Phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam: Từ quan điểm của Đảng đến pháp luật của nhà nước và rào cản triển khai trong

Bài viết phân tích các khả năng hay cơ hội để phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam trên ba khía cạnh: i) Tương quan giữa kinh tế nhà nước (giữ vai trò chủ đạo) và kinh tế tư nhân (động lực quan trọng) trong tiếp cận thị trường và tiếp cận các nguồn lực; ii) Hài hòa trong phát triển doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân; iii) Vai trò “bà đỡ” của Nhà nước trong phát triển kinh tế tư nhân mà trọng tâm là xây dựng các thiết chế bổ khuyết cho những nhược điểm của thể chế thị trường thay cho những kìm hãm, cản trở thị trường phát triển.

PHÁT TRIỂN KINH TẾ TƯ NHÂN TRỞ THÀNH MỘT ĐỘNG LỰC QUAN TRỌNG CỦA NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM:

TỪ QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG ĐẾN PHÁP LUẬT CỦA NHÀ NƯỚC VÀ

RÀO CẢN TRIỂN KHAI TRONG THỰC TIỄN

TS Viên Thế Giang

Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

Bài viết phân tích các khả năng hay cơ hội để phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam trên ba khía cạnh: i) Tương quan giữa kinh tế nhà nước (giữ vai trò chủ đạo) và kinh tế

tư nhân (động lực quan trọng) trong tiếp cận thị trường và tiếp cận các nguồn lực; ii) Hài hòa trong phát triển doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp thuộc khu vực kinh tế tư nhân; iii) Vai trò “bà đỡ” của Nhà nước trong phát triển kinh

tế tư nhân mà trọng tâm là xây dựng các thiết chế bổ khuyết cho những nhược điểm của thể chế thị trường thay cho những kìm hãm, cản trở thị trường phát triển Từ kết quả nghiên cứu quan điểm, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước và thực tiễn thị trường cho thấy, phát triển kinh

tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam là hành trình gian nan đi tìm tiếng nói đồng thuận về lợi của người kinh doanh, nhà nước và xã hội

Từ khóa: Kinh tế tư nhân, nhà nước, thể chế, pháp luật

1 Quá trình chuyển biến từ thù ghét sang miễn cƣỡng chấp nhận và thừa nhận chính thức kinh tế tƣ nhân là động lực cho sự phát triển kinh tế quốc gia

Thực chất của quá trình phát triển tư duy của Đảng và hoạt động lập pháp của Nhà nước trong việc xác định vị trí kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam là việc tìm kiếm, xây dựng, vận hành một mô hình kinh tế mà nhiều chuyên gia th ng thắn thừa nhận chưa hề nghe định nghĩa cụ thể nào về khái niệm này1

hoặc làm gì có cái thứ đó (kinh tế thị trường định hướng xã hội

1

Ý kiến của Ông Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam Xem cụ thể tại: Tư Giang, Mô hình phát triển nào cho Việt Nam, truy cập ngày

1-11-2014, http://www.thesaigontimes.vn/121970/Mo-hinh-phat-trien-nao-cho-Viet-Nam.html

chủ nghĩa) mà tìm,2 chưa có tiền lệ, chưa có cơ sở lý luận hoàn chỉnh.3 Thực tế này đã làm ảnh hưởng rất lớn đến việc thiết lập khuôn khổ thể chế cho nền kinh

tế thị trường vận hành Do đó, việc xác định các thành phần kinh tế và vị trí, vai trò của các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường có thể coi là “thành

tựu riêng” của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới mặc dù “không thay đổi đáng kể

về chính thể và các nguyên tắc tổ chức quyền lực công cộng, song trên lĩnh vực kinh tế Hiến pháp Việt Nam đã lặng lẽ xa rời một cách đáng kể mô hình Xô viết… Vào năm 2001, những sửa đổi uyển chuyển lại tiếp diễn, Việt Nam mạnh dạn đón nhận nền kinh tế thị trường, cởi mở hơn với nền kinh tế tư bản tư nhân, khiêm tốn hơn với vai trò then chốt, chủ đạo của kinh tế quốc doanh”.4

Đối với kinh tế tư nhân đã có những thay đổi quan trọng từ chỗ không được thừa nhận đến chỗ được thừa nhận; từ chỗ là đối tượng phải cải tạo đến chỗ được

tự do phát triển, được tôn trọng và bình đ ng, và cuối cùng được coi như động lực của nền kinh tế.5

Các thành phần kinh tế hoạt động theo pháp luật đều là bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế, bình đ ng trước phát luật, cùng phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh.6 Việc thừa nhận sự tồn tại lâu dài của kinh tế tư nhân (kinh tế dân doanh), kh ng định vai trò là một động lực quan trọng của nó trong phát triển kinh tế xã hội chính là phát huy tốt hơn các nguồn lực tiềm tàng trong nhân dân.7

Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 3/6/2017 Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhấn mạnh quan điểm chỉ đạo “Xoá bỏ mọi rào cản, định kiến, tạo mọi điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế tư nhân lành mạnh và đúng định hướng.” Chúng ta có thể khái quát một số nét chuyển biến trong chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước về vị trí, vai trò của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường như sau:

Thơ, Nhận thức mới về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, truy cập ngày 5-3-2015,

http://www.thesaigontimes.vn/127167/Nhan-thuc-moi-ve-kinh-te-thi-truong-dinh-huong-XHCN.html

1992, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.205

4

Phạm Duy Nghĩa, Chế độ kinh tế trong Hiến pháp 1992 - phát hiện một số bất cập và kiến nghị

hướng sửa đổi, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 22/2011, tr 57 – 61

mới, sách tham khảo, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2015, tr.43

6

Đảng Cộng sản Việt Nam - Ban Chấp hành trung ương – Ban chỉ đạo tổng kết, Báo cáo tổng kết

một số vấn đề lý luận và thực tiễn qua 30 năm đổi mới (1986-2016), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

2015, tr.64

7

Đảng Cộng sản Việt Nam - Ban Chấp hành Trung ương – Ban chỉ đạo tổng kết, Báo cáo tổng

kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn qua 30 năm đổi mới (1986-2016), Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội 2015, tr.217

Một là, phân định ngày càng rõ nét hơn mối quan hệ giữa nhà nước và thị

trường thông qua việc tách biệt chức năng kinh doanh ra khỏi chức năng quản lý nhà nước, từ đó nhà nước can thiệp, điều tiết nền kinh tế không phải bằng mệnh lệnh hành chính mà trên cơ sở tôn trọng các quy luật thị trường

Hiến pháp 1992 nhấn mạnh đến vai trò quản lý thống nhất nền kinh tế quốc dân của bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách, phân công trách nhiệm và phân cấp quản lý Nhà nước giữa các ngành, các cấp song dường như Nhà nước cũng quá “tham” khi đòi hỏi cần kết hợp lợi ích của cá nhân, của tập thể với lợi ích của Nhà nước.8 Hậu quả của cách tiếp cận này là sự lẫn lộn vị trí, vai trò của Nhà nước; yêu cầu điều tiết của Nhà nước nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh kinh

tế một cách công bằng, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững, tuân thủ triệt để các cam kết quốc tế, nhất là cam kết với WTO chưa được hiến định rõ nét; cơ cấu vận hành bộ máy nhà nước còn nhiều bất cập. 9

Hiến pháp 2013 coi trọng vai trò xây dựng thể chế kinh tế, điều tiết nền kinh tế trên cơ sở tôn trọng các quy luật thị trường; thực hiện phân công, phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước; thúc đẩy liên kết kinh tế vùng, bảo đảm tính thống nhất của nền kinh tế quốc dân.10

Với cách tiếp cận này, vị trí, vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường sẽ rõ ràng hơn, khi đó nhà nước làm cho thị trường hoàn hảo hơn, “triệt để hơn” thông qua việc “đẩy lùi/xoá bỏ” những trở ngại/hạn chế về quyền sở hữu, quyền kinh doanh, thông tin, chế tài thực hiện hợp đồng; và thực thi hữu hiệu công cụ chính sách kinh tế

vĩ mô, hạn chế rủi ro bất ổn định và khủng hoảng kinh tế; làm chất xúc tác và nuôi dưỡng sự phát triển một số thị trường cho “chính thức hơn, lành mạnh hơn” (nhất là đối với các thị trường nhân tố sản xuất như thị trường tài chính, thị trường đất đai, bất động sản và thị trường lao động); thực hiện công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và phát triển con người thông qua việc xây dựng và thực thi hệ thống an sinh xã hội, công cụ luật pháp, thuế, chương trình hỗ trợ vùng/nhóm người khó khăn.11

8 Điều 26 Hiến pháp 1992

9

Uông Chu Lưu (Chủ biên), Những vấn đề lý luận và thực tiễn sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm

1992, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014, tr.220-221

10 Điều 52 Hiến pháp 2013

11

Võ Trí Thành, Thể chế, kinh tế học thể chế và cải cách ở Việt Nam,

http://dl.ueb.vnu.edu.vn/bitstream/1247/9906/1/The%20che%20kinh%20te%20hoc%20the%20che_ Vo%20Tri%20Thanh.pdf

Hai là, nội hàm “bình đ ng giữa các thành phần kinh tế” ngày càng thể

hiện rõ hơn

Trong thời kỳ đầu đổi mới, việc xác định rõ ràng các thành phần kinh tế rất được chú trọng như là một biện pháp giữ vững “định hướng xã hội chủ nghĩa” trong đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường Việc xác định các thành phần kinh tế được thực hiện theo quy trình từ văn kiện đảng12 đến các quy định trong Hiến pháp13 và cụ thể hóa trong các đạo luật Tuy nhiên, cách phân chia các thành phần kinh tế và phân định trọng trách của các thành phần kinh tế trong Hiến pháp không phù hợp với thực tiễn công tác thống kê, quản lý ở nước

12 Cụ thể:

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI Đảng ta kh ng định có năm (05) thành phần kinh tế: Kinh

tế xã hội chủ nghĩa (quốc doanh, tập thể, gia đình); kinh tế sản xuất hàng hóa nhỏ; kinh tế tự túc, tự cấp; kinh tế tư bản nhà nước và kinh tế tư bản tư nhân

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII xác định có năm (05) thành phần kinh tế: kinh tế quốc

doanh; kinh tế tập thể; kinh tế cá thể; kinh tế tư nhân; và kinh tế tư bản nhà nước

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII xác định có năm (05) thành phần kinh tế: kinh tế nhà

nước; kinh tế hợp tác xã; kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế; tư bản tư nhân và kinh tế tư bản nhà nước

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX xác định có sáu (06) thành phần kinh tế: kinh tế nhà nước;

kinh tế tập thể mà nòng cốt là hợp tác xã; kinh tế cá thể tiểu chủ; kinh tế tư bản tư nhân; kinh tế tư bản nhà nước; và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X cũng xác định có năm (05) thành phần kinh tế: kinh tế nhà

nước; kinh tế tập thể; kinh tế tư nhân (bao gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân); kinh tế tư bản nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

- Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI xác định có bốn (04) thành phần kinh tế: kinh tế nhà nước;

kinh tế tập thể; kinh tế tư nhân (gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân) và kinh tế có vốn đầu

tư nước ngoài.

13

Cụ thể:

- Các thành phần kinh tế theo Hiến pháp 1992 bao gồm: kinh tế quốc doanh, kinh tế tập thể, kinh

tế cá thể, kinh tế tư bản tư nhân và kinh tế tư bản Nhà nước dưới nhiều hình thức Kinh tế quốc doanh được củng cố và phát triển, nhất là trong những ngành và lĩnh vực then chốt, giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân Cơ sở kinh tế quốc doanh được quyền tự chủ trong sản xuất, kinh doanh, bảo đảm sản xuất, kinh doanh có hiệu quả

Kinh tế tập thể do công dân góp vốn, góp sức hợp tác sản xuất, kinh doanh được tổ chức dưới nhiều hình thức trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ và cùng có lợi Nhà nước tạo điều kiện để củng

cố và mở rộng các hợp tác xã hoạt động có hiệu quả

Kinh tế cá thể, kinh tế tư bản tư nhân được chọn hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh, được thành lập doanh nghiệp không bị hạn chế về quy mô hoạt động trong những ngành, nghề có lợi cho quốc kế dân sinh Kinh tế gia đình được khuyến khích phát triển

- Các thành phần kinh tế theo Nghị quyết số 51/2001/QH10 ngày 25/12/2001 Về việc sửa đổi, bổ

sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 gồm: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân, kinh tế tư bản nhà nước và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài dưới nhiều hình thức, thúc đẩy xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật,

mở rộng hợp tác kinh tế, khoa học, kỹ thuật và giao lưu với thị trường thế giới

Kinh tế nhà nước được củng cố và phát triển, nhất là trong các ngành và lĩnh vực then chốt, giữ vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân Kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân được chọn hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh, được thành lập doanh nghiệp, không bị hạn chế về quy mô hoạt động trong những ngành, nghề có lợi cho quốc kế dân sinh

ta14 cũng như khó có thể bảo đảm phân bổ phúc lợi một cách hài hòa cho các giai tầng nhân dân, giữ gìn tài nguyên quốc gia cho các thế hệ, cân đối giữa phát triển và an ninh sinh thái, bảo vệ môi trường.15 Vì vậy, khi sửa đổi Hiến pháp nhiều quan điểm kiến nghị không nên ghi nhận các thành phần kinh tế trong Hiến pháp.16

Tiếp thu các ý kiến đóng góp và khắc phục nhược điểm về các thành phần kinh tế, Hiến pháp 2013 ghi nhận:11 Nền kinh tế Việt Nam là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, các thành phần kinh tế đều là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân, bình đ ng, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật Nhà nước khuyến khích, tạo điều kiện để doanh nhân, doanh nghiệp và cá nhân, tổ chức khác đầu tư, sản xuất, kinh doanh; phát triển bền vững các ngành kinh tế, góp phần xây dựng đất nước Với quy định này của Hiến pháp 2013, các thành phần kinh tế được tự do phát triển mà không bị trói buộc bởi các mục tiêu phát triển, các “mặc cảm” thuộc khu vực tư nhân chính thức được xóa bỏ, bởi trước pháp luật, các thành phần kinh tế được chủ động trong việc lựa chọn mô hình kinh doanh, liên kết, hợp tác phát triển

Ba là, trả cho thị trường chức năng phân bổ nguồn lực phát triển kinh tế xã

hội thông qua việc bãi bỏ các ưu đãi không cần thiết đối với khu vực kinh tế nhà nước, từ đó tạo cơ hội bình đ ng cho các thành phần kinh tế trong tiếp cận các nguồn lực công phục vụ cho hoạt động sản xuất, kinh doanh

Cơ chế thị trường là sự tương tác giữa Nhà nước, các doanh nghiệp, người dân, người tiêu dùng trong quá trình tích tụ/tích lũy các nguồn lực và phân bổ các

1992, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2014, tr.214

15

Phạm Duy Nghĩa, Chế độ kinh tế trong Hiến pháp 1992 - phát hiện một số bất cập và kiến nghị

hướng sửa đổi, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 22/2011, tr 57 – 61

16 Xem thêm:

- Phạm Duy Nghĩa, Chế độ kinh tế trong Hiến pháp 1992 - phát hiện một số bất cập và kiến nghị

hướng sửa đổi, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 22/2011, tr 57 – 61

- Phan Thị Thanh Thủy, Những yêu cầu sửa đổi chương chế độ kinh tế của hiến pháp 1992 xuất

phát từ hội nhập kinh tế quốc tế, in trong “Sửa đổi, bổ sung Hiến pháp 1992 những vấn đề lý luận và

thực tiễn”, tập II Quyền con người,quyền công dân, chế độ kinh tế, bảo hiến và một số vấn đề khác,

Nxb Hồng Đức, Hà Nội, 2012, tr.218-234

- Lê Thị Thu Thủy, Một số vấn đề về các thành phần kinh tế trong Hiến pháp sửa đổi, bổ sung, in

trong “Sửa đổi, bổ sung Hiến pháp 1992 những vấn đề lý luận và thực tiễn”, tập II Quyền con người,

quyền công dân, chế độ kinh tế, bảo hiến và một số vấn đề khác, Nxb Hồng Đức, Hà Nội, 2012, tr.235-245

11 Điều 51 Hiến pháp 2013

nguồn lực (công và tư) trên nguyên tắc bình đ ng, công bằng Cơ chế thị trường

đã chứng minh cả trên phương diện lý thuyết lẫn thực tiễn rằng nó là phương thức phân bổ nguồn lực hiệu quả nhất của một nền kinh tế mà loài người có được cho tới nay; nó giúp nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy tăng trưởng, giải quyết nạn nghèo đói và gia tăng thịnh vượng cho người dân.12 Do đó, việc Văn

kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII xác định rõ “thị trường có vai trò chủ

yếu trong huy động và phân bổ có hiệu quả các nguồn lực phát triển, là động lực chủ yếu để giải phóng sức sản xuất”13

là một bước tiến quan trọng về nhận thức, giúp cho nền kinh tế thị trường Việt Nam tiệm cận gần hơn với nền kinh tế thị trường hiện đại

Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII đã quan tâm tới việc hoàn thiện thể chế về sở hữu theo hướng thể chế hóa quyền tài sản (bao gồm quyền sở hữu, quyền sử dụng, quyền định đoạt và hưởng lợi từ sử dụng tài sản) của Nhà nước, tổ chức và cá nhân đã được quy định trong Hiến pháp năm 2013 Nguồn lực nhà nước – một bộ phận cấu thành của kinh tế nhà nước là các yếu tố thuộc

sở hữu toàn dân mà Nhà nước là đại diện, như đất đai, rừng, biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên, của cải, tài sản, tư liệu sản xuất, vốn, ngân sách nhà nước, lực lượng dự trữ, kể cả một phần vốn của Nhà nước đưa vào các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác, nghĩa là những yếu tố phi doanh nghiệp (đất đai, rừng, biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên, của cải, tài sản, tư liệu sản xuất, vốn, ngân sách nhà nước, các quỹ quốc gia)14, Văn kiện Đại hội Đảng toàn

quốc lần thứ XII đã xác định rõ được “quyền quản lý, thu lợi của Nhà nước đối

với tài sản công và quyền bình đẳng trong việc tiếp cận, sử dụng tài sản công của mọi chủ thể trong nền kinh tế”15 Theo đó, việc quản lý, thu lợi từ tài sản công thuộc về Nhà nước Việc tiếp cận, sử dụng tài sản công là quyền của các chủ thể trong nền kinh tế Điều này cũng có nghĩa, yêu cầu bảo đảm bình đ ng trong việc tiếp cận, sử dụng tài sản công của các chủ thể trong nền kinh tế là

12

Đinh Tuấn Minh, Phạm Thế Anh (Chủ biên), Báo cáo phát triển nền kinh tế thị trường Việt

Nam 2014, Nxb Tri thức, Hà Nội, 2015, tr.39

gia, Hà Nội, 2016, tr.103

14

Vũ Văn Phúc, Vì sao lại hiến định: nền kinh tế nước ta có nhiều thành phần kinh tế, trong đó

kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo?, truy cập ngày 5/2/2014,

http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/kinh-te-thi-truong-XHCN/2014/25741/Vi-sao-lai-hien-dinh-nen-kinh-te-nuoc-ta-co-nhieu.aspx

15

Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị Quốc

gia, Hà Nội, 2016, tr.105

bước tiến vượt bậc về nhận thức lý luận, đồng thời phá bỏ mọi hoài nghi về việc đồng nhất kinh tế mà nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế cũng đồng nghĩa với việc được ưu tiên tiếp cận các nguồn tài sản công Như vậy, để được tiếp cận, sử dụng tài sản công, doanh nghiệp nhà nước cũng phải cạnh tranh, phải đáp ứng được yêu cầu như những doanh nghiệp khác thuộc mọi thành phần kinh

tế, nghĩa là đã “tách chức năng chủ sở hữu tài sản, vốn của Nhà nước và chức

năng quản lý nhà nước, chức năng quản trị kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước”16 Phân biệt rõ ràng chức năng kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước với nhiệm vụ chính trị, công ích

2 Để phát triển kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam: Nhận diện các rào cản và giải pháp khắc phục

Thứ nhất, để phát triển kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng của

nền kinh tế thị trường ở Việt Nam trước hết phải làm rõ vai trò của Nhà nước

trong “xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế, điều tiết nền kinh tế trên cơ sở tôn

trọng các quy luật thị trường”.17

Một trong những nhược điểm được chỉ ra trong Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII là: Nhà nước còn can thiệp trực tiếp, quá lớn vào nền kinh tế18

mà thực chất là làm rõ mối quan hệ giữa nhà nước và thị trường Xác định rõ vai trò của Nhà nước, vai trò của thị trường là một trong những vấn đề lý luận cần được tiếp tục nghiên cứu làm rõ.19

Do vậy, thực chất của nội dung chính sách pháp luật

về vai trò của nhà nước trong nền kinh tế là phải giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa quyền lực nhà nước và quyền lực của thị trường; kiểm soát sự can thiệp của nhà nước đối với thị trường để bảo đảm cho nền kinh tế phát triển hài hòa lợi ích người dân - nhà kinh doanh và nhà nước - với tư cách là một hạt nhân trung tâm của cấu trúc nền kinh tế Cần giới hạn sự can thiệp của Nhà nước, tăng cường quyền lực thị trường và khuyến khích sự tự điều tiết của thị trường Nhà nước chỉ can thiệp khi thị trường thất bại, mục đích can thiệp nhằm phân bổ phúc lợi thông

gia, Hà Nội, 2016, tr.106

17

Điều 52 Hiến pháp 2013

gia, Hà Nội, 2016, tr.100

19

Đảng Cộng sản Việt Nam – Ban Chấp hành Trung ương - Ban chỉ đạo tổng kết, Báo cáo tổng

kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn qua 30 năm đổi mới (1986-2016), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội 2015, tr.217

qua chính sách điều tiết hoặc các chính sách thuế20 Để phát huy tốt vai trò của Nhà nước trong phát triển các thành phần phần kinh tế, chúng tôi kiến nghị:

Một là, sự quản lý, điều tiết của nhà nước đối với quá trình phát triển các

thành phần kinh tế là cần thiết Sự quản lý, điều tiết của nhà nước là để bảo đảm

sự phát triển hài hòa giữa các thành phần kinh tế trên nguyên tắc không phân biệt đối xử giữa các thành phần kinh tế

Hai là, sự quản lý, điều tiết của nhà nước trong nền kinh tế thị trường chỉ là

những định hướng chung, mang tính bao quát ở tầm vĩ mô để tạo lập môi trường kinh doanh an toàn cho các thành phần kinh tế Việc định hướng phát triển đồng

bộ các loại thị trường được coi là nhiệm vụ trọng tâm của Nhà nước để tạo môi trường thuận lợi cho các thành phần kinh tế hợp tác và cạnh tranh với nhau trên các nguyên tắc sau:

- Tuyệt đối tuân thủ yêu cầu quản lý, điều hành nền kinh tế bằng pháp luật Pháp luật phải được coi là chuẩn mực cho các giao dịch trên thị trường

- Quy hoạch, kế hoạch quản lý, điều hành nền kinh tế cần có tầm nhìn dài hạn và thống nhất

- Không đồng nhất việc Nhà nước quản lý nền kinh tế với việc “góp phần

bảo đảm công bằng xã hội, vì sự phát triển dân chủ, văn minh của đất nước, song vẫn giữ được bản sắc chính trị – xã hội của dân tộc trong thời kỳ hội nhập toàn cầu”21

Ba là, công cụ để Nhà nước quản lý, điều tiết sự phát triển các thành phần

kinh tế là chính sách ưu đãi đầu tư, chính sách thuế, trong đó quan trọng nhất là thuế thu nhập doanh nghiệp

Thứ hai, các văn kiện Đảng và Hiến pháp hiện hành vẫn tiếp tục quan điểm

“kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo” không đáp ứng được mong mỏi các thành phần kinh tế, bởi lẽ đây là tiếp tục phản ánh “sự bất bình đẳng từ nội hàm của tư

tưởng này”.22

Do đó, để phát triển kinh tế tư nhân là động lực quan trọng trong nền kinh tế thị trường thì việc làm rõ nội hàm của kinh tế nhà nước và vai trò chủ

20

Phạm Duy Nghĩa, Chế độ kinh tế trong Hiến pháp 1992 - phát hiện một số bất cập và kiến nghị

hướng sửa đổi, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 22/2011, tr 57 – 61

21 Phạm Ngọc Quang, Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, truy cập, ngày 1/5/2009, http://thongtinphapluatdansu.edu.vn/2009/05/01/2794/

22

Lương Xuân Quỳ (Chủ biên), Tư duy mới về phát triển kinh tế xã hội Việt Nam trong bối cảnh

mới, Sách tham khảo, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2015, tr.45

đạo của kinh tế nhà nước càng sớm càng tốt vì nó sẽ là yếu tố quyết định đến việc tạo lập môi trường pháp lý thật sự bình đ ng giữa các thành phần kinh tế,

bởi lẽ, chỉ khi minh định được vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền

kinh tế thị trường để bảo đảm thiết lập môi trường pháp lý bình đ ng thì các thành phần kinh tế mới được cạnh tranh công bằng, có cơ hội ngang nhau trong việc tiếp cận nguồn lực quốc gia như đất đai, tài nguyên thiên nhiên

Trọng tâm của việc minh định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong mối quan hệ với việc phát triển kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng trong nền kinh tế thị trường là xây dựng các tiêu chí để xác định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước và việc sử dụng doanh nghiệp nhà nước để điều tiết nền

kinh tế của nhà nước trên tinh thần: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và nâng cao hiệu

quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, nhất là các tập đoàn kinh tế và các tổng công ty Sớm hoàn thiện thể chế quản lý hoạt động của các tập đoàn, các tổng công ty nhà nước Đẩy mạnh cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước; xây dựng một số tập đoàn kinh tế mạnh, đa sở hữu, trong đó sở hữu nhà nước giữ vai trò chi phối Phân định r quyền sở hữu của Nhà nước và quyền kinh doanh của doanh nghiệp, hoàn thiện cơ chế quản lý vốn nhà nước trong các doanh nghiệp”

Thực tiễn phát triển doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam thời gian qua cho thấy, mặc dù số lượng chỉ chiếm dưới 1% về số lượng doanh nghiệp trong cơ cấu của hệ thống doanh nghiệp Việt Nam nhưng lại nắm giữ tới gần 40% các khoản

nợ.23

Trong thực tế, có nhiều ngân hàng thương mại sẵn sàng cho các doanh

nghiệp nhà nước được xem là kém hiệu quả vay vì họ kỳ vọng Nhà nước sẽ hỗ

trợ khi các doanh nghiệp này không trả được nợ; Lợi thế về thủ tục: Văn bản chỉ đạo cho phép cho vay vượt mức cấp tín dụng có sự chỉ đạo, chỉ định, bảo lãnh, tín chấp của Nhà nước.24

Nhà nước vẫn đứng ra bảo đảm cho các khoản vay của các tập đoàn kinh tế nhà nước Nói cách khác, các doanh nghiệp nhà nước luôn được sự ưu ái trong phân bổ các nguồn vốn đầu tư nhà nước, ODA, tín dụng thương mại cũng như các biện pháp khoanh nợ, giãn nợ và các hỗ trợ tài chính khác Thực tế này đã giúp các doanh nghiệp nhà nước có những lợi thế nhất định

2/1/2015, http://tapchitaichinh.vn/nghien-cuu-trao-doi/trao-doi -binh-luan/cai-cach-the-che-kinh-te-de-doi-moi-doanh-nghiep-nha-nuoc-57108.html

24 Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, Doanh nghiệp nhà nước và biến dạng thị trường, Bài tham luận tại Hội thảo “Doanh nghiệp nhà nước: Ràng buộc ngân sách, khuôn khổ quản trị và biến dạng thị trường”, Hà Nội ngày 27/5/2015, http://rcv.gov.vn/Hoi-thao-%E2%80%9CDoanh-nghiep-nha-nuoc-Rang-buoc-ngan-sach-khung-kho-quan-tri-va-bien-dang-thi-truong%E2%80%9D-.htm

trong tiếp giúp cận các nguồn lực25 và gián tiếp năng lực cạnh tranh được nâng cao nhưng không dựa trên nội lực thực sự của các doanh nghiệp này

Khắc phục những nhược điểm này chúng tôi kiến nghị:

- Quy định rõ trong các văn bản pháp luật cấm doanh nghiệp nhà nước đầu

tư ngoài ngành, nhất là trong lĩnh vực chứng khoán, bất động sản

- Thực thi tốt trách nhiệm của người đại diện phần vốn của nhà nước tại các doanh nghiệp nhà nước và có cơ chế pháp lý giám sát việc thực hiện trách nhiệm của người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp Thành lập một cơ quan chuyên trách làm đại diện chủ sở hữu đối với doanh nghiệp nhà nước Cơ quan này có trách nhiệm thống nhất quản lý mọi phần vốn của Nhà nước tại doanh nghiệp nhà nước và nên thiết kế cơ quan này trực thuộc Ủy ban Kinh tế của Quốc hội

- Triển khai có hiệu quả Quyết định số 58/2016/QĐ-TTg ngày 28/12/2016 của Thủ tướng Chính phủ về Tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước và Danh mục doanh nghiệp nhà nước thực hiện sắp xếp giai đoạn 2016 – 2020 để tránh tái diễn tình trạng đầu tư tràn lan như trước đây

Thứ ba, khuôn khổ pháp luật cho tự do kinh doanh ở Việt Nam đã đạt được

nhiều thành tựu đáng ghi nhận, song để quyền tự do kinh doanh này góp phần thúc đẩy hình thành khối kinh tế tư nhân vững mạnh đủ sức cạnh tranh với khu vực có vốn đầu tư nước ngoài thì còn đòi hỏi phải chuyển hóa những “quy định trên giấy” thành các hành động cụ thể của chính quyền, công chức

Hiếp pháp năm 2013 đã quy định tự do kinh doanh là quyền con người và mọi người được tự kinh doanh những ngành nghề mà pháp luật không cấm Nhà nước khuyến khích, tạo điều kiện để doanh nhân, doanh nghiệp và cá nhân, tổ chức khác đầu tư, sản xuất, kinh doanh; phát triển bền vững các ngành kinh tế, góp phần xây dựng đất nước Tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức đầu tư, sản xuất, kinh doanh được pháp luật bảo hộ và không bị quốc hữu hóa.26

Luật Doanh nghiệp năm 2014 quy định Nhà nước công nhận sự tồn tại lâu dài và phát triển của các loại hình doanh nghiệp được quy định tại Luật này; bảo đảm bình đ ng

25

Phạm Đức Trung, Cải cách thể chế kinh tế để đổi mới doanh nghiệp nhà nước, truy cập ngày 2/1/2015, http://tapchitaichinh.vn/nghien-cuu-trao-doi/trao-doi -binh-luan/cai-cach-the-che-kinh-te-de-doi-moi-doanh-nghiep-nha-nuoc-57108.html.

26 Khoản 3 Điều 51 Hiến pháp 2013