sáu cặp phạm trù cơ bản của phép biện chứng duy vật

Bài giảng điện tử 6 cặp phạm trù cơ bản của phép biện chứng duy vật phục vụ việc giảng dạy môn TRiết học cho sinh viên đại học hệ chính quy. Nội dung bài giảng được thiết kế theo chương trình chung của giáo dục các môn khoa học Mác - Leenin của Bộ giáo dục và đào tạo.

Chương 2 CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG (Tiếp)

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

- Là nguyên tắc lý luận xem xét sự vật,

hiện tượng khách quan tồn tại trong

mối liên hệ, ràng buộc, tác động, ảnh

hưởng lẫn nhau

- Mối liên hệ giữa các sự vật, hiện

tượng hay giữa các mặt của một sự

vật, của một hiện tượng.

06 cặp phạm trù

Nội dung của phép biện chứng duy vật

( gồm 2 nguyên lý, 6 cặp phạm trù, 3 quy luật)

1 Nguyên nhân – Kết quả

2 Tất nhiên - Ngẫu nhiên

06 cặp phạm trù cơ bản trong phép biện chứng duy vật

1 Cái chung – cái riêng

- Cái riêng để chỉ một SV, HT, một quá trình nhất định.

- Cái chung chỉ những mặt, những thuộc tính, yếu tố, quan

hệ tồn tại phổ biến trong nhiều SV, HT

- Cái đơn nhất là những đặc tính, tính chất chỉ tồn tại ở một

SV, HT và không lặp lại ở sự vật khác

Lý Văn Khánh

Vũ Thiện Tâm

SV lớp DK12NTQ1

v.v…

C ái riêng

C ái chung

Thế giới động vật bao gồm các cá thể (cái đơn nhất) nhiều loài khác nhau (mỗi loài là một cái riêng) nhưng tất cả đều tuân theo các quy luật chung của sự sống (cái chung)

Quan hệ biện chứng giữa cái riêng và cái chung

Cái riêng chỉ tồn tại trong mối quan hệ với cái chung, không có cái riêng tách rời cái chung

Cái riêng chỉ tồn tại trong mối quan hệ với cái chung, không có cái riêng tách rời cái chung

Cái riêng là cái toàn bộ, phong phú hơn cái chung, còn cái chung là cái bộ phận nhưng sâu sắc hơn cái riêng

Cái chung không tồn tại trừu tượng ngoài cái riêng

Có thể chuyển hoá lẫn nhau

(theo hai chiều) Cái chung Cái đơn nhất

Cái đặc thù

Cái phổ biến

2 NGUYÊN NHÂN - KẾT QUẢ

1 Tại sao lại như vậy ?

2 Như vậy sẽ dẫn đến điều gì ?

Nguyên nhân là phạm trù dùng để chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật, hiện tượng hay giữa các sự vật, hiện tượng với nhau tạo ra một sự biến đổi nhất định.

Nguyên nhân là phạm trù dùng để chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật, hiện tượng hay giữa các sự vật, hiện tượng với nhau tạo ra một sự biến đổi nhất định

Kết quả là phạm trù dùng để chỉ những biến đổi xuất hiện do

những tác động giữa các mặt, các yếu tố trong một sự vật hoặc giữa các sự vật, hiện tượng tạo nên

Kết quả là phạm trù dùng để chỉ những biến đổi xuất hiện do

những tác động giữa các mặt, các yếu tố trong một sự vật hoặc giữa các sự vật, hiện tượng tạo nên

Nguyên cớ Nguyên Nguyên nhân nhân Điều kiện

Là những yếu tố giúp nguyên nhân sinh ra kết quả, nhưng bản thân điều kiện không sinh ra kết quả

Hạt cây

nhiệt độ

ánh sáng độ ẩm áp suất

cõy non

Nguyên nhân Điều kiện Kết quả

Điều kiện : là những sự vật hiện tượng gắn liền với nguyờn nhõn tỏc động vào nguyờn nhõn, làm cho nguyờn nhõn phỏt huy tỏc dụng, nhưng điều kiện khụng trực tiếp sinh ra kết quả.

Quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả

Quan hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả

Kết quả

Kết quả

Nguyên nhân là cái sinh ra kết quả

Nguyên nhân và kết quả có thể chuyển hóa lẫn nhau

Một nguyên nhân có thể sinh ra nhiều kết quả

Một kết quả có thể do nhiều nguyên nhân

Ý nghĩa phương pháp luận

để có những biện pháp giải quyết đúng đắn

Cần phải phân loại các nguyên nhân

để có những biện pháp giải quyết đúng đắn

Phải tận dụng các kết quả

đã đạt được

để tạo điều kiện thúc đẩy nguyên nhân phát huy tác dụng, nhằm đạt mục đích

đã đề ra

Phải tận dụng các kết quả

đã đạt được

để tạo điều kiện thúc đẩy nguyên nhân phát huy tác dụng, nhằm đạt mục đích

đã đề ra

3 TẤT NHIÊN – NGẪU NHIÊN

Tất nhiên (tất yếu) là cái do những nguyên nhân cơ bản bên trong của kết cấu vật chất quyết định và trong những điều kiện nhất định nó phải xảy ra như thế chứ không thể khác được

Ngẫu nhiên là cái không do mối liên hệ bản chất, bên trong sự vật quyết định mà do các nhân tố bên ngoài, do hoàn cảnh bên ngoài quyết định Do đó nó có thể xuất hiện, không xuất hiện, có thể xuất hiện như thế này hoặc có thể xuất hiện như thế khác.

Ngẫu nhiên là cái không do mối liên hệ bản chất, bên trong sự vật quyết định mà do các nhân tố bên ngoài, do hoàn cảnh bên ngoài quyết định Do đó nó có thể xuất hiện, không xuất hiện, có thể xuất hiện như thế này hoặc có thể xuất hiện như thế khác.

Ê ! Hôm nay tao thi đỗ môn

Triết học rồi !

Ê ! Hôm nay tao thi đỗ môn

May quá ngồi

tủ luôn

Học cả môn hiểu đúng 1 bài thi trúng

Giám thi coi thi hôm nay uống nhầm thuốc

sổ hay sao ấy, đi vô đi

ra hoài, thế là phao kéo căng, nổi luôn !

Tất nhiên có tác dụng chi phối sự phát triển của sự vật, còn cái ngẫu nhiên làm cho sự phát triển của sự vật diễn ra nhanh hay chậm

Cái tất nhiên và cái ngẫu nhiên có thể chuyển hoá cho nhau, danh giới của chúng chỉ mang tính t ơng đối ương đối

Cái tất nhiên và cái ngẫu nhiên có thể chuyển hoá cho nhau, danh giới của chúng chỉ mang tính t ơng đối ương đối

Mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiờn – ngẫu nhiờn

Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến

- Là nguyên tắc lý luận xem xét sự vật,

hiện tượng khách quan tồn tại trong

mối liên hệ, ràng buộc, tác động, ảnh

hưởng lẫn nhau

- Mối liên hệ giữa các sự vật, hiện

tượng hay giữa các mặt của một sự

vật, của một hiện tượng.

06 cặp phạm trù

Nội dung của phép biện chứng duy vật

( gồm 2 nguyên lý, 6 cặp phạm trù, 3 quy luật)

1 Nguyên nhân – Kết quả

2 Tất nhiên - Ngẫu nhiên

3 Cái chung – Cái riêng

4 Khả năng – Hiện thực

5 Bản chất – Hiện tượng

6 Nội dung – Hình thức

4 Khả năng – Hiện thực

Tồn tại dưới dạng tiền

đề hay với tư cách là

xu hướng, phản ánh

thời kì hình thành

Phản ánh kết quả quá trình hình thành, là sự thực hiện khả năng, và là cơ sở để định hình những khả năng mới.

Hiện tại chưa có, sẽ

nhất định xảy ra khí có

điều kiện thích hợp

Đang tồn tại, đang có (tồn tại khách quan trong thực tế; tồn tại chủ quan trong ý thức)

Hiện

thực Khả năng

Điều kiện phù hợp

Hiện thực

Mối liên hệ giữa khả năng và hiện thực

Điều kiện phù hợp

Hình thành khả năng mới khả năng mới khả năng mới Hình thành Hình thành

Khả năng Khả năng

Hoạt động thực tiễn

là cơ sở thúc đẩy khả năng thành hiện thực, tuy nhiên khả năng trở thành hiện thực hay không nó bị các quy luật khách quan

quy định

Hoạt động thực tiễn

là cơ sở thúc đẩy khả năng thành hiện thực, tuy nhiên khả năng trở thành hiện thực hay không nó bị các quy luật khách quan

quy định

Ý nghĩa phương pháp luận

Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn cần dựa vào hiện thực chứ không thể dựa vào khả năng

Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn cần dựa vào hiện thực chứ không thể dựa vào khả năng

Khi đã xác định được các khả năng phát triển của sự vật, hiện tượng, thì mới nên tiến hành lựa chọn và thực hiện khả năng.

Khi đã xác định được các khả năng phát triển của sự vật, hiện tượng, thì mới nên tiến hành lựa chọn và thực hiện khả năng.

Cần tính đến mọi khả năng để dự kiến các phương án thích hợp cho từng trường hợp có thể xẩy ra

Cần tính đến mọi khả năng để dự kiến các phương án thích hợp cho từng trường hợp có thể xẩy ra

Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn phải lựa chọn khả năng trong số hiện có, trước hết là chú ý đến khả năng gần, khả

năng tất nhiên vì chúng dễ chuyển hóa thành hiện thực hơn

Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn phải lựa chọn khả năng trong số hiện có, trước hết là chú ý đến khả năng gần, khả

năng tất nhiên vì chúng dễ chuyển hóa thành hiện thực hơn

Cần tránh sai lầm, hoặc tuyệt đối hóa vai trò của nhân tố chủ quan, hoặc xem thường vai trò ấy trong quá trình biến đổi khả năng thành hiện thực.

Cần tránh sai lầm, hoặc tuyệt đối hóa vai trò của nhân tố chủ quan, hoặc xem thường vai trò ấy trong quá trình biến đổi khả năng thành hiện thực.

5 Bản chất – hiện tượng

Bản chất tốt nhưng dòng đời xô đẩy !

Nhìn mặt mà bắt hình dong !

Chim khôn kêu tiếng rảnh rang người

khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe

Chim khôn kêu tiếng rảnh rang người

khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe

khách quan, tất nhiên, tương

đối ổn định bên trong, quy

định sự vận động, phát triển

của đối tượng và thể hiện

mình qua các hiện tượng

tương ứng của đối tượng

Chỉ những biểu hiện của các mặt, mối liên hệ tất nhiên tương đối ổn định ở bên ngoài; là mặt dễ biến đổi hơn

và là hình thức thể hiện của

bản chất đối tượng

Ý nghĩa phương pháp luận

Ý nghĩa phương pháp luận

Không đánh giá thông qua hiện tượng mà đi sâu vào tìm hiểu, làm rõ bản chất

Hình thức là

phương thức tồn tại và phát triển của sự vật, là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của nó

Cần phân biệt giữa

thức” trong triết học

với hình thức bên ngoài của sự vật.

Nội dung và hình thức của bức tranh ?

Nội dung là chân dung chú sư tử và hình thức là sự kết hợp

giữa các màu sắc tạo nên một bộ mặt sư tử rất ấn tượng

Nội dung là chân dung chú sư tử và hình thức là sự kết hợp

giữa các màu sắc tạo nên một bộ mặt sư tử rất ấn tượng

Nội dung và hình thức phải thống

nhất với nhau thì sự vật mới tồn tại.

Nội dung và hình thức phải thống

nhất với nhau thì sự vật mới tồn tại.

Cùng một nội dung, trong tình hình

Cùng một hình thức có thể thể hiện những nội dung khác nhau.

II Mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức

1

Nội dung và hình thức thống nhất và gắn bó khăng khít với n hau.

2 Nội dung quyết định hình thức.

3 Hình thức không thụ động mà tác động trở lại nội dung.

III Ý nghĩa phương pháp luận

1 Không tách rời nội dung với hình thức.

2 Cần căn cứ trước hết vào nội dung để xét đoán sự vật.

3 Phải theo dõi sát mối quan hệ giữa nội dung và hình thức.

4 Cần sáng tạo lựa chọn các hình thức của sự vật.