Tiểu luận đại học quốc gia hà nội môn Luật La Mã. Đề tài: : Phân tích khái niệm tài sản và cách thức phân loại tài sản theo Luật La Mã............................................................................
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
-TIỂU LUẬN
MÔN: LUẬT LA MÃ
Đề 7: Phân tích khái niệm tài sản và cách thức phân loại tài sản theo
Luật La Mã
Mã sinh viên :
Năm 2021
Trang 2MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN 1
I PHẦN MỞ ĐẦU 2
1 Lý do lựa chọn đề tài 2
2 Kết cấu bài Tiểu luận 2
II PHẦN NỘI DUNG 3
1 Khái niệm tài sản theo Luật La Mã 3
2 Phân loại tài sản theo Luật La Mã 4
2.1 Tài sản hữu hình và tài sản vô hình 4
2.2 Tài sản cho người và tài sản cho thần linh 5
2.3 Tài sản lưu thông được và tài sản không lưu thông được 6
2.4 Tài sản tiêu hao và tài sản không tiêu hao 6
2.5 Tài sản cùng loại và tài sản đặc định 7
2.6 Tài sản chính và tài sản phụ 7
2.7 Tài sản gốc và hoa lợi 7
III PHẦN KẾT LUẬN 9
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Xuyên suốt một học kỳ qua, chúng em đã được tham gia học tập môn Luật La Mã dưới sự giảng dạy trước tiếp của thầy/cô Đây thực sự là môn học lý thú với nhiều kiến thức bổ ích về các nội dung xoay quanh và liên quan đến Luật La Mã
Trước hết, em xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo trong Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội nói chung đã tạo điều kiện, giúp đỡ
về mọi mặt để bản thân em và cả lớp có thể lĩnh hội tri thức một cách tốt nhất
và hoàn thành tốt học kỳ này Đặc biệt hơn nữa, em xin cảm ơn giảng viên
đã dành nhiều thời gian, tâm huyết để nghiên cứu và mang tới cho chúng em những kiến thức thú vị, thiết thực về môn học này
Lời cuối cùng, em xin kính chúc thầy/cô thật nhiều sức khỏe và thành công
Xin trân trọng cảm ơn!
Sinh viên thực hiện
1
Trang 4I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Được xây dựng và ra đời từ năm 449 trước Công nguyên, tính đến nay đã khoảng hơn 2000 năm, Luật La Mã được xem là hệ thống luật cổ của thế giới, đánh dấu sự ra đời và phát triển của nhà nước La Mã Trong nhà nước chiếm hữu nô lệ lúc bấy giờ, đây được coi là hệ thống luật hoàn chỉnh nhất với nội dung xoay quanh các vấn đề cơ bản của cuộc sống, trong đó bao gồm cả những chế định về tài sản
Những chế định về tài sản quy định trong hệ thống Luật La Mã khá toàn diện và hoàn chỉnh, đã thể hiện được tư duy lập pháp tiến bộ và vẫn còn giá trị cho đến ngày nay Bên cạnh đó, những chế định này cũng có những đặc trưng nhất định, phù hợp với đặc điểm thời đại, tôn giáo lúc bấy giờ Điều này phần nào đã được thể hiện trong khái niệm về tài sản và cách phân loại tài sản trong
hệ thống pháp luật này
Xuất phát từ những lý do trên, em đã lựa chọn đề tài: “Phân tích khái niệm tài sản và cách thức phân loại tài sản theo luật La Mã” làm đề tài bài
Tiểu luận kết thúc môn Luật La Mã của mình Qua đó, em có thể nghiên cứu
và hiểu rõ hơn về vấn đề tài sản được quy định trong Luật La Mã, đặc biệt là nội dung về khái niệm cùng cách thức phân loại tài sản,
2 Kết cấu bài Tiểu luận
Để triển khai nghiên cứu đề tài này, em chia nội dung bài Tiểu luận theo kết cấu gồm 2 phần như sau:
Mục 1: Khái niệm tài sản theo Luật La Mã
Mục 2: Phân loại tài sản theo Luật La Mã
-2
Trang 5II PHẦN NỘI DUNG
1 Khái niệm tài sản theo Luật La Mã
Theo nghiên cứu của TS Nguyễn Ngọc Điện và được thể hiện trong cuốn
giáo trình Luật La Mã của Trường Đại học Cần Thơ, thuật ngữ res dùng để chỉ
về tài sản trong ngôn ngữ pháp lý Latinh hay cụ thể hơn là ngôn ngữ pháp luật
La Mã Theo đó res có thể hiểu đồng thời theo hai nghĩa:
(i) Một là, res dùng để chỉ “một vật tồn tại theo tính chất của nó, một vật
có biểu hiện vật chất và cụ thể”; và
(ii) Hai là, res được hiểu “như một quyền trừu tượng mà con người có
được đối với vật” 1
Như vậy, theo cách hiểu này, tài sản được hiểu là các vật và quyền tài sản Trong đó, vật ở đây là những đối tượng hữu hình đơn lẻ, phân biệt được, có tính độc lập mà con người có thể cầm nắm Mặt khác, quyền tài sản là quyền của con người được xác định đối với vật.2 Quyền tài sản có thể được thực hiện trên vật thuộc về người có quyền, tiêu biểu là quyền sở hữu
Ở một khía cạnh khác, nói theo cách phân tích của GS.TS Lê Hồng Hạnh khi tham gia góp ý Dự thảo Bộ luật dân sự của nước ta thì: trong ngôn ngữ
pháp luật La Mã, res lại được hiểu là bao gồm vật thể, nội dung hoặc địa vị
cần được xác định bởi thủ tục pháp lý.3 Trong đó, vật thể ở đây chính là các vật cụ thể; còn nội dung hoặc địa vị cần được xác định bởi thủ tục pháp lý chính là các quyền của côn người được xác lập trên vật đó thông qua thủ tục pháp lý
Có thể thấy trong pháp luật La Mã, khái niệm về tài sản không được đưa
ra bằng hình thức diễn giải, giải thích mà theo hướng liệt kê, chỉ ra những thứ được coi là tài sản Đây cũng là cách đưa ra khái niệm về tài sản mà ngay trong pháp luật hiện đại ngày nay được đa phần các quốc gia áp dụng
năm 2005
Link: http://lapphap.vn/Pages/tintuc/tinchitiet.aspx?tintucid=208513
sự.
http://vibonline.com.vn/bao_cao/giao-su-tien-si%CC%83-le-hong-ha%CC%A3nh-gop-y-du%CC%A3-tha%CC%89o-bo-luat-dan-su
3
Trang 6Nói tóm lại, mặc dù có nhiều cách giải thích khác nhau, tuy nhiên xét về bản chất, khái niệm về tài sản trong ngôn ngữ pháp luật La Mã được hiểu là bao gồm vật và quyền tài sản Có thể thấy rằng, khái niệm về tài sản này có tính đương đồng khá cao đối với cách hiểu về tài sản trong pháp luật hiện đại ngày nay, và đơn cử là trong quy định của Bộ luật Dân sự hiện hành của nước
ta Điều này thể hiện cách nhìn nhận và tư duy lập pháp tiến bộ, có xu hướng thời đại của những nhà làm luật La Mã Trong phạm vi bài tiểu luận này, những phân tích sau đây về cách phân loại tài sản theo Luật La Mã sẽ được nhìn nhận theo khái niệm được nêu ra ở trên
2 Phân loại tài sản theo Luật La Mã
Trong pháp luật La Mã không đưa ra cách phân loại tài sản cụ thể Tuy nhiên, dựa trên đặc tính của tài sản, nhu cầu áp dụng và các vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội, qua từng thời kỳ, người La Mã lại có những cách phân loại tài sản khác nhau Chính bởi vậy, những cách phân loại này cũng phần nào thể hiện được tính đặc trưng trong đời sống xã hội tại La Mã Cụ thể về từng cách phân loại sẽ được nêu và phân tích dưới đây4:
2.1 Tài sản hữu hình và tài sản vô hình
Cách đầu tiên được người La Mã sử dụng để phân biệt giữa những loại tài sản khác nhau đó là về hình thái tài sản sản Theo cách thức này, tài sản được phân thành hai loại: tài sản hữu hình và tài sản vô hình Cụ thể:
(i) Tài sản hữu hình là tài sản có thể cầm nắm, nhìn thấy và cảm nhận được, nó tồn tại ở dạng vật chất nhất định
Ví dụ như: tiền, đồ vật, con vật, nô lệ, công cụ lao động,…
(ii) Ở mặt khác, tài sản vô hình chính là loại tài sản không thể cầm nắm, không thể nhìn thấy hay cảm nhận được, nó không tồn tại ở dạng vật chất
Ví dụ như: quyền tài sản, không khí, ánh sáng,…
Theo đó, sự phân loại này có thể được xây dựng dựa trên khái niệm về tài sản theo Luật La Mã đã được phân tích ở trên, cụ thể là phân biệt giữa tài sản là vật và tài sản là quyền tài sản Ngoài ra, sự phân biệt giữa tài sản hữu hình và tài sản vô hình nhằm mục đích chính là tạo cơ sở cụ thể cho việc xác
4 Như chú thích 1, tr11 – tr14
4
Trang 7định phương thức chuyển giao tài sản phù hợp Bởi lẽ, tài sản vô hình không thể chiếm hữu được, do vậy cũng không thể trở thành đối tượng của việc chuyển giao vật chất thông thường
2.2 Tài sản cho người và tài sản cho thần linh
Cách phân loại này xuất hiện trong giai đoạn khoảng cuối thời đại cổ điển cùa La Mã Khi đó, mặc dù xuất hiện nhiều cách phân loại tài sản khác nhau nhưng đây là cách phổ biến nhất được người La Mã áp dụng Sự phân loại xuất phát từ yêu cầu trong đời sống tinh thần, tín ngưỡng, tôn giáo tại thời điểm bấy giờ, đồng thời dựa trên mục đích sử dụng của tài sản đó
Đối với tài sản cho người, đây người là tài sản được con người sử dụng
trong đời sống của mình “Tập hợp tài sản cho người bao gồm tất cả những
tài sản có giá trị và có thể chuyển nhượng được, cũng như các vật gọi là của chung, của Nhà nước hoặc của cộng đồng” Trong đó:
(i) Tài sản của chung được hiểu là tài sản được sử dụng bởi tất cả mọi người nhưng bản thân nó lại không thuộc về bất kỳ một cá nhân cụ thể nào
Ví dụ như: không khí, nước, ánh sáng mặt trời,…
(ii) Tài sản của Nhà nước là tài sản được sử dụng vào mục đích công ích, tài sản của toàn dân hoặc những tài sản của nhà nước
Ví dụ như: đường giao thông, con sông, bến cảng,…
(iii) Tài sản của công cộng là những tài sản của chính quyền địa phương
Ví dụ như: nhà tắm công cộng, sân vận động,…
Mặt khác, đối với tài sản cho thần linh, đây được hiểu là tài sản sử dụng vào những mục đích liên quan đến tôn giáo, tín ngưỡng như:
(i) Tài sản dùng trong việc cúng tế các vị thần hay các đền thờ
(ii) Tài sản thuộc về người chết
Ví dụ như: mồ, mả, đồ vật cúng tế người chết
(iii) Tài sản dùng để phân biệt ranh giới, hay còn gọi là các vật giới hạn cũng được phân vào nhóm này
Ví dụ như: tường thành, cổng thành, tường nhà,… hay những vật khác dùng để xác định ranh giới của các loại bất động sản công và tư
5
Trang 8Có thể thấy, đây là cách phân loại tài sản khá đặc biệt, phụ thuộc trên yêu cầu phát sinh từ cuộc sống và đặc điểm, đặc trưng đời sống xã hội tại từng thời điểm, vùng miền khác nhau
2.3 Tài sản lưu thông được và tài sản không lưu thông được
Cách phân loại này được người La Mã xác lập dựa trên đặc điểm về mặt lưu thông, di chuyển từ chủ thể này qua chủ thể khác của tài sản Theo đó, những tài sản lưu thông được là những tài sản có thể chuyển nhượng được; mặt khác, tài sản không lưu thông được là những tài sản không chuyển nhượng được
Ngoài ra, đối với tài sản lưu thông được lại có thể phân loại thành những nhóm khác nhau, bao gồm: phân loại chính và phân loại thứ cấp Trong đó, nhóm phân loại chính loại có nhiều cách phân loại nhỏ hơn:
(i) Bất động sản và động sản: Cách phân loại này được lập ra dựa trên tiêu chí về tính chất vật lý của tài sản đó Bất động sản là đất đai hay những vật gắn liên với đất; động sản là những vật không phải bất động sản, theo có có thể
di dời được Căn cứ trên sự phân loại này, Luật 12 Bảng của La Mã đã đưa ra cách xác định thời hiệu xác lập quyền sở hữu riêng phù hợp với từng loại tài
sản Cụ thể: “một người chiếm hữu liên tục hai năm đối với một bất động sản
sẽ trở thành chủ sở hữu đối với bất động sản đó, còn đối với động sản, thời hạn này là một năm”.
(ii) Tài sản quý giá và tài sản khác: Theo đó, cách phân loại này còn được gọi dưới tên chi tiết là res mancipi và res nec mancipi Tài sản quý giá ở đây được liệt kê bao gồm nhừng tài sản được bảo vệ bằng các biện pháp đặc biệt như: đất đai, nhà cửa, nô lệ, gia súc kéo, gia súc mang vác,… Còn lại những không thuộc nhóm tài sản quý giá sẽ được phân vào nhóm tài sản khác
2.4 Tài sản tiêu hao và tài sản không tiêu hao
Cách phân chia loại tài sản này cũng được xuất hiện cuối thời kỳ cổ điển, dựa trên tính chất tiêu hao của tài sản sau quá trình sử dụng
Tài sản tiêu hao được hiểu là loại tài sản sẽ mất đi khi sử dụng ví nhự như rượu, lúa mì, lương thực, thực phẩm khác,…Không dừng lại ở đó, người
La Mã còn đặt ra khái niệm về tiêu hao vật chât và tiêu hao pháp lý Theo đó, 6
Trang 9tiêu hao pháp lý là tiêu hao bị mất đi khi được dùng để thực hiện một nghĩa vụ tài sản, tiêu biểu là tiền
Mặt khác, đối với những tài sản mà không bị mất đi do sử dụng sẽ được gọi là tài sản không tiêu hao
2.5 Tài sản cùng loại và tài sản đặc định
Cách phân loại này dựa trên tính chất thay thế của tài sản Cụ thể:
Tài sản cùng loại là tài sản được xác định bằng số lượng, trọng lượng hoặc thể tích, có thể cân đo, đong, đếm chính xác được và đồng thời có thể thay thế Thường tài sản cùng loại là đối tượng của hợp đồng vay tài sản Ví dụ như: tiền, gạo, lương thực, thực phẩm khác,…
Ở hướng khác, tài sản đặc đinh là tài sản có các đặc điểm cấu tạo riêng biệt, đặc trưng có thể phân biệt được với những tài sản khác; hay nói cách khác
là có thể được cá thể hóa Những tài sản này không thể được sử dụng trong hợp đồng vay như tài sản cùng loại nhưng có thể được cho mượn Ví dụ như:
nô lệ, con vật,…
Thông thường, các vật tiêu hao thường được xác định là vật cùng loại Tuy nhiên đối với quần áo lại được coi là ngoại lệ, bởi theo quan niệm của luật
La Mã, đây đồng thời có thể xác định là vật đặc định
2.6 Tài sản chính và tài sản phụ
Cách phân loại tài sản này không phải dựa trên cấu tạo hay thành phần của tài sản mà căn cứ theo công dụng hỗ trợ của tài sản đó Theo đó, tài sản phụ là tài sản có chức năng phục vụ cho việc khai thác Tuy nhiên, để tránh hiểu lầm, cả tài sản chính và tài sản phụ là những cá thể riêng biệt, không gắn liền với nhau về mặt cấu tạo, vật chất hay kết cấu Nói một cách khác, tài sản phụ chỉ đơn phuần là tài sản cần thiết cho tài sản chính như một công cụ để khai thác công dụng của tài sản chính
Ví dụ như: nô lệ, gia súc được xác định là tài sản phụ của ruộng đất – tài sản chính Theo đó, để khai thác công dụng của tài sản chính là thu lợi nhuận
từ cho con người thông qua việc trồng trọt thì cần phải có tài sản phụ là gia súc, nô lệ để giúp thực hiện hoạt động trồng trọt đó
2.7 Tài sản gốc và hoa lợi
7
Trang 10Cuối cùng, xuất phát từ đặc điểm về sự hình thành của tài sản đó, người
La Mã phân tài sản thành hai loại là: tài sản gốc và hoa lợi Hoa lợi ở đây được hiểu là những tài sản, những sản vật được sinh ra một cách định kỳ từ một tài sản khác nhưng không làm ảnh hưởng đến sự toàn vẹn của tài sản đó Hay nói một cách khác, hoa lợi chính là những sản vật sinh ra một cách tự nhiên, khách quan từ tài sản gốc Trường hợp phá, nếu sản vật phát sinh do hệ quả của một tác động pháp lý đối với tài sản thì sản vật đó lại được gọi là lợi tức
Ví dụ như: hoa, quả được sinh ra từ cây thì hoa, quả đó được gọi là hoa lợi, cây được gọi là tài sản gốc Mặt khác, tiền thuê phát sinh từ việc cho thuê hay tiền lãi phát sinh từ việc cho vay lại được gọi là lợi tức
8
Trang 11III PHẦN KẾT LUẬN
Từ những phân tích nêu trên, ta có hiểu hiểu được cơ bản phần nào cách hiểu về tài sản cũng như các cách phân loại tài sản theo pháp luật La Mã – một trong những hệ thống pháp luật cổ đại có ảnh hưởng tới hệ thống pháp luật thế giới ngày nay Qua đó cũng thấy được những điểm sáng, góc nhìn và tư duy pháp lý của những nhà làm luật La Mã thời bấy giờ đã có được sự phát triển, tiến bộ nhất định khi đưa ra những góc nhìn pháp lý mà cho đến tận thời đại ngày nay vẫn còn nguyên giá trị và được các quốc gia trên thế giới học hỏi, tiếp thu và phát triển Điều này có thể nhìn thấy phần nào qua khái niệm về tài sản trong luật La Mã, theo đó đã ghi nhận quyền tài sản như một loại tài sản lúc bấy giờ
Bên cạnh đó, cùng với sự phát triển của xã hội, sự vận động của cuộc sống dẫn tới phát sinh nhiều yêu cầu khác nhau trong cuộc sống liên quan tới tài sản; đồng thời qua đặc trưng về văn hóa xã hội, tôn ngưỡng, tín giáo mà tại từng thời điểm khác nhau, người La Mã lại có những cách phân chia loại tài sản riêng biệt, đặc trưng Các cách phân chia này góp phần giúp cho việc áp dụng pháp luật vào thực tế trở nên dễ dàng hơn, phù hợp hơn với đặc tính của từng loại tài sản
9
Trang 12DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 TS Nguyễn Ngọc Điện (2009), Trường Đại học Cần Thơ – giáo trình Luật
La Mã
2 GS.TS Lê Hồng Hạnh (2015), Sử dụng khái niệm quyền tài sản thay cho
vật quyền trong dự thảo bộ luật dân sự
Link: http://vibonline.com.vn/bao_cao/giao-su-tien-si%CC%83-le-hong-ha
%CC%A3nh-gop-y-du%CC%A3-tha%CC%89o-bo-luat-dan-su
3 TS Vũ Thị Hồng Yến (2015), Khái niệm tài sản trong pháp luật dân sự và
kiến nghị sửa đổi Bộ luật Dân sự năm 2005
Link: http://lapphap.vn/Pages/tintuc/tinchitiet.aspx?tintucid=208513
10