TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ CỦA NICCOLÒ MACHIAVELLI TRONG TÁC PHẨM QUÂN VƯƠNG.TT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI NHÂN VĂN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRẦN QUỐC HUY TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ CỦA NICCOLÒ MACHIAVELLI TRONG TÁC PHẨM QUÂN VƯƠNG Chuyên ngành: TRIẾT HỌC Mã số: 60.22.80 TĨM TẮT

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRẦN QUỐC HUY

TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ

CỦA NICCOLÒ MACHIAVELLI TRONG

TÁC PHẨM QUÂN VƯƠNG

Chuyên ngành: TRIẾT HỌC

Mã số: 60.22.80

TĨM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI NHÂN VĂN

Đà Nẵng- Năm 2013

Công trình được hoàn thành tại ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LÊ HỮU ÁI

Phản biện 1: TS Trần Ngọc Ánh

Phản biện 2: PGS.TS Hồ Tấn Sáng

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn thạc sĩ Khoa học xã hội nhân văn họp tại Đại học Đà Nẵng vào ngày 07 tháng 06 năm 2013

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin-Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lịch sử là một dòng chảy bất tận từ quá khứ đến tương lai Trong dòng chảy đó, thời đại văn hóa Phục hưng như một điểm nhấn, một bước ngoặt và có một vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình phát triển của văn hóa phương Tây, qua đó, nó tác động đến diện mạo phần còn lại của thế giới Bước qua cánh cửa hẹp “đen tối” của Đêm trường Trung cổ, văn hóa Phục hưng đã mang lại những giá trị tinh thần to lớn

và góp công xây dựng những tiền đề cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản sau này Bằng lưỡi gươm chính trị và gông cùm của thần quyền và thế quyền trong thời kỳ Trung cổ, thân phận con người đã trở nên nhỏ

bé, và nó như được cởi trói bằng chủ nghĩa nhân văn Phục hưng mà N.Machiavelli là người đã có những đóng góp quan trọng, trước hết đó là nghệ thuật trị nước

Khi nhắc tới N.Machiavelli người ta thường biết đến ông với tư cách là nhà triết học, văn học, sử học và quan trọng hơn là một chính trị gia nổi tiếng của Italia thời Phục hưng Những tư tưởng của

N.Machiavelli được thể hiện rõ trong các tác phẩm như Quân vương (1513), Những bài thuyết giảng (1513), Về nghệ thuật quân sự (1520), trong đó Quân vương trở thành tên gọi căm thù nhất đối với giới chức

sắc tôn giáo trong nhiều thế kỷ

Là một người đứng trên quan điểm nhân văn trong buổi đầu của thời đại Phục hưng, N.Machiavelli đã đặc biệt chú ý đến những phương tiện phát triển và nâng cao vị trí của con người trong các quan hệ cộng đồng Chủ nghĩa nhân văn trong quan điểm của N.Machiavelli không đơn giản là tự do tư tưởng thế tục mà còn là các phương diện chính trị -

xã hội, công dân, giáo dục, sinh hoạt, đạo đức, đặc biệt là nghệ thuật trị nước của bậc đế vương như chính ông đã đề dẫn trong tác phẩm Quân vương rằng: “Bậc quân vương phải học hỏi từ bản tính của dã thú, biết kết hợp sức mạnh của sư tử với sự tinh ranh của cáo Sư tử không thể

2

bảo vệ mình tránh các cạm bẫy, còn cáo thì lại không thể chống lại sói

Vì thế, cần phải là cáo để nhận ra những cạm bẫy và là sư tử để dọa cáo” Với nhiều quan điểm mới trong buổi đầu của thời kỳ Phục hưng, N.Machiavelli đã đối lập với hệ tư tưởng tôn giáo - phong kiến, chính vì vậy học thuyết của ông đã tìm được sự hưởng ứng rộng rãi trong xã hội đương thời Cũng như đa số các nhà khoa học thời kỳ Phục hưng, N.Machiavelli đã tìm cho mình một con đường mới khi tiếp cận tới một

quan điểm chính trị phi chuẩn mực, chống lại những ảnh hưởng của

truyền thống Cơ đốc giáo và chế độ phong kiến đương thời N.Machiavelli đã đi vào phân tích các hoạt động chính trị như nó vốn có, hay các hoạt động chính trị thường ngày Ông là người đầu tiên nghiên cứu một cách khách quan chính trị học và phương thức cầm quyền như chúng được thể hiện trong thực tế Điều này càng có ý nghĩa trong giai đoạn hiện nay khi các quốc gia nói chung, Việt Nam nói riêng đang đẩy mạnh việc xây dựng một nhà nước pháp quyền trong bối cảnh mà cả kinh tế, văn hóa và chính trị giữa các quốc gia đang xích lại gần nhau hơn trong thế giới phẳng

Với những vấn đề đặt ra như trên, chúng tôi đã đi sâu vào nghiên cứu tác phẩm Quân vương của N.Machiavelli trong đó tập trung vào nghệ thuật mà ông đề cập tới Đó là lý do chúng tôi chọn đề tài “Tư tưởng triết học chính trị của Niccolò Machiavelli trong tác phẩm Quân vương” làm đề tài luận văn thạc sĩ Triết học

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của luận văn là phân tích làm rõ tư tưởng triết học chính trị trong tác phẩm Quân vương để thấy được tầm ảnh hưởng của N.Machiavelli và những giá trị thời đại của tác phẩm

Để thực hiện được mục tiêu ấy, luận văn sẽ giải quyết những nhiệm

vụ sau: Phân tích làm rõ những điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội, tư tưởng cho sự ra đời của tác phẩm Quân Vương; Phân tích làm rõ tư tưởng triết học chính trị trong tác phẩm Quân Vương của Machiavelli;

3

Chỉ ra những giá trị mang tính thời đại và hạn chế của tư tưởng triết học chính trị Machiavelli qua tác phẩm Quân Vương

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung phân tích tư tưởng về chính trị của N Machiavelli trong tác phẩm Quân Vương

Để thực hiện được mục tiêu ấy, luận văn sẽ giải quyết những

nhiệm vụ sau đây: Quan niệm của Niccolò Machiavelli về thời cơ; Quan

niệm của Niccolò Machiavelli về sự ra đời của nhà nước và phương thức thực hiện quyền lực chính trị của nhà nước; Quan niệm của Niccolò Machiavelli về quan hệ giữa đạo đức với chính trị trong phẩm chất của một quân vương; Giá trị thời đại của tác phẩm Quân Vương

4 Phương pháp nghiên cứu

Trên lập trường thế giới quan, nhân sinh quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, và chủ trương đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam Luận văn được thực hiện dựa trên nguyên tắc về sự thống nhất giữa triết học và lịch sử triết học Đồng thời, sử dụng các phương pháp nghiên cứu lịch sử triết học như phân tích và so sánh, phân tích và tổng hợp, khái quát hóa và trừu tượng hóa, lịch sử và lôgíc

5 Bố cục đề tài

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 4 tiết

6 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Trên thế giới, sáng tạo và giá trị của văn học, nghệ thuật, kiến trúc, triết học, chính trị thời kỳ Phục hưng nói chung và thân thế sự nghiệp của Niccolò Machiavelli nói riêng được nghiên cứu sâu rộng Ở đây chúng tôi chỉ trình bày khái quát những tư liệu cơ bản liên quan đến

đề tài nghiên cứu

- Vũ Đình Phòng và Lê Duy Hòa Những luận thuyết nổi tiếng

thế giới (Nxb Văn hóa thông tin Tp Hồ Chí Minh 2003) đã bước đầu

4

giới thiệu khái quát nhất về thân thế và sự nghiệp của Machiavelli cũng như các biến cố lịch sử của Italia giai đoạn này

- TS Đỗ Minh Hợp, TS Nguyễn Thanh, TS Nguyễn Anh Tuấn

Đại cương lịch sử triết học phương Tây (Nxb Văn hóa thông tin Tp Hồ

Chí Minh 2006) bước đầu trình bày về tư tưởng N.Machiavelli trên cơ sở xâu chuỗi các vấn đề để chỉ ra các đặc điểm của tư duy NMachiavelli: chủ nghĩa hiện thực về chính trị liên hệ mật thiết với chủ nghĩa bi quan

về nhân học; quan điểm mới về đức hạnh của quốc vương là người quản

lý có hiệu quả nhà nước và tự giác chống lại số phận; quay lại các

“nguyên tắc” như là điều kiện để phục hồi và đổi mới đời sống chính trị

- Giáo trình lịch sử các học thuyết chính trị, của Đại học quốc gia Hà Nội, 2002 xem toàn bộ lý thuyết của N Machiavelli hầu như là một phần căn bản của thời đại, thời đại phục hưng: đã tách việc nghiên cứu lý luận chính trị ra khỏi giáo điều và luận lý tôn giáo; người xây dựng khoa học về chính trị như một khoa học điều hành nhà nước trên nền tảng của pháp quyền; tính cách mạng mà học thuyết của N Machiavelli để lại cho hậu thế là sự phê phán chế độ phong kiến, ủng hộ nhà nước cộng hòa với những nguyên tắc tự do và bình đẳng

CHƯƠNG 1 NHỮNG TIỀN ĐỀ LỊCH SỬ VÀ LÝ LUẬN

CHO SỰ RA ĐỜI TÁC PHẨM QUÂN VƯƠNG

1.1 KHÁI QUÁT VỀ THÂN THẾ, SỰ NGHIỆP VÀ TRƯỚC TÁC

1.1.1 Thân thế, sự nghiệp của Niccolò Machiavelli

Niccolò Machiavelli sinh ngày 03 tháng 05 năm 1469 và mất ngày 21 tháng 06 năm 1527 tại thành phố Florence, Italia Bởi điều kiện lịch sử đương thời nên hậu thế có rất ít thông tin về tuổi thanh xuân của Machiavelli nhưng từ các tác phẩm mà ông để lại cho hậu thế thì một điều chắc chắn rằng ông đã được thừa hưởng nền giáo dục về văn hóa, lịch sử Hy Lạp và La Mã một giai đoạn phát triển rực rỡ mà sau này Các

5

Mác đã khái quát lên rằng: không có các cơ sở của nền văn minh Hy Lạp

và đế chế La Mã thì không có châu Âu hiện đại

Trong suốt 14 năm phụng sự nền cộng hòa Florence, Machiavelli đã có dịp tiếp xúc với nhiều chính khách nổi tiếng và chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử Ông đã tiếp kiến nữ bá tức Catenrina Sforza (năm 1499), vua Luois XII nước Pháp (trong các năm 1500, 1504, 1501

và 1511), Cesare Borgia (vào các năm 1502 và 1503), Pandolfo Petrucci (vào các năm 1503 và 1504), Giáo hoàng Julius II (vào các năm 1503 và 1506), và hoàng đế Maximilian II (từ năm 1507 và 1508) Cơ duyên này giúp ông có cái nhìn tham chiếu về các vấn đề chính trị hiện thực và xây dựng nên nhiều nguyên lý cho chính trị học hiện đại, và chính những nhân vật nổi tiếng được ông tiếp xúc trở thành những tấm gương và bài học trong quá trình phân tích thực tiễn, tổng kết lý luận

Giáo hoàng Clement VII mắc mưu kẻ thù và thành Rome bị quân đội Tin lành của Đức cướp phá Sự cố này đã khiến cho người dân Florence làm cuộc lật đổ nhà Medici vào năm 1527 Machiavelli, người suốt đời ủng hộ và bảo vệ nền cộng hòa Florence, lại một lần nữa không gặp may vì bị nghi ngờ cấu kết với nhà Medici Tuy nhiên, ông không phải tiếp tục chứng kiến định mệnh trớ trêu của mình bởi ông qua đời sau một trận ốm vào tháng 6 năm 1527

Machiavelli không để lại cho hậu thế thật nhiều các pho sách đồ

sộ và trên nhiều lĩnh vực mà cả cuộc đời đầy trải nghiệm chính trường và thông sử châu Âu ông chỉ để lại vài sáng tác thơ ca và ba vở hài kịch, cùng các tác phẩm, Luận bàn về Livy (1513), Quân Vương (1513) Những năm sau đó ông viết nhiều thể loại khác, trong đó có Mandragola (1518) – đã có lúc được coi là hài kịch hay nhất viết bằng tiếng Ý; Binh pháp (1521) – một cuộc đối thoại về chiến lược quân sự kết hợp với những phương thức hành binh xưa cũ và những kinh nghiệm của riêng ông; Lịch

sử Florence (1525), là câu chuyện về thành phố nơi ông sinh ra

6

Quân vương là tác phẩm nổi tiếng nhất của Machiavelli nhưng

không được xuất bản khi ông còn sống mặc dù được lưu hành rộng rãi dưới hình thức các bản chép tay Năm 1532, với sự cho phép của Giáo hoàng Clement VII Quân Vương được xuất bản lần đầu tiên và trong vòng 20 năm sau đó, tác phẩm này đã được tái bản bằng tiếng Italia tới 7 lần Đối với các học giả nghiên cứu về chính trị học thì tác phẩm Quân Vương vẫn nguyên vẹn quyền năng cuốn hút say mê đến ngây ngất tâm trí và không thể lơ đễnh gạt bỏ nó được Cuốn sách nhỏ nhưng chứa đựng những vấn đề của thời đại: Những nguyên lý của chính trị học; Quyền lực chính trị; Nghệ thuật lãnh đạo; Thể chế chính trị; Tác phẩm đầu tiên phân tích về sự lãnh đạo của các lãnh tụ chính trị cũng như xác lập tính độc lập của chính trị với thần học; tiêu biểu cho lối bình luận sắc sảo về tâm lý học và nghệ thuật lãnh đạo

1.1.2 Những nội dung cơ bản của tác phẩm Quân Vương

Ngoài phần đề tặng, tác phẩm có 26 chủ đề

1.2 ĐIỀU KIỆN KINH TẾ, CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI VÀ TIỀN ĐỀ ĐỀ LÝ LUẬN CỦA TÁC PHẨM QUÂN VƯƠNG – THUẬT TRỊ NƯỚC

1.2.1 Điều kiện kinh tế, chính trị - xã hội

Xét về bản chất kinh tế, đây là thời kỳ quá độ của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu đây là thời kỳ tích luỹ tư bản được mở rộng, trong nông nghiệp phương thức canh tác được cải tiến như luân canh, dùng cày có bánh xe, sử dụng phân bón, đầm lầy được tát cạn, rừng rậm được khai phá nên diện tích canh tác được mở rộng, sản lượng tăng

Tô hiện vật là hình thức thu địa tô phổ biến lúc bấy giờ, làm cho các hiện vật của lãnh chúa phong kiến trở nên dư thừa, nảy sinh nhu cầu trao đổi, mua bán để lấy tiền một phương tiện cất trữ, bảo quản và trao đổi thuận tiện hơn Vì vậy, bản thân sự phát triển của các lãnh chúa cũng ủng hộ và tạo điều kiện cho sự ra đời ngày càng nhiều, càng phát triển của các thành thị

Sự xuất hiện của các trường đại học ở giai đoạn này biểu hiện xu thế hoạt động độc lập, thoát khỏi sự kiểm soát của giáo hội và trở thành

7

trung tâm văn hóa, khoa học, nơi truyền bá những tưởng tiến bộ Tiêu biểu cho các trường đại học giai đoạn này là trường đại học Xoocbon, Tuludo, Oocleang ở Pháp; OxFord, Cambridge ở Anh; Napoli, Palecmo ở Ý…

Thế kỷ XV – XVI đánh dấu sự chuyển biến to lớn của xã hội Tây

Âu Do đòi hỏi của thực tiễn sản xuất vật chất, các ngành khoa học tự nhiên bắt đầu phát triển và đây cũng là thời kỳ gặt hái bội thu về các thành tựu khoa học kỹ thuật như sử dụng năng lượng nước, dệt, khai mỏ, luyện kim, chế tạo vũ khí, in ấn, hàng hải Trên cơ sở của sức sản xuất, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa được hình thành Giai cấp tư sản ngày càng khẳng định vị trí của nó trong xã hội phong kiến Nhưng trong giai đoạn này quan

hệ sản xuất phong kiến chưa sụp đổ hẳn, quan hệ sản xuất tư sản chủ nghĩa được hình thành nhưng chưa được củng cố vững chắc

Chủ nghĩa nhân văn là tinh thần cơ bản của thời kỳ này, nghệ thuật không những phải diễn đạt một cách trung thực thực tế mà còn góp phần cải thiện và làm hoàn hảo tấm gương của tự nhiên Thời kỳ này bên cạnh xác định mối quan hệ nghệ thuật với thiên nhiên những câu hỏi về nghệ thuật với con người và xã hội như bản chất của cái đẹp, cái đẹp trong tương quan với thời đại xã hội đang lên, những hiểu biết về giá trị con người, tôn vinh vai trò vị trí con người được khám phá và phát triển mạnh

1.2.2 Bối cảnh lịch sử - xã hội Italia

Thế kỷ XI - XII ở khắp Châu Âu diễn ra sự giải phóng các đô thị khỏi sự giám sát của các lãnh chúa phong kiến tạo thành một cuộc cách mạng đô thi Trong quá trình đấu tranh chống lại giới cầm quyền chóp

bu có đặc lợi đặc quyền, những người thị dân Italia hình thành cộng đồng đoàn kết – công xã (communa) Cấu trúc quyền lực của các Công

xã bao gồm: Cơ quan tối cao của công xã là hội nghị toàn thể của những người thị dân; hội đồng chấp chính phụ trách những công việc trước mắt Quan chấp chính được bầu theo các quận của thành phố Tuy nhiên quan chấp chính ở thời kỳ này thường là đại diện của giới quý tộc phong kiến

đô thị Cơ sở kinh tế của các thành phố Italia là liên minh phân xưởng của thợ thủ công và thương gia Các phân xưởng thể hiện là sự liên hiệp

về chính trị, xu thế của sự phân hóa giàu nghèo, sự lớn mạnh của phân xưởng này là kết quả của quá trình thôn tính chiếm hữu các công xưởng khác Cuộc đấu tranh của công nhân ngày càng tăng lên và đi liền với quá trình đàn áp các cuộc nổi dậy, sự xuất hiện của các đảng chính trị tranh giành ảnh hưởng lẫn nhau càng làm suy giảm sự thống nhất của

các công xã

Ở Italia Phục hưng không phải là sự thức tỉnh thiên hướng dân tộc mà là sự thức tỉnh thiên hướng chung của nhân loại đối với công dân hóa tự do Cũng như tại nhà nước - thị thành cổ đại việc giáo dục chính trị cho nhân dân là những tập quán tốt đẹp của tổ tiên, sự tiếp thu truyền thống chính trị, pháp lí cổ đại như là một phần của sự tiếp tục của mảnh đất dân tộc đã sản sinh ra thời cổ đại

1.2.3 Tiền đề lý luận

Tư tưởng của những nhà triết học vĩ đại vào thời cổ đại như Socrate, Platon, Aristotle mới hình thành nên tên tuổi nổi bật của những nhà triết học thời kỳ Phục hưng như Niccolò Machiavelli và của thời kỳ Khai sáng sau này như Ph.Bacon, R.Descartes, T.Hobbes

Socrates (469 – 399 TCN), nhà triết học đã tạo nên “bước ngoặt

lịch sử vĩ đại” đối với triết học Hy Lạp cổ đại, được xem “là người đầu tiên trong lịch sử tư tưởng chính trị Châu Âu đã hình thành quan điểm về quan hệ khế ước giữa nhà nước và công dân của mình” Socrates cho rằng luật pháp chính là nền tảng của nhà nước Ông kịch liệt phê phán nền bạo chính, coi đó là chế độ không có pháp luật, độc đoán và dã man Theo Socartes “Sự trung thành tuyệt đối của công dân đối với nhà nước – thành thị và luật pháp của mình là xuất phát điểm trong toàn bộ quan điểm chính trị - xã hội của Socrates” Từ việc vận dụng những quan điểm

9

đạo đức duy lý vào chính trị, Socrate đã chủ trương trao quyền điều hành quốc gia vào tay những người xứng đáng, có tri thức, có năng lực

Platon (427 – 347 TCN) tác giả của ba tác phẩm luận bàn đến

triết học chính trị: Chính khách (Statesmen), Luật pháp (Laws, 360 TCN), Nền cộng hòa (Republic, 360 TCN)

Trong tác phẩm Nền cộng hòa, thông qua cuộc đối thoại giữa

Thrasymachus và Socrates – người thầy nổi tiếng của ông, Platon cho rằng nhà nước phát sinh từ những nhu cầu của loài người Như vậy, Platon là một trong những nhà triết học đầu tiên đưa ra quan điểm về nguồn gốc tự nhiên của nhà nước Platon chủ trương xây dựng một nhà nước lý tưởng tuyệt đối với quyền tối thượng của pháp luật, mọi công dân trong nhà nước đều phải tuân thủ, phục tùng pháp luật.Trong học thuyết của mình, ông luôn quan tâm đến vấn đề đạo đức, tri thức và lý tưởng cho nhà cai trị

Aristotle (384 - 322 TCN)

Trong lịch sử phát triển Aristotle cũng được xem là người đầu tiên trình bày về sự phân loại quyền lực khi phân tách quyền lực nhà nước ra thành ba bộ phận: cơ quan tư vấn pháp lý cho hoạt động nhà nước, tòa thị chính và cơ quan xét xử Aristotle đặc biệt nhấn mạnh vai trò của pháp luật đối với sự tồn tại của nhà nước

Trong quan niệm của Aristotle, pháp luật đồng nhất với sự công bằng; nhà nước nào không cai trị bằng pháp luật thì không có kỷ cương nhà nước; pháp luật mang trong mình và bộc lộ rõ bản chất của nhà nước Bởi lẽ các quyền chung của công dân được thể chế bằng pháp luật, nhiệm vụ của pháp luật chính là “trợ giúp” các công dân thỏa mãn quyền lợi của mình

Nhiệm vụ triết học cũng không kém phần quan của trọng thời kỳ này là xây dựng và củng cố cơ sở lý luận cho sự hợp nhất thần quyền và thế quyền để phục vụ cho sự bành trướng của Giáo hội La Mã cùng chế

độ quân chủ chuyên chế phong kiến nên các nhà thần học cũng đã ít nhiều phải bàn đến nhà nước và pháp luật ở những góc độ nhất định Tiêu biểu nhất là Thomas Aquinas (1225 - 1274), với hệ thống siêu hình học được thừa nhận như học thuyết chính thức của giáo hội

10 CHƯƠNG 2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ TRIẾT HỌC CHÍNH TRỊ TRONG TÁC PHẨM QUÂN VƯƠNG VÀ NHỮNG

GIÁ TRỊ CỦA NÓ 2.1 QUAN NIỆM CỦA NICCOLÒ MACHIAVELLI VỀ THỜI CƠ

Trong tiết này chúng tôi tìm hiểu và nêu lên quan điểm của N Machiavelli về thời cơ, và các chất liệu hay nói cách khác là các dấu hiệu của một thời cơ đã chín muồi Trong đó, có thể thấy một cách đầy đủ quan niệm của N Machiavelli về vai trò của thời cơ trong quá trình xác lập và thực thi quyền lực chính trị, cũng như các chất liệu của thời cơ và mối quan hệ của các chất liệu đó Cũng từ đây, chúng ta thấy đươc N.Machiavelli là người đầu tiên tổng kết và khái quát toàn diện lý luận thời cơ

Cái căn bản nhất của chính trị là việc tổ chức chính quyền, thực thi quyền lực nhà nước, sự tham gia của nhân dân vào công việc nhà nước, nhiệm vụ của nhà nước, và hơn hết là sự liên quan đến vận mệnh của hàng triệu con người Cho nên, việc giải quyết những vấn đề chính trị vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật Để thực thi quyền lực chính trị không thể không đề cập đến vai trò của việc giành và giữ chính quyền

Để giành được chính quyền trong quan điểm của N.Machiavelli là sự tổng hợp của nhiều phương cách khác, trong đó việc chớp lấy thời cơ có

vị trí rất quan trọng Thời cơ là tiền đề để quân đội phát huy sức mạnh, giảm đi thương vong và giành thắng lợi triệt để, là cơ sở để hiện thực hóa phương pháp di dân trong quá trình trị vì, là chất liệu cần thiết để hiện thực hóa các ước vọng

Quân Vương tác phẩm sớm nhất trong triết học chính trị bàn đến

lý luận về thời cơ một cách hoàn chỉnh với đầy đủ các nội hàm cơ bản của khái niệm này N.Machiavelli quan niệm: “Thời cơ đem đến cho họ những chất liệu cần thiết để có thể hiện thực hóa các ước vọng” [19, tr 64] vậy “chất liệu” là yếu tố để tạo nên thời cơ phải là những chất liệu

11

cần thiết, và như thế nào là chất liệu cần thiết? Chất liệu cần thiết là những chất liệu nào?

Chất liệu thứ nhất của thời cơ:

Nguyên tắc xuyên suốt trong quan niệm của Machiavelli khi bàn đến vai trò của nhân dân đó là “quân vương cần phải tranh thủ được cảm tình và sự ủng hộ của dân chúng Nếu không được lòng dân, quân vương

sẽ bị bỏ rơi khi hoạn nạn” [19, tr 91] Đi ngược lại với các yêu cầu này đều tạo nên sự bất ổn và khi người dân do bị đè nén, áp bức, bóc lột đưa đến sự bất mãn đối với tầng lớp cai trị chính là lúc xuất hiện chất liệu đầu tiên của thời cơ đến

Phác thảo về một thiết chế tạo dựng được lòng tin của dân, ông chủ trương: Điều khiến quân vương bị thù ghét nhất đó là lòng tham, sự lạm dụng quyền lực kết hợp với lòng tham đưa đến sự chiếm đoạt tài sản của thần dân; Làm cho dân sợ hay làm cho dân yêu trong thực thi quyền lực chính trị? Ông chủ trương về phía quân vương phải làm cho dân sợ, dân sợ là nền tảng để duy trì quyền lực, cũng cố niềm tin trong quần chúng nhân dân, và những gì thuộc về quân vương mới chính là nền tảng

để xây dựng và thực thi quyền lực; - Quân vương thường bị khinh miệt

vì tính khí thất thường, phù phiếm, yếu mềm, hèn nhát và thiếu quyết đoán, do vậy muốn làm cho dân tin, cần phải khắc phục các biểu hiện này và không ngừng cũng cố niềm tin cho nhân dân bởi giành được niềm tin rất khó nhưng duy trì được niềm tin đó còn khó hơn gấp bội phần; Machiavelli quan niệm sử dụng bạo lực như một điều kiện tất yếu để đảm bảo chiến thắng Tuy nhiên, trong mối quan hệ với nhân dân ông luôn nhất quán với phương thức đo lòng dân và lợi ích nhân dân; Quân vương phải đặt dân chúng dưới sự che chở của mình Bởi con người thường hay cảm kích hơn khi nhận được ân sủng từ những kẻ mà họ cho rằng lẽ ra đã đối xử ác với họ cho nên trong mọi quyết định khi tránh một bất lợi này thường phải đối diện với một thế bất lợi khác cho nên biết lựa chọn bất lợi nhỏ nhất như là một giải pháp tốt nhất