SUY THOÁI VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG ĐẤT – NGUYÊN NHÂN VÀ ẢNH HƯỞNG

Hiểu rõ nguyên nhân gây ô nhiễm đất và những ảnh hưởng của nó đến con người và sản xuất để từ đó có biện pháp hạnchế tác hại đến môi trường và khắc phục ảnh hưởng xấu đến các hoạt dộng s

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HCM

-  -

TIỂU LUẬN MÔN HỌC: NGUYÊN LÝ TRONG QUẢN LÝ

TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

Tên đề tài:

SUY THOÁI VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG ĐẤT –

NGUYÊN NHÂN VÀ ẢNH HƯỞNG

HVTH: Nguyễn Tô Diễm Phượng Khóa: 2017-2018

GVHD: TS Trịnh Trường Giang

Thành phố Hồ Chí Minh – Tháng 10/ 2017

DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN SUY THOÁI VÀ Ô NHIỄM ĐẤT 2

2.1 Đất bị suy thoái 2

2.2 Ô nhiễm môi trường đất 2

2.3 Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường đất 3

2.3.1 Ô nhiễm đất do nước thải 4

2.3.2 Ô nhiễm đất do chất thải rắn 4

2.3.3 Ô nhiễn môi trường đất do khí thải 5

2.3.4 Ô nhiễm đất từ nông dược và phân hoá học 6

2.3.5 Ô nhiễm đất do vi sinh vật 7

2.3.6 Ô nhiễm đất do tự nhiên 7

2.3.7 Ô nhiễm đất do các yếu tố khác 7

2.3.7.1 Tàn tích thực vật 7

2.3.7.2 Tràn dầu 8

CHƯƠNG 2 ẢNH HƯỞNG CỦA Ô NHIỄM ĐẤT 9

3.1 Ảnh hưởng đến sức khoẻ con người 9

3.2 Ảnh hưởng đến hoạt động phát triển kinh tế xã hội 10

3.3 Ảnh hưởng đến hệ sinh thái 11

CHƯƠNG 3 HIỆN TRẠNG VÀ BIỆN PHÁP CẢI TẠO Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG ĐẤT 12

DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT

KT-XH : Kinh tế - xã hội

MỞ ĐẦU

Đất là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là nơi trú ngụ của con người vàhầu hết các sinh vật cạn, là nền móng cho các công trình xây dựng dân dụng,công nghiệp và văn hóa của con người Đất được sử dụng vào hoạt động sản xuấtnông nghiệp để đảm bảo nguồn cung cấp lương thực thực phẩm cho con người.Theo thời gian, với nhịp độ gia tăng dân số và tốc độ phát triển công nghiệp

và hoạt động đô thị hóa như hiện nay thì diện tích đất canh tác ngày càng bị thuhẹp, chất lượng đất ngày càng bị suy thoái Kết quả là cùng với ô nhiễm nguồnnước, ô nhiễm không khí thì ô nhiễm đất cũng là vấn đề đáng báo động ngàynay, đặc biệt trong việc sử dụng nông được và phân bón hóa học Ô nhiễm đấtkhông chỉ ảnh hưởng xấu đến sản xuất nông nghiệp và chất lượng nông sản màcòn thông qua lương thực, rau quả,… ảnh hưởng gián tiếp đến sức khỏe conngười và động vật

Do đó, để sử dụng hiệu quả và bền vững tài nguyên đất, chúng ta trước hếtcần bảo vệ tài nguyên đất khỏi sự suy thoái và ô nhiễm dưới sức ép của quá trìnhphát triển kinh tế xã hội ngày càng tăng Hiểu rõ nguyên nhân gây ô nhiễm đất

và những ảnh hưởng của nó đến con người và sản xuất để từ đó có biện pháp hạnchế tác hại đến môi trường và khắc phục ảnh hưởng xấu đến các hoạt dộng sảnxuất và sức khỏe của con người

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN SUY THOÁI VÀ Ô NHIỄM ĐẤT 2.1 Đất bị suy thoái

Đất bị suy thoái là những loại đất do những nguyên nhân tác động nhất định theo thời gian đã và đang mất đi những đặc tính và tính chất vốn có ban đầu trở thành các loại đất mang đặc tính và tính chất không có lợi cho sinh trưởng và phát triển của các loại cây trồng nông lâm nghiệp

Một loại đất bị thoái hóa nghĩa là bị suy giảm hoặc mất đi :

- Độ phì đất : các chất dinh dưỡng, cấu trúc đất, màu sắc ban đầu của đất,tầng dày đất, thay đổi pH đất…

- Khả năng sản xuất : các loại cây trồng, vật nuôi, các loại cây lâm

Nguyên nhân gây ra suy thoái đất

- Do tự nhiên : Vận động địa chất của Trái Đất : động đất, sóng thần, sông suối thay đổi dòng chảy, núi lở, nước biển xâm nhập ; Do thay đổi khí hậu, thời tiết : mưa, nắng, nhiệt độ, gió, bão…

- Do con người gây nên : Chặt đốt rừng làm nương rẫy ; Canh tác trên đất dốc lạc hậu : cạo sạch đồi, không chống xói mòn, không luân canh… ; Chế

độ canh tác độc canh, bỏ hoang hóa, không bón phân, hoặc bón phân không hợp lý, không phun thuốc trừ sau, trừ cỏ… ; Suy thoái do ô nhiễm đất từ nước thải, chất thải rắn, ô nhiễm dầu, hóa chất độc hại, thuốc trừ sâu…

2.2 Ô nhiễm môi trường đất

Ô nhiễm môi trường đất là quá trình làm biến đổi hoặc thải vào đất các chất ô nhiễm làm thay đổi tính chất và cấu trúc của nó theo chiều hướng không

có lợi, mất khả năng đáp ứng cho nhu cầu sống của con người

Ô nhiễm môi trường đất được xem là tất cả các hiện tượng làm nhiễm bẩn môi trường đất bởi các chất ô nhiễm

Người ta có thể phân loại đất bị ô nhiễm theo các nguồn gốc phát sinh hoặc theo các tác nhân gây ô nhiễm Nếu theo nguồn gốc phát sinh có:

Ô nhiễm đất do các chất thải sinh hoạt

Ô nhiễm đất do chất thải công nghiệp

Ô nhiễm đất do hoạt động nông nghiệp

Tuy nhiên, môi trường đất có những đặc thù và một số tác nhân gây ô nhiễm có thể cùng một nguồn gốc nhưng lại gây tác động bất lợi rất khác biệt

Do đó, người ta còn phân loại ô nhiễm đất theo các tác nhân gây ô nhiễm:

- Ô nhiễm đất do tác nhân hoá học: Bao gồm phân bón N, P (dư lượng phân bón trong đất), thuốc trừ sâu (clo hữu cơ, DDT, lindan, aldrin, photpho hữu cơ v.v.), chất thải công nghiệp và sinh hoạt (kim loại nặng, độ kiềm, độ axitv.v )

- Ô nhiễm đất do tác nhân sinh học: Trực khuẩn lỵ, thương hàn, các loại

2.3 Nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường đất

Các nguồn chính gây suy thoái và ô nhiễm đất gồm:

- Ô nhiễm do chất thải: nước thải, khí thải, chất thải rắn (hàm lượng hữu

cơ, dinh dưỡng, độc tố và hàm lượng vi sinh gây bệnh cao);

- Ô nhiễm do sử dụng không hợp lý phân bón, hóa chất bảo vệ thực vật vàkích thích sinh trưởng;

- Ô nhiễm tự nhiên: Nhiễm As, Fe,…

Mức độ ô nhiễm do sản xuất ở một số vị trí khảo sát khá nghiêm trọng.Chủ yếu tập trung vào các KCN, CCN, khu vực chăn nuôi đơn lẻ và nhữngvùng chuyên canh, thâm canh sử dụng phân bón và hóa chất BVTV cho sảnxuất nông gnhiệp Ô nhiễm còn xảy ra cục bộ ở các bãi chôn lấp rác và cácnghĩa trang

2.3.1 Ô nhiễm đất do nước thải

Nguồn nước thải gây ô nhiễm đất bao gồm:

- Nước thải từ các KCN, CCC;

- Nước thải sinh hoạt, dịch vụ;

- Nước thải chăn nuôi;

- Nước thải chế biến và nuôi trồng thủy sản;

- Nước thải bệnh viện;

- Nước thải từ các bãi chôn lấp rác;

- Nước thải từ các nghĩa trang;

- Nước tưới tiêu ô nhiễm cao có thể đưa các chất có hại vào đất, tích tụđộc tố gây nên suy thoái đất

2.3.2 Ô nhiễm đất do chất thải rắn

Ô nhiễm đất do chất thải rắn phát sinh từ một số nguồn chính như: Chất thải rắn công nghiệp, CTR nông nghiệp và CTR sinh hoạt với sự đa dạng về chủng loại và thành phần:

- CTR công nghiệp: bao gồm CTR sản xuất trong chế biến nông sản,thực phẩm, thủy sản, cơ khí và vật liệu xây dựng Trong đó, CTR từ các nhàmáy và hầm mỏ thường chứa một số kim loại nặng hoặc một số chất độc dạnghữu cơ và các chất vô cơ làm cho đất bị ô nhiễm ở các kiểu khác nhau Theo số

liệu khảo sát, đánh giá tác nhân gây ô nhiễm môi trường đất từ rác thải côngnghiệp cho thấy:

+ 50% CTR công nghiệp ở dạng than, xỉ, bụi, polime đã qua sử dụng;+ Khai thác mỏ sinh ra nhiều chất thải đất đá cát, thảm thực vật bị phá huỷ dẫn đến bị xói mòn đất;

+ 15% CTR độc hại nguy hiễm chứa các kim loại độc hại như: thuỷ ngân, chì, cadimi, Crôm, Asen,…

+ Các loại thuốc nhuộm

Các loại CTR công nghiệp này nếu thải bỏ không đúng quy cách sẽ tích lũy trong đất, thâm nhập vào cơ thể con người theo chuỗi thức ăn

- CTR sinh hoạt bao gồm chủ yếu các hợp chất hữu cơ thối rữa và cácloại vi khuẩn và ký sinh trùng gây bệnh

- CTR nông nghiệp chứa các hóa chất BVTV, thuốc nông nghiệp còn tồnlưu,… gây ô nhiễm đất đồng thời theo chuỗi thức ăn tác hại đến sức khoẻ conngười Bên cạnh đó, nguồn chất thải từ hoạt động chăn nuôi như phân gia súc,thức ăn thừa nếu không được thu gom xử lý đảm bảo kỹ thuật và vệ sinh môitrường sẽ gây ra tác động xấu đến môi trường đất Nếu lượng chất thải này lớn

sẽ làm giảm khả năng tự làm sạch của đất Một khi sự ô nhiễm đã trở nên trầmtrọng sẽ dẫn đến các hoạt động chuyển hoá trong môi trường đất bị tê liệt, chấtthải, vi trùng từ đó mà lan ra khắp nơi: vào nước ngầm, nước mặt và trongkhông khí

Những CTR này bị vứt bỏ bừa bãi, theo nước mưa ngấm vào đất, sôngngòi, ao hồ và nguồn nước ngầm Nguồn nước bị ô nhiễm này lại được dùng đểtưới tiêu sẽ làm thay đổi chất đất và kết cấu đất, ảnh hưởng tới vi sinh vật trongđất, cản trở sự sinh trưởng của bộ rễ thực vật và ảnh hưởng tới sản lượng câytrồng

2.3.3 Ô nhiễn môi trường đất do khí thải

Nguồn ô nhiễm đất do khí thải phát sinh từ:

- Hoạt động sản xuất công nghiệp: vận hành lò hơi, máy phát điện, độngcơ,…với các loại khí thài đặc trưng là SOx, NOx, COx;

- Khói, bụi phát sinh tại các CCN: lò gạch, lò đốt chất thải rắn chứ mộtlượng đảng kể các thành phần CxHy, NOx, SO2, CO, bụi, HF,…;

- Khí thải phát sinh từ các lò đốt rác y tế;

- Hoạt động giao thông vận tải: khói xe chứa các thành phần độc hại nhưbụi, NOx, SO2, CO, hơi xăng, THC, benzen, Pb có nguy cơ gây ô nhiễm đất ven

2 bên đường hoặc các khu vực gần trục lộ giao thông

Các chất khí độc hại khi kết hợp với nước hình thành mưa acid gây chua cho đất Các hợp chất hữu cơ, hơi chì, bụi sẽ lắng động trong đất, tích luỹ trongđất gây ô nhiễm tiềm tàng

2.3.4 Ô nhiễm đất từ nông dược và phân hoá học

Khi sử dụng phân bón hoá học, 50% độc chất được cây hấp thụ còn 50%

sẽ đi vào đất đẫn tới ô nhiễm đất làm suy thoái chất lượng đất, làm mất cânbằng dinh dưỡng trong đất

Bên cạnh đó, việc sử dụng không hợp lý nông được, phân hoá học sẽ dẫnđến hiện tượng hoá chất tồn lưu trong đất qua phân giải chuyển hoá, biến thànhmuối nitrat

Các loại phân hoá học thuộc nhóm chua sinh lý (ure, (NH4)2SO4, K2SO4,KCl, super photphat) còn tồn dư acid làm chua đất, nghèo kiệt các ion baz vàxuất hiện nhiều độc tố đối với cây trồng như: Al3+, Mn2+, Fe3+; làm giảm hoạttính sinh học của đất Hơn nữa, một số hoá chất có thể diệt luôn cả những sinhvật có lợi trong môi trường đất hoặc ảnh hưởng tới hoạt động của vi sinh vật,cản trở sự sinh trưởng của bộ rễ thực vật và ảnh hưởng tới sản lượng cây trồng

Các loại thuốc BVTV như thuốc trừ sâu, diệt cỏ, nhằm diệt sâu bệnh vàbảo vệ mùa màng nhưng chúng làm ô nhiễm đất một cách nghiêm trọng Vì cácloại thuốc BVTV đều là hợp chất hữu cơ gốc Clor, Phosphour là những chất rấtđộcvà bền vững trong môi trường Hiện tại có trên 1.000 hợp chất có chứa kimloại và á kim trong các loại thuốc BVTV Thuốc BVTV trong môi trường phânhuỷ rất chậm, dư lượng của nó tích tụ trong đất làm ô nhiễm đất nguy hiễm chosinh vật và con người

Cùng với sự tăng lên về số lượng sử dụng phân hoá, độ sâu và độ rộngcủa loại ô nhiễm này ngày càng nghiêm trọng Với số lượng lớn nông dượcđược tích luỹ trong đất, đặc biệt là các thuốc BVTV có chứa các nguyên tố

KLN như chí, asen, thuỷ ngân,…có độc tính cao, thời gian lưu trong đất dài.Những loại nông dược này được cây trồng hấp thu , tích tụ trong quả và lá sau

đó đi vào cơ thể các sinh vật tiêu thụ gây tác hại đến sức khoẻ các sinh vật này

- Nhiễm mặn: do muối trong nước biển, nước triều hay từ các mỏ muối,

… nồng độ áp suất thẩm thấu cao gây hạn sinh lí cho thực vật;

- Gley hóa trong đất sinh ra nhiều chất độc cho sinh thái (CH4, N2O, CO2,

2.3.7.2 Tràn dầu

Dầu phát sinh từ các hoạt động giao thông thuỷ, đánh bắt thuỷ hải sản và

từ các sự cố tràn dầu cũng làm ảnh hưởng đến môi trường đất Dầu là chất khóphân huỷ bởi các sinh vật trong môi trường đất, những khu đất bị nhiễm dầu sẽ

bị dầu che lấp các khe hở và mao quản của đất, làm tắt các con đường dẫn nướctrong đất đẫn đến sự cặn cõi của đất trong khu vực Bên cạnh đó, vì nguyênnhân này mà các vi sinh vật trong đất mất đi do dầu ngăn cản khả năng hô hấp

và phá huỷ môi trường cung cấp thức ăn cho chúng Đất bị nhiễm dầu gây rahiện tượng cây bị héo và rụng lá, phát triển chậm hoặc có thể bị chết

CHƯƠNG 2 ẢNH HƯỞNG CỦA Ô NHIỄM ĐẤT

3.1 Ảnh hưởng đến sức khoẻ con người

Sự ô nhiễm môi trường đất có ảnh hưởng rất lớn đến sức khoẻ con người

vì các chất ô nhiễm trong đất có thể đi vào cơ thể con người thông qua các loạithực phẩm trồng trên đất như rau, củ, quả và nước uống Các chất ô nhiễm nàykhi đi vào cơ thể con người sẽ tích tụ hoạch tác động trực tiếp gây các triệuchứng cấp tính và bệnh mãn tính tuỳ thuộc vào các loại chất ô nhiễm trong môitrường đất và hàm lượng độc chất tích tụ

- Ô nhiễm thuốc BVTV: Sự tích tụ dư lượng thuốc BVTV trong đất sẽchuyển hoá vào nước và tích tụ trong cây trồng sẽ là nguyên nhân gây ra cácbệnh ung thư đối với người sử dụng chúng;

- Ô nhiễm kim loại nặng: Khi đất bị ô nhiễm KLN, các KLN trong đất sẽchuyển hoá vào môi trường nước dưới đất và tích tụ trong cây trồng Kết quả làkhi con người sử dụng nguồn nước dưới đất hoặc rau quả trồng ở vùng đất bị ônhiễm KLN thì chúng sẽ chuyển hoá vào cơ thể con người Khi KLN được tích

tụ trong cơ thể con người đạt tới một mức độ nào đó sẽ gây ra những chứngbệnh đối với cơ thể Một số ảnh hưởng của các KLN với cơ thể con người nhưsau:

+ Cadimi dễ dàng tạo ra các tương tác với protein và chuyển vào gan,thận Trong khi đó chì và thuỷ ngân là những chất đi vào hệ thần kinh;

+ Các KLN như Chì, Cadimi có thể tập trung trong xương, gây ức chếemzym acid 5-amino-levulin và gây bệnh thiếu máu Cadimi có khả năng đuổikẽm khỏi một số enzym và gây bệnh máu heamatopoiesis,…

+ Chì gây ức chế sự tổng hợp hemoglobin đưa đến bệnh thiếu máu Tóm lại, cơ chế nhiễm độc của các KLN rất đa dạng và phức tạp và hiệnnay vẫn đang được nghiên cứu cả về lĩnh vực bệnh học và điều trị

- Ảnh hưởng của một số chất hữu cơ: Sự tích luỹ một số chất ô nhiễmhữu cơ từ môi trường đất trong nông sản đặc biệt là PCBs sẽ gây ra sự tích tụtrong cơ thể và gây ra một số bệnh như: Gây ra chứng gan to (hepatomegaly)phân cắt tế bào vô độ ở ống dẫn mật; Tích luỹ mỡ, thoái hoá mô mỡ; Giảm hoạttính của các men ATPase ở màng; Suy kiệt các vitamin hoà tan trong chất béo,

(hành vi sai lạc, cử động tức thời bị sai lạc, bị tê ở các đầu chi); Ảnh hưởng đếnphôi và bào thai và có khả năng gây ung thư.

3.2 Ảnh hưởng đến hoạt động phát triển kinh tế xã hội

Mọi sự ô nhiễm đều dẫn đến sự kém phát triển KT – XH, trong đó môitrường đất giữ một vai trò quan trọng vì ô nhiễm môi trường đất có liên quanđến những vấn đề ô nhiễm của các thành phần môi trường khác như nước,không khí và hệ sinh thái Các ảnh hưởng của ô nhiễm và suy thoái môi trườngđất đến sự phát triển KT – XH như sau:

- Ảnh hưởng đến tâm lý nước dân và yên ổn xã hội: Chính những vấn đề

ô nhiễm đất đã gây nên những ảnh hưởng rất lớn đến sức khoẻ con người.Ngoài việc làm giảm sức khoẻ, gây ra các bệnh hiếm nghèo thì ô nhiễm đất còngây tâm lý hoang mang cho người dân đang sinh sống trong vùng đất bị ônhiễm cho tốn chi phí cho việc chữa bệnh, không yên tâm sinh hoạt và sảnxuất, lo lắng đến thế hệ mai sau Chính những nguyên nhân này gây nên tìnhtrạng tâm lý không yên ổn và gián tiếp gây nên những ảnh hưởng xã hội khác

- Ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp: Giảm năng suất và chất lượng câytrồng, sản phẩm nông nghiệp dẫn đến những ảnh hưởng đến những vấn đề liênquan đến thu nhập của nông dân và sự phát triển của ngành chế biến nông sản.Bên cạnh đó ô nhiễm môi trường đất cũng ảnh hưởng đến kỹ thuật canh tácnông nghiệp, việc đầu tư kỹ thuật sẽ gặp nhiều khó khăn hơn

- Ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp: Ngành công nghiệp bị ảnhhưởng nặng nề nhất là chế biến nông sản, ngành sản xuất vật tư nông nghiệp vàngành sản xuất công nghiệp có nhu cầu sử dụng nước Khi các nguyên vật liệuliên quan đến quá trình ô nhiễm đất thì các sản phẩm đầu ra sẽ có chất lượngkhông được như ý hoặc để đạt được phải tốn một chi phí cao Ngoài ra còn tốnmột khoản chi phí không nhỏ liên quan xử lý nước, xử lý đất Những tốn kémnày đều có những ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của ngành côngnghiệp

- Ảnh hưởng đến sinh hoạt, đô thị: Do ô nhiễm đất đều liên vấn đề ônhiễm các thành phần môi trường khác, nhất là nguồn nước Nếu nguồn nước

bị ô nhiễm do ảnh hưởng của ô nhiễm đất thì sẽ tốn rất nhiều cho chi phí xử lýnước và những tốn kém liên quan