“Pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp”LUẬN VĂN THẠC SỸ

Với bất cập nêu trên nên tác giả chọn đề tài “Pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp” để làm đề tài nghiên cứu trong luận văn Thạc sĩ của mình.. Những vấn đề giả

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh sách chữ viết tắt v

Danh mục hình vi

Tóm tắt vii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 2

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 2

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 4

5 PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI 5

6 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 5

7 KẾT CÂU LUẬN VĂN 6

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGHĨA VỤ BẰNG BIỆN PHÁP TÍN CHẤP 7

1.1 KHÁI QUÁT VỀ BIỆN PHÁP BẢO ĐẢM NGHĨA VỤ BẰNG TÍN CHẤP 7

1.1.1 Khái niệm về biện pháp bảo đảm nghĩa vụ bằng tín chấp 7

1.1.1.1 Khái niệm về biện pháp bảo đảm nghĩa vụ 7

1.1.1.2 Khái niệm về biện pháp bảo đảm nghĩa vụ bằng tín chấp 11

1.1.2 Tiêu chí xây dựng và đặc điểm biện pháp bảo đảm nghĩa vụ bằng tín chấp 14 1.1.2.1 Tiêu chí xây dựng biện pháp bảo đảm nghĩa vụ bằng tín chấp 14

1.1.2.2 Đặc điểm biện pháp bảo đảm nghĩa vụ bằng tín chấp 16

1.2 ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH BIỆN PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGHĨA VỤ BẰNG TÍN CHẤP 18

1.2.1 Chủ thể của quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 18 1.2.1.1 Bên được bảo đảm (bên nợ) 18

1.2.1.2 Bên bảo đảm (bên tín chấp) 21

1.2.1.3 Bên nhận bảo đảm (bên nhận tín chấp) 23

1.2.2 Hình thức xác lập quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 26

1.2.3 Nội dung của quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 27

1.2.3.1 Phạm vi nội dung giao dịch bảo đảm 27

1.2.3.2 Phạm vi về đối tượng của giao dịch bảo đảm tín chấp 29

1.2.3.2 Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong giao dịch bảo đảm tín chấp 31

CHƯƠNG 2 THỰC TIỄN SỬ DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGHĨA VỤ BẰNG BIỆN PHÁP TÍN CHẤP VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN 35

2.1 THỰC TIỄN SỬ DỤNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGHĨA VỤ BẰNG BIỆN PHÁP TÍN CHẤP 35

2.1.1 Chủ thể tham gia quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 35 2.1.1.1 Bất cập trong việc xác định chủ thể được bảo đảm 35

2.1.1.2 Chủ thể bảo đảm 38

2.1.1.3 Bên nhận bảo đảm 41

2.1.2 Hình thức xác lập quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 42

2.1.3 Nội dung quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 43

2.1.4 Trình tự, thủ tục xác lập quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 46

2.1.5 Bất cập trong việc xác định quyền và nghĩa vụ trong quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 47

2.1.6 Chấm dứt quan hệ bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 49

2.2 KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN NGHĨA VỤ BẰNG BIỆN PHÁP TÍN CHẤP 50

2.2.1 Sự cần thiết hoàn thiện pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 50

2.2.2 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 51

2.2.2.1 Một số kiến nghị chung nâng cao hiệu quả công tác bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng tín chấp 51

2.2.2.2 Một số kiến nghị cụ thể hoàn thiện pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp 52

KẾT LUẬN 56

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

DANH SÁCH CHỮ VIẾT TẮT

LĐ -TB –XH: Lao động, thương binh, xã hội NHCSXH: Ngân hàng chính sách xã hội

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Sơ đồ mô tả: Quy trình cho vay bảo đảm bằng tín chấp 46

TÓM TẮT

1 Tên đề tài:

“Pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp”

2 Lý do chọn đề tài:

Chế định bảo đảm bằng biện pháp tín chấp của tổ chức chính trị xã hội theo Điều

344 tồn tại nhiều hạn chế Nên việc áp dụng pháp luật thiếu tính đồng bộ, thiếu các quy định điều chỉnh trực tiếp làm cho quyền và lợi ích của các bên không được đảm bảo Với bất cập nêu trên nên tác giả chọn đề tài “Pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp” để làm đề tài nghiên cứu trong luận văn Thạc sĩ của mình

3 Kết cấu luận văn

Chương 1: Lý luận về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp Tín chấp Chương 2: Thực tiễn áp dụng pháp luật trong pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp và kiến nghị hoàn thiện

4 Những vấn đề giải quyết trong luận văn

- Kiến nghị chung nâng cao hiệu quả của tín chấp

- Kiến nghị cụ thể hoàn thiện pháp luật về biện pháp bảo đảm bằng tín chấp + Nên đưa BPBĐ bằng tín chấp ra khỏi các BPBĐ thực hiện nghĩa vụ dân sự + Quy định trách nhiệm cụ thể của các tổ chức đứng ra bảo lãnh và các phương thức để xử lý khi Tổ chức tín dụng không thu được nợ Kiến nghị nên xây dựng tiêu chuẩn của các tổ chức chính trị xã hội

+ Xác định rõ hời điểm nào là thời điểm pháp sinh trách nhiệm của bên tín chấp + Cần có văn bản pháp quy điều chỉnh đối tượng cho vay, mức cho vay, lãi suất cho vay, thời hạn cho vay phù hợp với thực tiễn Sửa cụm từ “hộ gia đình nghèo” thay

vì phải quy định đúng là “các thành viên của hộ gia đình nghèo” Bên cạnh đó mở rộng

ra đối tượng cận nghèo

+ Cần mở rộng hơn nữa đối tượng được vay vốn bằng tín chấp của Tổ chức chính trị xã hội Đề xuất chỉ cần một cá nhân đại diện hộ tham gia Tổ chứcchính trị xã hội là

đủ và đương nhiên là nếu là thành viên của nhiều tổ chức chính trị xã hội

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Giao dịch bảo đảm là một chế định xuất hiện khá sớm ở nhiều quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển Chế định này đã tạo ra hành lang pháp lý an toàn cho hoạt động tín dụng nói chung và sự phát triển của nền kinh tế nói riêng Trong hoạt động tín dụng cho vay là hoạt động đem lại lợi nhuận chủ yếu cho các ngân hàng Đồng thời, hoạt động cho vay luôn luôn tiềm ẩn các rủi ro, bởi đây là yếu tố gắn liền với mọi hoạt động kinh doanh nói chung Nên việc xác lập các giao dịch bảo đảm luôn hướng tới mục tiêu bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch, đặc biệt là quyền lợi của bên có quyền trong giao dịch này Vì vậy, để đảm bảo cho ngân hàng có thể duy trì và phát triển vững chắc đòi hỏi hoạt động cho vay của ngân hàng phải an toàn và hiệu quả

Quy định tại Bộ luật dân sự năm 2015 đã ghi nhận 9 biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự (cầm cố, thế chấp, đặt cọc, ký cược, ký quỹ, bảo lưu quyền sở hữu, bảo lãnh, tín chấp, cầm giữ tài sản) theo hai cách tiếp cận: Bảo đảm nghĩa vụ theo luật định

và Bảo đảm nghĩa vụ theo thỏa thuận; Bảo đảm nghĩa vụ không bằng tài sản và Bảo đảm nghĩa vụ bằng tài sản Khác với việc thực hiện biện pháp bảo đảm có tính chất đối vật – bằng tài sản (thế chấp, cầm giữ tài sản, ) để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự cho bên

nợ thì biện pháp bảo đảm có tính chất đối nhân (bảo lãnh, tín chấp,…) được đặc biệt chú trọng đến trong hoạt động cho vay của các tổ chức tín dụng vì nó là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự không chỉ hướng đến lợi ích kinh tế của các chủ thể tham gia giao dịch, bảo đảm như các biện pháp khác mà nó còn là chính sách hỗ trợ những chủ thể yếu thế, có hoàn cảnh khó khăn có thể tiếp cận nguồn vốn vay của ngân hàng

Ngoài ra, đối tượng của biện pháp tín chấp không phải là tài sản như đối tượng của các biện pháp bảo đảm khác mà là uy tín của của bên được bảo đảm (bên nợ) hay bên bảo đảm (người thứ ba) Do đối tượng, bản chất của biện pháp bảo đảm tín chấp đặc biệt nên được bộ BLDS năm 2015 kế thừa BLDS 2005 và ghi nhận ngày càng hoàn thiện các quy định về chế định này cả về nội dung lẫn hình thức Tuy nhiên, chế định bảo đảm bằng biện pháp tín chấp của tổ chức chính trị, xã hội theo Điều 344 vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế, bất cập, làm cho ý nghĩa nhân văn, tính xã hội của chế định này không phát huy hết tinh thần của nó Như chưa có văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn cụ thể cho biện pháp này Dẫn đến bất cập lớn nhất hiện này là mỗi một tổ chức tín

dụng tự ban hành quy chế riêng cho mình trong giải quyết các biện pháp bảo đảm bằng tín chấp của tổ chức chính trị xã hội Nên việc áp dụng pháp luật thiếu tính đồng bộ, thiếu các quy định điều chỉnh trực tiếp làm cho quyền và lợi ích của các bên không được đảm bảo

Từ tình hình trên cho thấy việc nghiên cứu phân tích đánh giá quan hệ “bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp” từ góc độ pháp luật thực định, lý luận và thực tiễn áp dụng để tìm ra hạn chế bất cập của pháp luật về biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự này Từ đó hình thành những điều xuất, kiến nghị hoàn thiện là hết sức cần thiết Với quan điểm nêu trên tác giả đã chọn đề tài “Pháp luật về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp” để làm đề tài nghiên cứu trong luận văn Thạc

sĩ của mình Nhằm đảm bảo an toàn, hiệu quả và hạn chế đến mức tối đa trong hoạt động cho vay

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Tại phiên thảo luận tình hình kinh tế – xã hội ngày 26/10/2018, vấn nạn tín dụng đen tiếp tục trở thành chủ đề “nóng” trên diễn đàn Quốc hội1 Đồng thời, theo thống kê của Ngân hàng Thế giới, khoảng 70% dân số Việt Nam chưa tiếp cận vốn ngân hàng Tín dụng đen ngày càng hoành hành và phát triển dưới nhiều hình thức khác nhau, gây nhiều hệ lụy cho xã hội và bức xúc cho người dân Vì vậy, tác giả sẽ trình bày có hệ thống các quy định của pháp luật, thực tiễn áp dụng quy định pháp luật và bài học kinh nghiệm về biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng tín chấp Góp phần tạo thành hành lang pháp lý thông thoáng cho người dân tiếp cận vốn vay, hạn chế tình trạng “tín dụng đen”

Luận văn nhằm hướng đến việc làm rõ hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn trong hoạt động bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp Đồng thời luận văn cũng tiến hành phân tích đánh giá các quy định của pháp luật hiện tại so sánh với các quy định pháp luật trước đây để tìm ra những hạn chế bất cập từ đó hình thành nên các kiến nghị đề xuất góp phần hoàn thiện pháp luật về vấn đề này

3 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu về đề tài tác giả nhận thấy ở giai đoạn trước khi luật dân sự 2015 có hiệu lực các nhà nghiên cứu pháp luật Việt Nam quan tâm nhiều đến vấn đề “các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa dân sự”

1 “Thực trạng và giải pháp quản lý hoạt động tín dụng đen ở Việt Nam”, [https://baomoi.com/thuc-trang-va-giai-phap-quan-ly-hoat-dong-tin-dung-den-o-viet-nam], (truy cập ngày: 14/11/2019)

Tác giả Nguyễn Thị Nga, sách chuyên khảo về biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa dân sự (2015), Nxb Tư pháp Hà Nội, Nội dung tác giả đã đề cập một cách có hệ thống, các biện pháp bảo đảm tiền vay của các tổ chức tín dụng, chỉ ra những thiếu sót

và hướng khắc phục, hoàn thiện pháp luật về bảo đảm tiền vay của các tổ chức tín dụng,

có so sánh với các biện pháp bảo đảm tiền vay của các nước trên thế giới như: Nhật bản, Liên bang Nga, Mỹ, Pháp…

Tác giả Đỗ Văn Đại, sách chuyên khảo (2014), Nxb Chính trị Quốc gia, “Luật nghĩa vụ dân sự và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự Việt Nam, bản án và bình luận bản án” - Nội dung cuốn sách gồm 87 bản và bình luận bản án về Luật nghĩa vụ dân sự

và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự, từ bản án số 80 đến bản án số 167; như bản án Khái niệm và phân biệt cầm cố tài sản với chế định khác

Tác giả Phạm Văn Tuyết và Lê Kim Giang (chủ biên) 2015, “Hoàn thiện chế định bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự”, NXB Dân Trí Nội dung của sách đề cập đến các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự được quy định trung BLDS đồng thời đề cập đến biện pháp tín chấp nói riêng Biện pháp tín chấp được các tác giả phân tích khái quát các quy định pháp luật đồng thời cũng đề xuất các giải pháp hoàn thiện các bất cập

Ngoài ra tác giả còn tham khảo một số công trình nghiên cứu và bài viết trên các

tạp chí như: Vũ Thị Hồng Yến (2013), Đại học Luật Hà Nội, luận án tiến sỹ, “Tài sản thế chấp và xử lý tài sản thế chấp theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành” Tương tự thì tác giả Nguyễn Hồng Thoa, Đại học Luật Hà Nội, luận văn thạc sĩ, năm 2015 “xử lý tài sản thế chấp là quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật Việt Nam” Cả hai tác giả này phân tích vai trò của các biện pháp bảo đảm, pháp luật về xử

lý tài sản thể chấp đồng thời đề cập đến các giải pháp giải quyết các vấn đề trên

Tác giả Bùi Đức Giang, (2012) “Một số hạn chế của quy định pháp luật về gọi bảo lãnh” của, Tạp chí Ngân hàng số 23, tháng 12 năm 2012 Đồng tác giả “Chế định bảo lãnh của Việt Nam – Nhìn từ góc độ luật so sánh” trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp

số 16 tháng 8 năm 2012 Nội dung của các nghiên cứu này phản ánh, biện pháp bảo lãnh theo quy định tại Bộ luật Dân sự, đó là chỉ còn một loại bảo lãnh duy nhất không kèm theo tài sản cầm cố, thế chấp

Tác giả Trương Thanh Đức (2015)“bình luận chế định giao dịch bảo đảm trong

Bộ luật dân sự” 14/12/2015 có mục nói về giao dịch bảo đảm bằng tín chấp Tác giả đã

lập luận và kiến nghị loại bỏ biện pháp tín chấp ra khỏi BLDS

Tác giả Nguyễn Văn Quang (2015) “chế định các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ trong dự thảo Bộ luật dân sự sửa đổi” Tác giả đã trình này các biện pháp giao

dịch bảo đảm, nêu ưu và nhược điểm của các biện pháp Đề xuất giải pháp hoàn thiện cho những bất cập ấy

Tác giả Nguyễn Văn Phương (2017) “so sánh riêng về xử lý tài sản bảo đảm giữa Nghị định 178/NĐ-CP có một phần nội dung về tín chấp”, Tạp chí Ngân hàng số 11 năm 2017 Tác giả so sánh các biện pháp bảo đảm nêu lên những bất cập của của các biện pháp bảo đảm đó

Thông qua việc khảo sát tình hình nghiên cứu tác giả nhận thấy có hai hệ thống qua điểm khác nhau trong việc đánh giá, nhận định cũng như tiếp cận quy định của pháp luật về biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng biện pháp tín chấp

Một là, theo tinh thần của BLDS chủ trương ưu tiên biện pháp bảo đảm từ “đối

vật” sang “đối nhân” đối với các hợp đồng tín dụng có giá trị tài sản thấp nhằm hài hoà hoá với xu hướng phát triển của thị trường tín dụng, bảo đảm cho người nghèo có điều kiện tiếp cận với nguồn vốn ưu đãi

Hai là, sự không rõ ràng trong các quy định của pháp luật chi phối quá trình

nhận thức trong quá trình áp dụng pháp luật, khiến cho các nghiên cứu ở giai đoạn này vẫn lẫn lộn giữa biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ tín chấp và nghiệp vụ cho vay tín chấp

Như vậy, phần lớn là mang tính tản mạng nên chưa xây dựng chế định này thành

hệ thống khoa học để người đọc có thể tiếp cận một cách khái quát nhất về vấn đề Tác giả nhận thấy hầu hết các tác giả chủ yếu là trình bày, so sánh các biện pháp bảo đảm chứ chưa có công trình nào thực sự đi sâu phân tích quy định pháp luật về “tín chấp”, vận dụng các quy định đó giải quyết các vấn đề thực tiễn

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Với kiến thức cơ bản và tài liệu thu thập được, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lê nin, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là đường lối, chính sách về phát triển hệ thống ngân hàng và hoạt động ngân hàng trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế Kết hợp giữa lý thuyết và thực tiền công tác của tác giả để phân tích làm sáng tỏ đề tài

Song song đó, tác cũng kết hợp với góc nhìn về vấn đề an sinh xã hội với góc nhìn pháp lý để phân tích vấn đề

Ngoài ra người viết còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu truyền thống như phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, chứng minh, …để nghiên cứu hoàn thiện luận văn này

5 PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

- Phạm vi nội dung

Như luận văn phân tích, bình luận các quy định của pháp luật về tín chấp như: đối tượng tín chấp, chủ thể tín chấp, quyền và nghĩa vụ của các bên trong giao dịch tín chấp…

Hiện tại tác giả đang làm công tác Đoàn TNCSHCM đồng thời phụ trách việc hỗ trợ “bảo đảm” cho cá nhân, gia đình có hoàn cảnh khó khăn hoặc các gia đình thuộc diện chính sách xã hội vay vốn tại các ngân hàng chính sách để phát triển kinh tế Nên luận văn cũng sẽ được tập trung phân tích lý luận cũng như thực tiễn của hoạt động này Dựa trên các phân tích, bình luận về pháp luật và thực tiễn áp dụng các quy định về biện pháp bảo đảm tín chấp, luận văn đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về tín chấp

- Phạm vi không gian

Không giống như các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ về tài sản khác là chỉ mang tính chất pháp lý, còn biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bằng tín chấp là vấn đề vừa mang tính pháp lý vừa mang tính xã hội lớn nên tác giả tiếp cận trên phạm

vi toàn quốc Bên cạnh đó, đánh giá thực tiễn tỉnh Hậu Giang để thấy được bất cập và tìm ra giải pháp

- Phạm vi thời gian

Tác giả nghiên cứu quy định pháp luật về biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa

vụ bằng tín chấp từ khi thiết chế này được quy định trong bộ luật dân sự 2015 có hiệu lực đến nay

6 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đề tài tập trung nghiên cứu các quy định pháp luật chi phối mối quan hệ ba bên, bên bảo đảm, bên được bảo đảm, bên nhận bảo đảm tín chấp Cụ thể là, khi bên được bảo đảm không thực hiện, thực hiện không đúng nghĩa vụ trước bên nhận bảo đảm sẽ xâm phạm đến quyền lợi hợp pháp của bên nhận bảo đảm Lúc này, lợi ích của bên nhận bảo đảm chỉ được thỏa mãn thông qua hành vi thực hiện nghĩa vụ thay của bên bảo đảm