Qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy nếu giáo viên chỉ sử dụng phương pháp truyền thống, áp đặt sẽ gây cho học sinh cảm giác thụ động, biết nhưng không hiểu và hứng thú bộ môn giảm đi, họ
Trang 1MỤC LỤC
I PHẦN MỞ ĐẦU:
II NỘI DUNG GIẢI PHÁP
I PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Môn lịch sử là một trong những môn quan trọng trong việc giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức cho học sinh, qua môn này học sinh hiểu biết vế quá khứ, cội nguồn của dân tộc, đất nước Ngoài ra còn giáo dục cho học sinh ý thức
Trang 2trách nhiệm, gìn giữ, bảo tồn phát huy các giá trị truyền thống, ý thức trách nhiệm với bản thân, quê hương, đất nước Học sinh học lịch sử không phải chỉ
để biết quá khứ, hay để biết những câu chuyện đời xưa mà qua những bài học lịch sử chúng ta phải rút ra bài học kinh nghiệm cho hiện tại và tương lai Đặc biệt là trong xu thế hội nhập với cộng đồng thế giới hiện nay, mỗi con người Việt Nam chúng ta cần có ý thức hơn về dân tộc mình, bởi vậy chúng ta chỉ có thể khép lại quá khứ chứ không thể quên quá khứ
Qua việc trao đổi với các đồng nghiệp cùng bộ môn tôi nhận thấy do nhiều lý do khách quan và chủ quan nên để làm cho học sinh hứng thú học lịch
sử, biết và hiểu lịch sử là rất khó Qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy nếu giáo viên chỉ sử dụng phương pháp truyền thống, áp đặt sẽ gây cho học sinh cảm giác thụ động, biết nhưng không hiểu và hứng thú bộ môn giảm đi, học sinh không
thích học môn sử, thậm chí có những suy nghĩ sai lầm lệch lạc như “học sử chỉ cần học thuộc lòng, không đòi hỏi trí thông minh”, “không cần bài tập, thực hành” Do đó ảnh hưởng rất nhiều đến chất lượng môn Lịch sử Nhưng ngược
lại trong quá trình giảng dạy Lịch sử với phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên vận dụng các phương pháp linh hoạt nhuần nhuyễn, tôi nhận thấy giáo viên đã thổi vào bài giảng vốn khô khan với những con số và sự kiện với một linh hồn, một sức hút đối với học sinh, rồi từ đó không những gây hứng thú học tập bộ môn mà còn phát huy năng lực và trí tuệ của học sinh
Vấn đề tồn tại khi học lịch sử là sự kiện lịch sử nhiều làm cho người học khó nhớ, dễ nhàm chán bởi những sự kiện xẩy ra quá xa xưa so với thực tại, nhiều sự kiện xẩy ra có thực mà chúng ta tưởng chừng như sự thực khó có thể như vậy Nhiều khái niệm trừu tượng, khó hiểu, xa lạ so với học sinh, trong khi
đó đối tượng học sinh mà tôi đề cập ở đây là học sinh lớp 6, lớp 7 còn nhỏ tuổi nên nhận thức có hạn, cũng như việc xác định động cơ, thái độ học tập của các
em đối với bộ môn lịch sử chưa đúng so với yêu cầu và vị trí của nó Trong chương trình và sách giáo khoa Lịch sử 6,7 có sử dụng sơ đồ nhưng chưa phong phú; trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên rất ngại sử dụng sơ đồ (có thể do nhận thức về phương pháp này, do sợ thiếu thời gian lên lớp, tốn kém…)
Trang 3Những bài học sơ kết, bộ máy nhà nước…qua sơ đồ, học sinh nhanh chóng hình dung lại quá trình lịch sử đã học, nhận thức được cơ chế bộ máy nhà nước trong từng thời kỳ và khắc sâu hơn trong trí nhớ, đồng thời học sinh dể dàng hiểu được nội dung của quá trình lịch sử ấy
Trong thực tiễn dạy học, khi dạy những bài học này tôi đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, mỗi phương pháp đạt được kết quả riêng, nhưng tôi thấy sử dụng, phương pháp trực quan - trình bày theo sơ đồ đã mang lại hiệu quả cao nhất Như vậy, để giúp học sinh phát huy được năng lực tự nhận thức, phát triển trí thông minh, hiểu bài nhanh chóng thì có nhiệu giả pháp, nhưng có một giải pháp rất hiệu quả đó là giáo viên sử dụng các sơ đồ có sẵn trong sách giáo khoa hoặc tự thiết kế để cụ thể hóa các sự kiện lịch sử và hình thành khái niệm lịch sử cho học sinh Chính vì lý do đó, để phát huy tính tích cực học tập của học sinh tôi mạnh dạn áp dụng giải pháp dụng sơ đồ trong dạy học Lịch sử lớp 6, lớp 7
2 Mục đích nghiên cứu
Rút kinh nghiệm việc sử dụng sơ đồ dạy học trong giảng dạy Lịch sử 6, lớp 7 tại Trường THCS An Bình nhằm đưa ra những cách dạy học tối ưu nhất, góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên Giúp học sinh có khả năng tiếp nhận và tự hoàn thiện kiến thức
Giáo viên có sự nhìn nhận đúng về tầm quan trọng của việc sử dụng phương pháp tích cực trong dạy học nhằm làm cho học sinh dễ hiểu bài, ham học và yêu mến môn lịch sử hơn
3 Phương pháp nghiên cứu
Thông qua các tiết dạy thực nghiệm trên lớp, giáo viên so sánh, đánh giá hiệu quả sau khi áp dụng giải pháp và đúc kết kinh nghiệm, đề ra giải pháp
4 Phạm vi nghiên cứu
Áp dụng cho nhiều bài học Lịch sử lớp 6, 7 phù hợp với chuẩn kiến thức
kĩ năng, giới hạn trong việc tạo kĩ năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên
và học sinh, giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, hình thành kĩ năng, phương pháp học tập tốt hơn thông qua sơ đồ
Trang 44 Thực trạng vấn đề
Giáo viên có nhiều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp dạy học như: ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng dồ dùng trực quan, sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề, thuyết trình… Giáo viên tích cực hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm, hỗ trợ kiến thức cho nhau, thông qua hoạt động này những học sinh yếu kém sẽ được sự hướng dẫn của giáo viên và các học sinh khá giỏi, học sinh sẽ nắm chắc kiến thức và hiểu sâu hơn về bản chất của sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử Trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp
và khai thác triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản đồ,
sơ đồ, mô hình, ứng dụng công nghệ thông tin Học sinh có chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câu hỏi giáo viên đặt ra, một số em có chuẩn bị bài mới ở nhà Đa số học sinh tham gia tích cực trong việc thảo luận nhóm và đã đưa hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức
Tuy nhiên, trong một số tiết học, giáo viên vẫn chưa phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh, chưa tạo khơi gợi cho học sinh khả năng tư duy, tìm tòi để lĩnh hội tri thức, vẫn còn sử dụng phương pháp dạy học một chiều Có những tiết học giáo viên chỉ nêu vài câu hỏi và chỉ gọi một số học sinh khá, giỏi trả lời, chưa có câu hỏi giành cho đối tượng học sinh yếu, kém, làm cho đối tượng này ít được chú ý và không được tham gia hoạt động, đều này làm cho các em tự ti về năng lực của mình, các em cảm thấy chán nản và không yêu thích môn lịch sử Bên cạnh đó vẫn còn một số em học sinh có tinh thần học tập chưa tốt, có những học sinh vừa học vừa phải phụ việc gia đình, học sinh chưa xác định nội dung của bài học, tiếp thu bài một cách máy móc Đa phần học sinh
và kể cả phụ huynh thường xem môn lịch sử là môn phụ nên ít quan tâm đến
II NỘI DUNG GIẢI PHÁP
Trong dạy học lịch sử, do không trực tiếp quan sát các sự kiện nên phương pháp trực quan góp phần quan trọng trong việc tạo biểu tượng cho học sinh, cụ thể hóa các sự kiện nhằm nâng cao chất lượng dạy học Đồ dùng trực quan có nhiều loại trong đó sơ đồ thuộc loại đồ dùng quy ước Nhiều bài dạy
Trang 5lịch sử có rất nhiều thông tin và sự kiện học sinh không thể nhớ hết, nhưng giáo viên hệ thống bằng sơ đồ thì bài học sẽ trở nên ngắn gọn và dễ hiểu Qua thực tế giảng dạy nhiều năm bản thân đã đúc kết được một số kinh nghiệm nhỏ trong việc sử dụng các sơ đồ để dạy học bộ môn lịch sử
1 Sơ đồ lịch sử
Phương pháp dạy học theo mô hình, sơ đồ thuộc nhóm phương pháp dạy học trực quan Sử dụng phương pháp này phối hợp với phương pháp thuyết trình hoặc vấn đáp sẽ giúp học sinh hiểu sâu sắc và vận dụng tri thức một cách có hiệu quả Sử dụng sơ đồ trong dạy học Lịch sử là phương pháp diễn đạt nội dung dạy học bằng ngôn ngữ sơ đồ Ngôn ngữ sơ đồ được thể hiện bằng các ký hiệu khác nhau như hình vẽ lược đồ, đồ thị, bảng biểu Sử dụng sơ đồ để mô tả
sự vật, hoạt động giúp người học hình dung một cách cụ thể các mối liên hệ giữa các yếu tố của sự vật, cấu trúc của một quá trình, giúp hoạt động dạy và học dễ tiếp cận với mục tiêu bài học
Để sử dụng được phương pháp sơ đồ trong dạy học, trước tiên các kiến thức cơ bản cần được sắp xếp dưới dạng sơ đồ Sơ đồ tạo thành một tổ chức hình khối phản ánh cấu trúc và logic bên trong của một khối lượng kiến thức một cách khái quát, súc tích và trực quan cụ thể Sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử giúp cho học sinh nắm vững kiến thức một cách trực tiếp, khái quát những nội dung cơ bản, đồng thời qua đó học sinh có điều kiện phát triển năng lực nhận thức của cá nhân
Đặc điểm của sơ đồ trong dạy học lịch sử:
- Khối lượng kiến thức quyết định nội dung khách quan của sơ đồ Hình thức chủ quan của sơ đồ phụ thuộc người lập sơ đồ Vì vậy, cùng một khối lượng kiến thức nhưng có thể có nhiều cách sáng tạo, thiết kế sơ đồ khác nhau
- Sơ đồ là những biểu tượng trực quan phản ánh một cách trừu tượng, khái quát các khái niệm, phạm trù, quy luật Vì vậy, đòi hỏi sơ đồ phải phản ánh trung thành với khối lượng kiến thức mà nó mô tả
Trang 6- Sơ đồ giúp học sinh lĩnh hội kiến thức dễ dàng hơn Vì vậy, phải có tính thẩm mỹ, không rập khuôn, khuyến khích học sinh tự thiết kế sơ đồ trên cơ
sở kiến thức đã lĩnh hội
- Sơ đồ hình thành trên cơ sở xác định các yếu tố nội dung trong các chương, các mục, mối liên hệ biện chứng giữa các đơn vị kiến thức… Khi giảng dạy cần vận dụng các thao tác so sánh, phân tích tổng hợp, trừu tượng, khái quát… So sánh với những quan điểm đối lập, bổ sung mở rộng vấn đề, phát triển
tư duy logic
Ưu điểm của phương pháp dạy học Lịch sử theo sơ đồ:
- Dễ phát huy tính tích cực của người học, huy động tối đa các giác quan của học sinh tham gia vào quá trình nhận thức, lĩnh hội kiến thức
- Kiến thức được biểu diễn dưới dạng sơ đồ, ngắn gọn dễ nhớ Học sinh
sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng, tìm tòi lĩnh hội và xây dựng kiến thức mới Dùng sơ đồ minh họa tạo hiệu quả: trong một thời gian rất ngắn có thể khái quát được một khối lượng kiến thức lớn, vừa làm rõ bài giảng, vừa xâu chuỗi kiến thức và các mối liên hệ giữa chúng
- Sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử sẽ tạo ra sự hứng thú trong giờ học, tiết học trở nên sôi động Phát triển khả năng quan sát, kích thích tư duy của học
sinh, củng cố kiến thức bài giảng; học sinh hào hứng tìm tòi, đón nhận tri thức mới Học sinh nắm bắt nội dung bài học theo trình tự logic, giúp học sinh hiểu được bản chất quy luật
2 Yêu cầu của việc xây dựng sơ đồ
- Đảm bảo tính khoa học: nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung của bài
học, các mối quan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải do người xây dựng
- Đảm bảo tính sư phạm: sơ đồ phải có tính khái quát hóa cao, qua sơ đồ
học sinh có thể nhận thấy ngay các mối quan hệ khách quan, biện chứng
- Đảm bảo tính mĩ thuật: bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nổi bật
trọng tâm và các nhóm kiến thức
Trang 73 Các bước xây dựng sơ đồ lịch sử
Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những bài, những phần có khả năng áp dụng phương pháp sơ đồ có hiệu quả nhất Tiếp theo giáo viên phân tích nội dung bài dạy, xác định sự kiện, nội dung phù hợp cần truyền đạt, hình thành
- Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ - đối với các sơ đồ bộ máy nhà
nước (chọn kiến thức cơ bản, vừa đủ, cô đọng, súc tích)
- Bước 2: Thiết lập các cạnh (các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có
liên quan)
- Bước 3: Hoàn thiện ( kiểm tra lại tất cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với
nội dung dạy học và logic nội dung, đảm bảo tính thẩm mĩ và dể hiểu)
Trong dạy học Lịch sử theo chương trình lớp 6, lớp 7 ta có thể xây dựng các kiểu sơ đồ sau:
- Sử dụng sơ đồ để hình thành kiến thức mới.
- Sử dụng sơ đồ để củng cố hoàn thiện kiến thức
- Sử dụng sơ đồ để kiểm tra đánh giá
- Sử dụng sơ đồ sơ, tổng kết chương, phần
4 Biện pháp sử dụng sơ đồ lịch sử
4.1 Sử dụng sơ đồ để hình thành kiến thức mới
Trong nội dung này cần dùng sơ đồ để giới thiệu những kiến thức mới làm cho học sinh nắm được, ghi nhớ kiến thức một cách sâu sắc Mặt khác học sinh phải biết móc xích kiến thức vừa học với kiến thức đã học ở các bài trước, vì vậy giáo viên phải nghiên cứu kĩ nội dung bài dạy và trình
độ học sinh để sử dụng phương pháp dạy học cho có hiệu quả Có thể sử dụng sơ đồ theo nhiều cách.
Giáo viên lập sơ đồ lên bảng rồi dùng phương pháp giảng giải cho học sinh hiểu và nắm bắt kiến thức Phương pháp này có thể dùng khi ta dạy những bài đầu tiên để học sinh làm quen với phương pháp sơ đồ hoá hoặc khi ta dạy với đối tượng học sinh trung bình Nhược điểm của phương
Trang 8pháp này là hiệu quả không cao vì học sinh nắm kiến thức một cách máy móc không phát huy được tính sáng tạo và tư duy độc lập của học sinh.
- Ví dụ 1: Khi dạy bài 2: Cách tính thời gian trong Lịch sử(Lịch sử 6), giáo viên có thể thiết kế sơ đồ như sau:
Từ sơ đồ học sinh dễ dàng xác định: Công nguyên, trước CN, cách xác định mốc thời gian trên sơ đồ
- Ví dụ 2: Khi dạy bài 21: Khởi nghĩa Lý Bí, nước Vạn Xuân(Lịch sử 6), giáo viên có thể thiết kế sơ đồ như sau:
Trên cơ sở nội dung sách giáo khoa, giáo viên hướng dẫn học sinh vẽ sơ
đồ câm, lần lược điền các chức danh(như sơ đồ)
- Ví dụ 3: Khi dạy bài 9: Nước Đại Việt thời Đinh - Tiền Lê (Lịch sử 7), giáo viên hướng dẫn học sinh thiết kế sơ đồ như sau:
Phân biệt hệ thống quan lại với đơn vị hành chính, qua sơ đồ thấy rằng hệ thống quan lại chưa có nhiều cơ quan chuyên môn và các đơn vị
Công nguyên
542
Trước công nguyên
40 179
CN
HOÀNG ĐẾ (Lý Nam Đế)
THÁI PHÓ (Triệu Túc)
BAN VÕ
(Tinh Thiều)
Trang 9hành chính còn đơn giản, các đơn vị hành chính địa phương chưa được sắp xếp đầy đủ.
Hệ thống quan lại Đơn vị hành chính
- Ví dụ 4: Khi dạy bài 10: Nhà Lý đẩy mạnh công cuộc xây dựng đất nước (Lịch sử 7) Đây là dạng bài không có sơ đồ được vẽ sẵn ở sách giáo khoa
nhưng qua phần kênh chữ giáo viên yêu cầu học sinh kĩ năng vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý, yêu cầu này được đưa vào câu hỏi cuối mục 1 của sách giáo khoa (tr 36):
Em hãy vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý.
Để thực hiện mục tiêu rèn luyện kĩ năng này tôi đã tổ chức hoạt động dạy học như sau:
Bước 1: Học sinh đọc kênh chữ ở sách giáo khoa trang 36 “Năm 1054 huyện, hương.”
Bước 2: Cho học sinh hoạt động theo 6 nhóm, dựa trên thông tin của kênh chữ để vẽ sơ đồ bộ máy chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý
Bước 3: Đại diện các nhóm vẽ sơ đồ trên bảng và trình bày tổ chức chính quyền ở trung ương và địa phương thời Lý bằng ngôn ngữ nói
Bước 4: Học sinh nhận xét, bổ sung hoàn chỉnh phần sơ đồ, giáo viên kết luận, đánh giá hoạt động của học sinh
Bước 5: HS quan sát tự vẽ sơ đồ vào vở
Với hình thức tổ chức hoạt động dạy đã nêu trên, giáo viên đã cho học sinh hoạt động dưới hình thức nhóm, học sinh đã tự hoạt động dựa trên phần kiến thức tiếp thu từ kênh chữ, các em trong nhóm có thể đưa ra nhiều ý kiến
Vua
Quan võ Quan văn
Đại Cồ Việt
Lộ
Phủ, Châu
Trang 10khỏc nhau Trờn cơ sở kờnh chữ trong sỏch giỏo khoa cỏc em cú thể vẽ sơ đồ theo 2 dạng như sau:
Hệ thống quan lại Đơn vị hành chớnh
- Vớ dụ 5: Khi dạy bài 13: Nước Đại Việt thế kỷ XIII (Lịch sử 7), giỏo
viờn yờu cầu học sinh trả lời theo gợi ý và thầy trũ cựng xõy dựng sơ đồ Với cỏc cõu trả lời của học sinh thầy cú thể hỡnh thành dần sơ đồ lờn bảng Phương phỏp này cú ưu điểm là phỏt huy được khả năng tự làm việc của học sinh, tạo cho học sinh những tỡnh huống cú vấn đề thụng qua cỏc cõu hỏi hoặc cỏc em suy nghĩ tỡm tũi cú thể vận dụng thực tiễn vào bài học, tạo cho cỏc em cơ hội xõy dựng bài khơi gợi trớ tũ mũ và sự hứng thỳ học tập, học sinh dễ dàng tiếp thu và tiếp thu một cỏch tớch cực khi thấy sơ đồ được hỡnh thành dần dần trờn bảng
Chớnh quyền địa phương
Vua
Quan văn
Các đại thần
Lộ, Phủ
Huyện
Hương, Xó Quan vừ
THÁI THƯỢNG HOÀNG
VUA CÁC ĐẠI THẦN