc thang

* Mô tả chung

- Ruộng bậc thang Mù Cang Chải phân bố rải rác khắp huyện, nhưng trong đó tập trung và nổi bật nhất là các ruộng bậc thang tại các xã La Pán Tẩn, Chế Cu Nha và Dế Su

Phình đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhân là danh thắng quốc gia năm

* Quá trình khai khẩn ruộng bậc thang

Quy trình khai khẩn ruộng bậc thang phải trải qua những bước cơ bản sau đây: lựa chọn vùng đất, xác lập quyền khai khẩn, dọn sạch mặt đất, làm bờ ruộng và làm đường đi lại

Bảng 2.2: Diện tích ruộng bậc thang của ba xã năm 2007

STT Tên xã Dân số (người) Diện tích (ha) Diện tích ruộng bậc

thang (ha)

Nguồn: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Yên Bái

* Phân loại ruộng bậc thang

- Khái niệm “ruộng bậc thang” chỉ có thể là khái niệm mới, xuất hiện trong sự so

sánh đối chiếu với các loại của vùng đồng bằng rộng lớn phía dưới, bản thân nó đã mang

đặc điểm “bậc thang”, loại ruộng này tiếng Mông gọi là: “làn đáy” Người Mông nơi đây

phân loại ruộng bậc thang dựa vào hệ thống thủy lợi và độ cao của ruộng:

- Ruộng bậc thang có hệ thống thủy lợi thuận tiện, có hệ thống mương máng lẫn nước bao quanh có thể canh tác liên tục, gọi là ruộng bậc thang thâm canh (2 vụ)

- Ngoài ra, đồng bào còn chia theo độ cao, từ khoảng 300 trở lên là ruộng bậc thang cao, từ 300 trở xuống là ruộng bậc thang thấp Sự phân loại theo cách này chỉ theo sự ước lượng của đồng bào chứ không phải dựa vào sự đo đạc cụ thể nào

* Hệ thống dòng chảy

- Hệ thống dòng chảy đóng một vai trò quan trọng trong hoạt động canh tác ruộng bậc thang Cũng như người Việt thường quan niệm yếu tố nước là yếu tố đứng hàng đầu trong canh tác nông nghiệp thì đối với ruộng bậc thang, nước cũng đóng vai trò như vậy

- Hệ thống thủy lợi của ruộng bậc thang được dẫn đến các chân ruộng thường được bắt nguồn từ đầu con suối chảy trên núi cao, các khe nước giữa các kè đá và nguồn nước

tự nhiên được đùn lên từ các hốc đá và được điều hòa vào tất cả các thửa ruộng từ cao xuống thấp

* Chu trình của một vụ lúa

Chu trình của một vụ lúa bao gồm nhiều công đoạn khác nhau và trải qua các thời điểm khác nhau Chu trình này bao gồm các công việc sau:

- Công việc làm đất

- Gieo mạ và cấy lúa