Một nhà nghiên cứu dạy học Địa lí đã từng nói: “Muốn sử dụng tốt kênh hình giáo viên phải có kiến thức Lích sử Địa lí sâu sắc. Nếu giáo viên không có kiến thức sâu sắc, không chuẩn bị thì thêm mất thời gian”. Thật vậy, trong các môn khoa học xã hội có thể nói Địa lý là môn học rất cần sự trợ giúp của kênh hình. Trong bộ môn nghiên cứu “trăm sông nghìn núi” này kênh hình có hai chức năng lớn: vừa là phương tiện trực quan sinh động vừa là nguồn tri thức cốt lõi đối với người học. Những hình ảnh đa màu sắc từ SGK đến màn hình Power Point không chỉ giúp HS nhận thức được sự vật hiện tượng địa lý một cách thuận lợi mà còn là nguồn tri thức để các em khai thác, phát hiện ra những kiến thức lịch sử Địa lý mới mẻ còn ẩn giấu trong kênh hình. Theo đó, kênh hình đập trực tiếp vào thị giác nên có sức lưu giữ hình ảnh cao. Bằng chứng từ một kết quả nghiên cứu cho thấy học sinh nhớ được 30% nếu chỉ nghe bằng tai, còn nếu cả nghe lẫn nhìn sẽ nhớ được 50% kiến thức.
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ.
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Một nhà nghiên cứu dạy học Địa lí đã từng nói: “Muốn sử dụng tốt kênh hình giáo viên phải có kiến thức Địa lí sâu sắc Nếu giáo viên không có kiến thức sâu sắc, không chuẩn bị thì thêm mất thời gian”.
Thật vậy, trong các môn khoa học xã hội có thể nói Địa lý là môn học rất cần sự trợ giúp của kênh hình Trong bộ môn nghiên cứu “trăm sông nghìn núi” này kênh hình có hai chức năng lớn: vừa là phương tiện trực quan sinh động vừa
là nguồn tri thức cốt lõi đối với người học Những hình ảnh đa màu sắc từ SGK đến màn hình Power Point không chỉ giúp HS nhận thức được sự vật hiện tượng địa lý một cách thuận lợi mà còn là nguồn tri thức để các em khai thác, phát hiện
ra những kiến thức Địa lý mới mẻ còn ẩn giấu trong kênh hình Theo đó, kênh hình đập trực tiếp vào thị giác nên có sức lưu giữ hình ảnh cao Bằng chứng từ một kết quả nghiên cứu cho thấy học sinh nhớ được 30% nếu chỉ nghe bằng tai, còn nếu cả nghe lẫn nhìn sẽ nhớ được 50% kiến thức
Để phù hợp với đặc trưng môn học đồng thời thực hiện tốt quá trình đổi mới phương pháp giáo dục theo hướng tích cực hoá hoạt động của học sinh thì việc dạy và học Địa lí trong nhà trường phổ thông muốn đạt hiệu quả cao cần phải có
sự kết hợp nhuần nhuyễn trong việc khai thác hệ thống kênh chữ và kênh hình Sở
dĩ như vậy vì kênh hình ngoài chức năng đóng vai trò là phương tiện trực quan minh họa cho kênh chữ nó còn là một nguồn tri thức lớn có khả năng phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập Bên cạnh đó thông qua kênh hình con đường nhận thức của học sinh được hình thành, giúp cho học sinh tự mình phát hiện và khắc sâu kiến thức Sử dụng kênh hình còn giúp cho giáo viên tổ chức việc dạy và học theo đặc trưng bộ môn nhằm đạt hiệu quả cao
Trong thời gian gần đây sách giáo khoa Địa lí đã có nhiều thay đổi phù hợp hơn với nhu cầu đổi mới dạy và học Trong đó, số lượng kênh hình chiếm tỉ lệ khá cao với nội dung phong phú: bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, tranh ảnh, bảng số liệu
Trang 2và được thể hiện bằng màu sắc có tính khoa học, trực quan cao đảm bảo thuận lợi cho việc dạy và học theo hướng phát huy tính tích cực chủ động của học sinh Để
có thể khai thác được tối đa hệ thống kiện thức của sách giáo khoa việc hướng dẫn cho học sinh phương pháp khai thác hệ thống kênh hình là một trong những nhiệm vụ quan trọng của người giáo viên Địa lí
Đây chính là lí do tôi chọn: “ Sử dụng kênh hình trong dạy-học Địa lí THCS” làm đề tài nghiên cứu và cũng là vấn đề tôi ấp ủ bấy lâu.
II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
- Học sinh lớp 6, lớp 9
III MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Giúp học sinh dễ dàng hơn trong việc nhận biết các kiến thức-kĩ năng môn Địa lí
- Kích thích hứng thú học tập, khám phá bộ môn Địa lí cho học sinh
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp trực quan
- Phương pháp thuyết trình
- Điều tra
- Khảo sát
- Thống kê
- Bảng biểu
1 KHẢO SÁT VIỆC HỌC CỦA HỌC SINH
Qua dạy học môn Địa lí nhiều năm tôi nhận thấy học sinh đều rất say mê học
bộ môn Địa lí Các em đều suy nghĩ, tìm tòi, khám phá kiến thức bộ môn qua từng tiết giảng, dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo, qua các hiện tượng tự nhiên, Địa lí dân cư -xã hội, Địa lí các châu lục Trước đây chủ yếu được phản qua kênh chữ, kênh hình còn có phần hạn chế Nên việc học bộ môn Địa lí đối với các em
có khó khăn hơn, dẫn đến kết quả qua khảo sát chất lượng cuối năm chưa cao được thể hiện rõ qua các khối lớp :
Trang 3Loại
khối
bình
Yếu
2 ĐỌC NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU, CHUẨN BỊ THIẾT BỊ DẠY HỌC
Bản thân tôi đã nghiên cứu kỹ kiến thức ở sách giáo khoa, sách hướng dẫn giảng dạy, tập bản đồ bài tập và soạn bài chu đáo trước khi lên lớp
Chuẩn bị đủ các thiết bị như: Bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, mẫu vật, quả địa cầu,
mô hình, băng hình, tranh ảnh, phiếu học tập cho phù hợp với các tiết dạy ở các khối lớp
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ KHOA HỌC
Trở lại với môn địa lý, nói về dụng cụ trực quan thì bản đồ như một người
“anh cả” có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong dạy và học Trước hết vì nó là kiến thức được lý giải bằng đường nét cụ thể nhất và được ví như cuốn SGK thứ hai trong tay người học và người dạy Đối với học sinh, bản đồ như một chất xúc tác và đòn bẩy trong chiến lược bồi dưỡng năng lực tự học, tự tìm tòi nghiên cứu Đối với người dạy, bản đồ trở thành “cây gậy thần” để dò đường tri thức cho học sinh qua nhận thức và tư duy Đặc biệt đối với chương trình THCS, kiến thức
môn địa lý có phần trừu tượng mà bài học Khu vực Tây Nam Á là một ví dụ nếu
không có thêm kênh hình thì học sinh sẽ rất mơ hồ khi thu nhận kiến thức toàn bài
Thật vậy, mục đích sử dụng kênh hình trước hết để lôi kéo, “dẫn dụ” các em tập trung cao độ vào bài giảng và vào các điểm thảo luận từ đó có định hướng học tập tốt hơn Từ chỗ dễ nhận biết và nhớ kiến thức HS dễ dàng hiểu được những vấn đề giáo viên muốn truyền đạt, dù có trừu tượng và khó hiểu
II CƠ SỞ THỰC TIỄN
Trang 41 Tình hình giảng dạy địa lí hiện nay
Hiện nay, cùng với việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa tạo điều kiện cho học sinh có thể tự học và tự nghiên cứu nhiều hơn thì việc đổi mới phương pháp cũng đang được các giáo viên chú ý và thực hiện Một loạt các phương pháp dạy học “lấy học sinh làm trung tâm” đã và đang được giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học
Đối với môn Địa lí, việc đổi mới phương pháp dạy học để phát huy tính tích cực, chủ động tìm tòi kiến thức càng có ý nghĩa quan trọng Trong thực tế giảng dạy Địa lí hiện nay có thể thấy việc sử dụng kênh hình ngày càng phổ biến và đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc cung cấp kiến thức cho học sinh Đây là một phương tiện dạy học tích cực, nó không chỉ có chức năng là minh họa cho bài giảng mà còn góp phần là nguồn cung cấp kiến thức mới lạ, hiệu quả sinh động, hấp dẫn Kênh hình còn giúp cho giáo viên thuận lợi và tiết kiệm thời gian trong quá trình giảng dạy địa lí
Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng kênh hình địa lí vẫn còn nhiều hạn chế Một số giáo viên chưa nhận thức được đầy đủ vai trò của hệ thống kênh hình, cho rằng kênh hình chỉ là đồ dùng trực quan nên việc sử dụng kênh hình chỉ mang tính chất minh họa cho kênh chữ Ngoài ra một số giáo viên đứng tuổi, những giáo viên ở vùng sâu, vùng xa thường ít hoặc không sử dụng đồ dùng trực quan
để tạo nhu cầu và hứng thú cho học sinh
Về phía học sinh, sau khi được học địa lí với phương pháp dạy học tích cực
đa số các em hứng thú và thích học môn Địa lí, thái độ học tập của các em thay đổi theo chiều hướng tích cực Các em có kĩ năng khai thác kiến thức từ kênh hình khá hiệu quả Tuy nhiên, nhiều học sinh vẫn coi địa lí là môn phụ cho nên học tập không nghiêm túc, mang tính đối phó và ít khi duy trì được hứng thú lâu dài với môn học
2 Hiện trạng về phương tiện dạy học ở nhà trường
Cơ sở vật chất và phương tiện dạy học Điạ lí ở các trường phổ thông trong những năm gần đây cũng đã được chú ý đầu tư nhưng vẫn còn thiếu và chưa đáp
Trang 5ứng được nhu cầu dạy và học Nhiều giáo viên cũng đã tiến hành làm các đồ dùng
hỗ trợ thêm cho việc giảng dạy (như các mô hình, các tranh ảnh sưu tầm ) Bên cạnh đó có nhiều giáo viên coi nhẹ việc sử dụng phương tiện dạy học, phần lớn các giáo viên chỉ sử dụng kênh hình với chức năng minh hoạ kiến thức chứ chưa khai thác nội dung cũng như hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ kênh hình
Như vậy, kĩ năng giảng dạy và hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình nhìn chung còn nhiều hạn chế Giáo viên đã biết sử dụng kênh hình nhưng không thường xuyên cho nên còn thiếu thành thạo dẫn đến học sinh cũng lúng túng không biết cách tiếp cận để khai thác kiến thức từ kênh hình
Vấn đề đặt ra là phải có những phương pháp khai thác kênh hình cụ thể, đảm bảo đúng vai trò và chức năng của kênh hình trong dạy học địa lí
Qua xác định được vai trò của kênh hình và kênh chữ trong dạy học Địa lí, nên bản thân trong qua trình dạy học đã áp dụng vào các bài Địa lí để học sinh dễ hiểu, dễ nhớ bài sâu sắc, giúp các em nắm được phương pháp học tập của bộ môn Địa lí
Bản thân tôi đã xác định trong quá trình dạy học Địa lí kênh hình đều được
sử dụng với cả 2 chức năng: Minh họa và làm nguồn tri thức Nhưng quan trọng
và có ý nghĩa nhất vẫn là chức năng: Làm nguồn tri thức
Hệ thống thông tin trong dạy Địa lí
Bản đồ lược đồ
Biểu đồ
đồ thị
Sơ đồ, hình vẽ
Mô hình lát cắt
Tranh ảnh
Trang 6Trong phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình tôi đã đặt câu hỏi dẫn dắt học sinh căn cứ vào nguồn tri thức đó tìm ra lời giải đáp Quá trình dạy học như vậy sẽ có tính chất như một cuộc đàm thoại giữa thầy và giữa thầy
và trò, trong đó trò luôn luôn phải suy nghĩ, động não để tìm tòi phát hiện tri thức
III PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY-HỌC ĐỊA LÍ THCS
1 Đặc điểm của hệ thống kênh hình
Nếu như trước đây, SGK với khổ nhỏ, chủ yếu là kênh chữ kênh hình rất hiếm hoi Hiện nay, cải cách chương trình và SGK kênh hình đã được chú trọng hơn, trung bình mỗi bài có 3-5 kênh hình Chất lượng của kênh hình cũng được tăng lên rõ rệt và phù hợp với hệ thống kênh chữ, tạo điều kiện cho giáo viên tiến hành giảng dạy và hướng dẫn học sinh khai thác tri thức địa lí thông qua kênh hình
Dựa vào hệ thống kênh hình được cung cấp, học sinh tri giác nhanh, phát hiện ra các xu thế chính, các đặc điểm chủ yếu của sự vật hiện tượng Ngoài ra một số sơ đồ, biểu đồ còn thể hiện cả mối quan hệ qua lại giữa các hiện tượng, các quá trình địa lí, các lược đồ trong SGK được khái quát hoá nhằm nhấn mạnh các kiến thưc quan trọng nhất
Kênh hình được bố trí không những trong các bài học lí thuyết mà còn được thể hiện trong các bài thực hành nên việc rèn luyện kĩ năng địa lí với kênh hình cũng chiếm một vị trí quan trọng Lúc này việc rèn luyện kĩ năng địa lí được chuyển hoá sang việc xây dựng một số loại kênh hình phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh Ngoài ra, ngay dưới mỗi kênh hình đều có những câu hỏi đòi hỏi mức độ tư duy của học sinh Qua hệ thống câu hỏi này khi quan sát kênh hình học sinh có được những định hướng cụ thể cho việc tự lực tìm ra tri thức địa lí Như vậy, với những đổi mới về chương trình và sách giáo khoa theo quan điểm dạy học tích cực tạo ra nhiều tình huống học tập Kiến thức được trình bày bằng nhiều hình thức khác nhau thông qua kênh hình và kênh chữ Điều này tạo
Trang 7nên hứng thú học tập bộ môn, kích thích lòng ham hiểu biết giúp việc dạy và học trở nên nhẹ nhàng và dễ dàng hơn
2 Các loại kênh hình trong SGK Địa lí
2.1 Hệ thống lược đồ
lược đồ là các loại bản đồ vẽ sơ lược các nội dung chính cần thiết, phục vụ riêng cho từng bài học Lược đồ và bản đồ in trong SGK có tác dụng minh hoạ cho bài giảng của giáo viên – học sinh khai thác những tri thức tiềm ẩn, làm cho bài học trở nên sinh động, học sinh dễ tiếp thu, khắc sâu được kiến thức và qua đó hiệu quả của giờ học địa lí được nâng cao hơn
Trong quá trình giảng dạy giáo viên nên kết hợp giữa các lược đồ in trong SGK với các bản đồ , lược đồ treo tường, Alat Có như vậy thì kiến thức truyền đạt cho học sinh mới đầy đủ
2.2 Các loại biểu đồ, bảng số liệu
* Biểu đồ:
Mỗi biểu đồ đều được thể hiện bắng các màu sắc có tính trực quan Trong
đó, tuỳ vào nội dung cụ thể của từng bài mà xây dựng các loại biểu đồ khác nhau cho phù hợp
Các loại biểu đồ cơ bản được sử dung là:
- Biểu đồ hình tròn
- Biểu đồ hình cột
- Biểu đồ đường
- Biểu đồ miền
- Biểu đồ kết hợp
Trong giảng dạy địa lí kinh tế - xã hội các loại biểu đồ có vai trò hết sức quan trọng, nó là phượng tiện trực quan các số liệu thống kê để học sinh khai thác kiến thức đồng thời là phương tiện để học sinh rèn luyện kĩ năn địa lí
* Bảng số liệu thống kê
Trang 8Là các số liệu thống kê riêng biệt được tập hợp thành bảng, trong đó các số liệu thống kê có mối quan hệ với nhau
Số liệu thống kê giúp cho giáo viên giảng dạy, truyền đạt kiến thức cho học sinh, dùng để minh hoạ các nội dung cảu bài học Trong SGK Địa lí 12 – Chương trình cơ bản có 35 bảng số liệu thống kê, hầu hết các số liệu thống kê đảm bảo tính khoa học, mức độ chính xác cao và đều là số liệu năm 2005 Điều này tạo thuận lợi cho giáo viên và học sinh trong quá trình giảng dạy và học tập địa lí Giúp cho việc phân tích các hiện tượng địa lí được chính xác và phù hợp với xu thế phát triển
2.3 Các sơ đồ, lát cắt địa hình
Hiện nay, với việc dạy học theo xu hướng mới, sơ đồ không chỉ thể hiện các đối tượng địa lí cụ thể và các mối quan hệ của chúng mà còn dùng để tiến hành sơ
đồ hoá trong quá trình dạy học địa lí Nghĩa là toàn bộ nội dung bài học được giáo viên tóm tắt lại bằng sơ đồ
3 Những yêu cầu về việc sử dụng kênh hình trong dạy học địa lí
3.1 Yêu cầu về các loại kênh hình
Đối với môn Địa lí, một môn khoa học được xếp vào các ngành khoa học thực nghiêm thì các phương pháp dạy học có ý nghĩa quan trọng Hiện nay, trong mỗi giờ học địa lí, các kênh hình được tạo ra từ phương tiện dạy học luôn được
sử dụng thường xuyên và có vai trò không nhỏ trong việc điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên Đồng thời nó cúng là nguồn tri thức phong phú để học sinh độc lập tìm tòi và rèn luyện các kĩ năng cần thiết Để nâng cao hiệu quả của việc khai thác kênh hình trong quá trình dạy học địa lí thì bản thân kênh hình phải đảm bảo các yêu cầu sau:
3.2 Tính khoa học
Các kênh hình được sử dụng trong dạy học địa lí phải đảm bảo tính khoa học Một trong những yêu cầu khoa học đẩu tiên là kênh hình phải đảm bảo tính chính xác về đối tượng địa lí, các hiện tượng địa lí cần thể hiện trên các kênh hình
Trang 9phải có sự tương ứng với thực tế Đặc biệt là đối với bản đồ phải có độ chính xác
về tính khoa học cũng như phương pháp thể hiện
Tính khoa học của kênh hình còn được thể hiện ở lượng thông tin mà nó truyền tải Dựa vào nội dung cụ thể cũng như trình độ nhận thức của học sinh mà
ta tiến hành xây dựng kênh hình theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh
3.3 Tính trực quan
Đảm bảo tính trực quan là một trong những nguyên tắc quan trọng của kênh hình Tính trực quan của kênh hình thể hiện ở khả năng nhận biết nhanh các đối tượng và hiện tượng địa lí được biểu hiện trên kênh hình của học sinh
Hệ thống kênh hình nên sử dụng những màu sắc đẹp, các kí hiệu gần gũi, các hình ảnh trực quan nhằm kích thích hứng thú học tập của học sinh
Tuy nhiên do đặc thù của môn học cho nên hệ thống kênh hình không chỉ dễ nhìn mà phải gọn nhẹ, dễ di chuyển Ngoài ra để đảm bảo các nguyên tắc trực quan thì kênh hình được trình bày trong SGK phải có một sự nhất quán với kênh chữ, nội dung biểu hiện phải tập trung vào nội dung quan trọng tránh lồng ghép quá nhiều nội dung vào một đơn vị hình làm rối kênh hình
3.4 Tính sư phạm
Để đảm bảo được tính sư phạm thì kênh hình được xây dựng phải có sự nghiên cứu kĩ về nội dung và về phương pháp cũng như đặc điểm tâm lí lứa tuổi của học sinh
Bản thân học sinh cũng giống như trang giấy trắng, chính quá trình học tập rèn luyện trong nhà trường phổ thông đã góp phần hình thành nên nhân cách và phẩm chất của các em Do vậy, khi lựa chon, thiết kế kênh hình phục tính sư phạm còn thể hiện ở sự thống nhất về kí hiệu, phương pháp thể hiện
3.5 Tính thẩm mĩ
Kênh hình được sử dụng trong giảng dạy Địa Lí phải đảm bảo tính thẩm mĩ cao, các đường nét, màu sắc phải hài hoà, cân đối Tính thẩm mĩ vừa có tác dụng thu hút học tập của học sinh vừa có tác dụng giáo dục óc thẩm mĩ cho học sinh
Trang 10III THỰC HIỆN GIỜ DẠY TRÊN LỚP.
* Một số ví dụ minh họa:
1 Khi dạy ôn tập về chuyển động của Trái Đất và các hệ quả
Tôi đã phát phiếu học tập cho học sinh với nội dung như sau:
Vẽ sơ đồ thể hiện sự chuyển động của Trái Đất và các hệ quả của nó
- Với nội dung câu hỏi trên, tôi cho học sinh làm việc cá nhân
- Học sinh kết hợp kiến thức đã học, mô hình vận động của Trái đất quanh trục và quanh Mặt Trời để điền vào phiếu học tập(nội dung trong phiếu bỏ trống)
Vẽ sơ đồ thể hiện sự chuyển động của Trái Đất và các hệ quả của nó
2 Khi dạy bài: Môi trường nhiệt đới gió mùa(lớp 7)
- Ở mục tổng kết bài, tôi cho học sinh hoàn thành sơ đồ tư duy sau:
- Học sinh dựa vào các dữ liệu của tiết học để hoàn thành sơ đồ
Khắp mọi nơi
trên TĐ lần lượt
có ngày và đêm
Sự chuyển động Của TĐ
Vận động tự quay quanh trục
Chuyển động quanh MT
Sự lệch hướng của các vật thể chuyển động trên TĐ
Hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau tùy theo vĩ độ
Hiện tượng các mùa trên TĐ