THỰC TRẠNG TĂNG HUYẾT áp VÀ YẾU TỐ LIÊN QUAN ở BỆNH NHÂN TUỔI TỪ 18 35 ở KHOA NỘI TIM MẠCH BỆNH VIỆN HỮU NGHỊ đa KHOA NGHỆ AN

Vìvậy, tăng huyết áp mà phần lớn không tìm thấy nguyên nhân khoảng 95%.Bệnh này đang trở thành mối đe dọa toàn thể nhân loại bởi nhiều biến chứngnguy hiểm như : nhồi máu cơ tim, suy tim

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH NGHỆ AN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y KHOA VINH

ĐỀ CƯƠNG

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

TÊN ĐỀ TÀI : THỰC TRẠNG TĂNG HUYẾT ÁP VÀ YẾU TỐ LIÊN QUAN Ở BỆNH NHÂN TUỔI TỪ 18-35 Ở KHOA NỘI TIM MẠCH

BỆNH VIỆN HỮU NGHỊ ĐA KHOA NGHỆ AN

HỌ VÀ TÊN CHỦ NHIỆM ĐỀ TÀI :

Vinh ,tháng 4/2020

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

nghiễm

châu âu

European society

thế giới

International society ofhypertention

organization

organization

Mục lục

ĐẶT VẤN ĐỀ 3

CHƯƠNG I 5

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 5

I.Một số khái niệm liên quan đến nghiên cứu 5

1.Khái niệm về huyết áp và THA 5

1.1 Huyết áp: 5

1.2 Tăng huyết áp: 5

2 Phân loại tăng huyết áp 5

3 Bệnh học của tăng huyết áp 6

3.1 Cơ chế bệnh sinh: 6

3.2 Nguyên nhân 8

3.3 Triệu chứng 9

3.5 Điều trị: 11

4 Thực trạng tăng huyết áp trên thế giới và Việt Nam 12

4.1 Thực trạng tăng huyết áp trên thế giới: 12

4.2 Tình hình tăng huyết áp ở Việt Nam 19

II Một số yếu tố nguy cơ của tăng huyết áp 22

1 Nhóm yếu tố liên quan đến đặc điểm sinh học 22

2 Các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được 24

3 Các biện pháp dự phòng tăng huyết áp trên thế giới và Việt Nam 29 Chương 2 32

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 32

I ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 32

1 Đối tượng nghiên cứu 32

2 Địa điểm nghiên cứu 33

II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33

1 Thiết kế nghiên cứu 33

2 Cỡ mẫu và kỹ thuật chọn mẫu 33

Phụ lục 1: Bộ câu hỏi phỏng vấn 34

Phụ lục 2 Cung cấp về thông tin cho đối tượng tham gia 38

Chương 3 39

DỰ KIẾN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 39

3.1 Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu 39

3.2 Một số yếu tô liên quan THA ở người dân trên 18 tuổi 41

DỰ KIẾN KẾT LUẬN 42

KHUYẾN NGHỊ 43

Tài liệu tham khảo A Thông tin chung về đề tài 1 Tên đề tài 2 Mã số 3 Thời gian thực hiện (Từ tháng 4 /2021 đến tháng 6 /2021 )

4 Cấp quản lý

Trường

5. Kinh phí

Tổng số:

Trong đó, từ Ngân sách SNKH:

6. Thuộc Chương trình: KHCN năm 2013

8 Cơ quan chủ trì đề tài

Tên tổ chức KH&CN: Trường Đại học Y khoa Vinh

B Các tổ chức/cá nhân tham gia thực hiện đề tài

TT Hoạt động của các tổ chức phối hợp tham gia thực hiện đề tài(Ghi tất cảcác tổ chức phối hợp thực hiện đề tài và phần nội dung công việc tham giatrong đề tài) (nếu có)

Tên tổ chức Địa chỉ Hoạt động/đóng góp cho đề tài

1

2

TT Đội ngũ cán bộ thực hiện đề tài (bắt buộc có đầy đủ thông tin)

(Ghi những người có đóng góp chính thuộc tất cả các tổ chức chủ trì và thamgia đề tài, không quá 05 người)

làm việc cho đề tài

1 Chủ nhiệm đề tài

C Kinh phí thực hiện đề tài và nguồn kinh phí

Đơn vị tính: nghìn đồng

T

T Nguồn kinh phí

Tổngsố

Trong đóThuê

khoánchuyênmôn

Nguyên,vậtliệu, nănglượng

Thiếtbị,máymóc

Xâydựng,sửa chữanhỏ

Chikhác

đoán khi huyết áp tâm thu ≥ 140mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 90mmHg.Theo ước tính của tổ chức y tế thế giới (WHO) năm 2016 trên thế giới đã cókhoảng 972 triệu người bị tăng huyết áp ( chiếm 26,4% dân số), và có tới 7,5triệu người tử vong do nguyên nhân trực tiếp là tăng huyết áp Dự báo đến năm

2025 có khoảng 1,56 người bị tăng huyết áp [1]

Mỗi năm trên thế giới có khoảng 17,5 triệu người tử vong do các bệnh lý về timmạch Trong số các trường hợp mắc bệnh và tử vong do tim mạch hằng năm cókhoảng 35-40% nguyên nhân tăng huyết áp [2]

Tại Việt Nam, tỉ lệ tăng huyết áp cũng gia tăng nhanh chóng Kết quả điều tradịch tễ học của viện tim mạch TW tại 8 tỉnh, thành phố của cả nước năm 2019cho thấy tỉ lệ người trưởng thành từ 25 tuổi trở lên bị tăng huyết áp là 25,1 % Theo điều tra quốc gia gần đây (2020) của Cục Y tế dự phòng - Bộ Y tế từngười trưởng thành từ 18-35 tuổi tại 63 tỉnh - thành phố cho thấy tỉ lệ tăng huyết

áp là 18,9% [3]

Tăng huyết áp là căn bệnh diễn biến âm thầm, không có dấu hiệu cảnh báo nào.Những dấu hiệu của tăng huyết áp thường không đặc hiệu và người bệnh thườngkhông thấy có gì khác biệt với người bình thường cho đến khi xảy ra tai biến Vìvậy, tăng huyết áp mà phần lớn không tìm thấy nguyên nhân ( khoảng 95%).Bệnh này đang trở thành mối đe dọa toàn thể nhân loại bởi nhiều biến chứngnguy hiểm như : nhồi máu cơ tim, suy tim, suy thận mạn, đột quỵ não, suy hôhấp, vỡ mạch máu… có thể để lại các di chứng ảnh hưởng đến sức khỏe của conngười, sức lao động của người bệnh và trở thành gánh nặng cho gia đình và xãhội, thậm chí có thể gây tử vong Mặc dù y học đã chứng minh mức độ phổ biến

và nguy hiểm của tăng huyết áp, nhưng cho đến tận bây giờ trong điều trị tănghuyết áp vẫn tồn tại 3 điểm bất hợp lý đó là: tăng huyết áp rất dễ phát hiện (bằngcách đo huyết áp tại nhà khá đơn giản) Tăng huyết áp có thể điều trị đượcnhưng số người được điều trị không nhiều Tăng huyết áp có thể khống chếđược với mục tiêu mong muốn nhưng số người điều trị đạt được “huyết áp mụctiêu” lại không nhiều

Tăng huyết áp nếu được phát hiện sớm, kịp thời thì việc kiểm soát sẽ rất có hiệuquả và hạn chế được các biến chứng nguy hiểm, giảm nguy cơ tử vong và gánhnặng bệnh tật, chi phí điều trị cho bản thân, gia đình và toàn xã hội Nhiềunghiên cứu đã chỉ ra một số nguy cơ từ hành vi lối sống có thể dẫn đến bệnhtăng huyết áp ( như hút thuốc lá, thuốc lào, uống rượu ăn uống không hợp lý, lốisống lười vận động thể dục thể thao…),do gen di truyền.Chính vì thế chúng tôinghiên cứu đề tài này với hai mục tiêu:

MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU:

Mục tiêu cụ thể:

Mục tiêu 1:Mô tả thực trạng tăng huyết áp ở bệnh nhân 18-35 tuổi ở khoa nội

tim mạch Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa tỉnh Nghệ An

Mục tiêu 2:Một số yếu tố liên quan đến tăng huyết áp ở bệnh nhân 18-35 tuổi

ở khoa nộitim mạch Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa tỉnh Nghệ An

CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1.Một số khái niệm liên quan đến nghiên cứu

2.1.1.Khái niệm về huyết áp và tăng huyết áp

2.1.1.1 Huyết áp

-Là áp lực máu cần thiết tác động lên thành động mạch nhằm nuôi dưỡng đến

các mô trong cơ thể.Huyết áp thể hiện bằng 2 chỉ số:

+ HA tâm thu bình thường từ 90-140mmHg

+ HA tối thiểu (HA tâm trương) bình thường từ 60-90mmHg[4].

- Tăng huyết áp nguyên phát:

THA nguyên phát chiếm 95% tổng số bệnh nhân tăng huyết áp, cơ chế bệnhsinh của tăng huyết áp nguyên phát chưa rõ ràng, người ta cho rằng một số yếu

tố sau có thể gây tăng huyết áp nguyên phát [4]:

- Tăng hoạt động thần kinh giao cảm: Khi hệ thần kinh giao :Khi hệ thần kinhgiao cảm bị tăng hoạt động sẽ làm tăng hoạt động của tim, dẫn đến tăng cunglượng tim

-Vai trò của natri trong cơ chế bệnh sinh tăng huyết áp: Lượng natri đưa vào cơthể vượt khả năng đào thải là nguyên nhân làm tăng thể tích tiền tải của tuầnhoàn ,dẫn đến tăng cung lượng tim Người ta thấy các dân tộc không có tập quán

ăn mặn thì tỉ lệ mắc bệnh cao huyết áp thấp Khi các bệnh nhân cao huyết áp hạnchế lượng muối ăn thì huyết áp của họ cũng giảm ,tuy nhiên cần chú ý nếu hạnchế nghiêm ngặt quá có thể gây hạ huyết áp đột ngột Tuy nhiên trong thựcphẩm và chế độ ăn của một số dân tộc chứa natri nhiều hơn nhu cầu hằng ngàynhưng chỉ có một phần nhỏ dân số biểu hiện sự tác hại của lượng muối cao này

Vì vậy có ý kiến cho rằng ,cao huyết áp natri còn liên quan đến khuyết tật ditruyền trong bài tiết natri của thận, trong cơ chế bơm natri của màng tế bào

- Tăng huyết áp thứ phát :

Khoảng 5% bệnh nhân THA có nguyên nhân rõ ràng [5]

- Màng tế bào: cao huyết áp nguyên phát thường có những bất bình thường củamàng tế bào, rối loạn khả năng vận chuyển các chất

- Phì đại mạch vành: tế bào cơ trơn của thành mạch bị phì đại do tăng sản xuấtcác tế bào, rối loạn khả năng vận chuyển các chất

- Trạng thái béo phì, kháng insullin: Những người béo phì (nhất là béo phì nửatrên cơ thể) có tỉ lệ mặc bệnh THA

- U tủy thượng thận: Chiếm 1-2% tổng số bệnh nhân tăng huyết áp thứ phát

- Hẹp eo động mạch chủ: Tăng huyết áp ở phần trước chỗ hẹp và giảm ở phầnsau chỗ hẹp

- THA ở phụ nữ mang thai: Bệnh tăng huyết áp xuất hiện hoặc nặng lên khi cóthai là một trong những nguyên nhân gây tử vong của người mẹ cũng như thainhi

- Sử dụng ơstrogen: Sử dụng kéo dài thuốc tránh thai sẽ gây tăng huyết áp vìơstrogen gây tăng tổng hợp tiền chất renin [5]

2.2.2Nguyên nhân

-Stress (tác nhân gây bệnh): ở những người ăn nhiều natri (do thói quen tronggia đình) khả năng lọc của thận tăng cũng tăng tái hấp thu nước, làm tăng thể

tích máu Màng tế bào có sự tặng thẩm thấu di truyền đối với natri, canxi vàotrong tế bào của cơ trơn mạch máu, dẫn đến tăng tính co mạch, tăng sức cảnngoại vi gây tăng huyết áp.

-Ăn mặn ,uống rượu bia

-Thừa cân béo phì ,lười vận động

2.2.3 Phân loại :

Bảng 1.1phân loại huyết áp theo WHO/ISH (2003) [6].

THA tâm thu đơn

độc

2.2.4Triệu chứng

- Nhức đầu

- Chảy máu mũi

- Vết máu trong mắt hoặc xuất huyết kết mạc

- Tê hoặc ngứa ran các chi

- Buồn nôn và nôn

- Choáng và chóng mặt

- Đau tim

2.2.5 Biến chứng của tăng huyết áp

Vì tỷ lệ THA tăng nhanh do vậy tỷ lệ các biến chứng của THA cũng ngày cànggia tăng, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và sức lao động của người dân trong cộngđồng một cách rất rõ rệt.

- Tổn thương ở tim: Suy tim và bệnh mạch vành là hai biến chứng chính và lànguyên nhân tử vong cao nhất đối với THA: thất trái phì đại gây suy tim toàn

bộ, suy mạch vành gây nhồi máu cơ tim, phù phổi cấp [7] THA thường xuyên

sẽ làm cho thất trái to ra, về lâu dài, thất trái bị giãn; khi sức co bóp của tim bịgiảm nhiều thì sẽ bị suy tim, lúc đầu suy tim trái rồi suy tim phải và trở thànhsuy tim toàn bộ

- Tổn thương ở não: Tai biến mạch máu não thường gặp như: nhũn não, chảymáu não ,xuất huyết não có thể tử vong nhanh hoặc để lại di chứng nặng nề Cóthể chỉ gặp tai biến mạch máu não thoáng qua với các triệu chứng thần kinh khutrú không quá 24 giờ hoặc bệnh não do THA với lú lẫn, nhức đầu ,mất ngủ ,giảm lao động trí óc ,hay quên ,hôn mê kèm co giật, nôn mửa, nhức đầu dữ dội[7]

- Tổn thương ở thận:

+ Vữa xơ động mạch thận sớm và nhanh

+ Xơ thận gây suy thận dần dần

+ Hoại tử dạng tơ huyết tiểu động mạch thận gây THA ác tính

+ Giai đoạn cuối thiếu máu cục bộ nặng ở thận sẽ dẫn đến nồng độ renin vàangiotensin II trong máu tăng gây cường aldosteron thứ phát

- Tổn thương ở mạch máu: THA là yếu tố gây vữa xơ động mạch, phồng độngmạch chủ [4]

- Tổn thương ở mắt: Soi đáy mắt có thể thấy tổn thương đáy mắt Theo Wagener Barker có 4 giai đoạn tổn thương đáy mắt

Keith-+ Giai đoạn I: Tiểu động mạch cứng và bóng

+ Giai đoạn II: Tiểu động mạch hẹp có dấu hiệu bắt chéo (dấu Gunn)

+ Giai đoạn III: Xuất huyết và xuất tiết võng

+ Giai đoạn IV: Phù lan toả gai thị

2.2.6 Điều trị:

-Để bệnh nhân nghỉ ngơi tránh xúc động

-Chế độ ăn hợp lý, đảm bảo đủ kali và các yếu tố vi lượng, giảm ăn mặn, tăngcường rau xanh, hoa quả tươi, tánh dùng chất gây kích thích

- Tích cực kiểm soát cân nếu quá cân, duy trì cân nặng lý tưởng với chỉ số khối

cơ thể BMI từ 18,5 đến 22,9 kg/m2 Duy trì vòng bụng dưới 90 cm ở nam vàdưới 80 cm ở nữ

- Hạn chế uống rượu bia

- Ngừng hoàn toàn việc hút thuốc lá, thuốc là

-kiểm tra huyết áp thường xuyen để có thái độ xử trí kịp thời

- Ăn nhiều rau và trái cây : thực phẩm từ thực vật cũng làm giảm THA , đó lànhờ chất xơ trong trái cây và các chất chống oxi hóa như vitaminC Các nhàchuyên gia dinh dưỡng đã đưa ra một bản đề nghị dùng nhiều loại rau ,trái cây,các loại hạt khác Tỏi,rau cần tây ,mướp đắng , đã được dân gian dùng từ ngànnăm để chữa THA vì tính lợi tiểu của thực phẩm này [5]

- Bệnh nhân THA nên cần cung cấp đủ kali (khoảng 90mmol/ngày) chủ yếu từtrái cây tươi rau Nếu kali máu giảm do dùng lợi tiểu nên bù kali bằng đườnguống hoặc dùng lợi tiểu tiết kiệm kali [5]

- Tăng cường hoạt động thể lực ở mức thích hợp: tập thể dục, đi bộ hoặc vậnđộng ở mức độ vừa phải, đều đặn khoảng 30-60 phút mỗi ngày

- Tránh lo âu, căng thẳng thần kinh, cần thư giãn, nghỉ ngơi hợp lý

- Tránh bị lạnh đột ngột

- Điều trị các bệnh là nguyên nhân gây tăng huyết áp

2.3 Thực trạng tăng huyết áp trên thế giới và Việt Nam

1.3.1 Thực trạng tăng huyết áp trên thế giới:

Trên thế giới tần suất mắc THA vẫn không ngừng gia tăng từng ngày Trêntoàn cầu hiện nay có khoảng 1 tỷ người bị THA và dự kiến tăng lên 1,5 tỉ ngườivào năm 2025.THA là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong sớm cho khoảng 10triệu người năm 2025 ,trong đó 4,9 triệu người do bệnh mạch vành và 3,5 triệungười do đột quỵ Nó cũng là yếu tố nguy cơ chính của bệnh suy tim ,rung nhĩ,bệnh máu ngoại vi,bệnh thận mạn tính [9]

Từ năm 2018, các báo cáo quốc gia đã chỉ ra rằng tỷ lệ tăng huyết áp đanggia tăng ở các nước thu nhập thấp và trung bình, trong khi đó là ổn định hoặcgiảm ở các nước thu nhập cao và THA là một thách thức quan trọng đối với sứckhỏe cộng đồng trên toàn thế giới Phòng ngừa, phát hiện, điều trị và kiểm soáttình trạng này nên được ưu tiên cao[10] Tuy nhiên, các ước tính hiện tại vềgánh nặng do tăng huyết áp gây nên vẫn là mối quan ngại đối với sức khỏe cộngđồng ở tất cả các khu vực trên thế giới Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới(WHO), hiện nay bệnh tim mạch đang là nguyên nhân hàng đầu của tử vongkhông những ở các quốc gia đã phát triển mà ngay cả quốc gia đang phát triển

Tử vong do bệnh tim mạch chiếm 1/3 tử vong chung của toàn thế giới (17/50triệu ca tử vong) trong đó 80% tập trung ở các quốc gia đang phát triển Mộttrong những yếu tố nguy cơ tim mạch chính đã được khẳng định là THA, tỷ lệTHA trên thế giới từ 10- 30% đối với người trên 18 tuổi Tăng huyết áp đã ảnhhưởng đến một tỷ người trên toàn thế giới, dẫn đến các cơn đau tim và đột quỵ.Các nhà nghiên cứu ước tính rằng huyết áp tăng lên hiện nay giết chết khoảng9,4 triệu người mỗi năm

Trước sự gia tăng và tác động to lớn của THA, WHO (2018 ) đã có báo cáotoàn cầu về tăng huyết áp: “Kẻ sát nhân thầm lặng, cuộc khủng hoảng sức khoẻcộng đồng toàn cầu”, vào đầu thế kỷ 21, THA là một vấn đề y tế công cộng toàncầu Theo đó, người lớn trên thế giới có tỷ lệ THA là 28,5% (27,3- 29,7%) ở cácnước thu nhập cao và 31,5% (30,2 - 32,9%) ở các nước thu nhập thấp và trung

bình Từ năm 2017 đến 2020, tỷ lệ THA chuẩn hóa theo tuổi đã giảm 2,6% ởcác nước có thu nhập cao nhưng tăng 7,7% ở các nước thu nhập thấp và trungbình Trong cùng thời kỳ, tỷ lệ nhận thức (58,2% so với 67,0%), điều trị (44,5%

so với 55,6%99), và kiểm soát (17,9% so với 28,4%) tăng đáng kể ở các nướcthu nhập cao, trong khi nhận thức (32,3% so với 37,9%) và điều trị (24,9% sovới 29,0%) tăng ít hơn, và kiểm soát (8,4% so với 7,7%) thậm chí giảm nhẹ ởcác nước thu nhập thấp và trung bình Tài liệu này cũng hướng dẫn để bệnhnhân THA có thể phòng ngừa và điều trị được và làm thế nào để các chính phủ,nhân viên y tế, khu vực tư nhân, gia đình và cá nhân cùng hợp sức để giảm sựtăng huyết áp và tác động của nó

Nghiên cứu khác của tác giả Lin H và cộng sự tại Trung Quốc năm 2017 vềđánh giá tỷ lệ mắc các BKLN ở nhóm tuổi trung niên và người già cho kết quả

tỉ lệ THA chiếm tỷ lệ cao nhất (55,3%),sau đó là rối loạn lypid máu (35,5%),tiểuđường (21,9%),béo phì (12,4%) và loãng xương( 9,3% ) [11].THA có mối quan

hệ chặt chẽ với độ tuổi ,tuổi càng cao thì tỷ lệ măc THA càng lớn Và nếu lỉ lệdân số tuổi càng cao thì sẽ càng thêm gánh nặng bệnh THA [3].Năm 2017 ,tỷ

lệ bị THA ở người đức trong nhóm tuổi 20-79 tuổi là 15,9% và tỷ lệ ở Anh là10,4%,trong đó ở nhóm tuổi 40-49 sấp xỉ 20% và nhóm trên 60 tuổi tăng lên 40-45% [12] Các nghiên cứu trên thế giới đồng thời chỉ ra có sự khác biệt về tỷ lệmắc THA ở giới nam và nữ ,nam giới thường có tỉ lệ mặc bệnh cao hơn.Theobáo cáo của hiệp hội Tim Mạch Hoa Kỳ năm 2016 cho thấy tỷ lệ mắc bệnh THAvới nhóm tuổi 18-35 và nữ lần lượt là 8,6% và 6,2% ,0wr nhóm tuổi 35-45 đãtăng lên là 22,6% và 18,3%và nhóm trên 65 tuổi tỷ lệ này là 67,8% và 62% Theo Norm R Campbell, Tej Khalsa và cộng sự (2016), THA là yếu tố nguy

cơ hàng đầu đối với tử vong và tàn tật trên toàn cầu, là nguyên nhân gây rakhoảng 10,3 triệu người chết và 2018 triệu người tàn tật năm 2018 Cứ 10 ngườilớn trên 25 tuổi thì có khoảng 4 người mắc THA, và ước tính 9 trong số 10người lớn sống đến 80 tuổi sẽ bị THA Hai phần ba số người bị THA là ở cácnước đang phát triển [9]

Ở Ấn Độ (năm 2018), tác giả Anchala, Raghupathy và cộng sự tiến hành mộttổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp về sự phổ biến, nâng cao nhận thức,

và kiểm soát tăng huyết áp đối với người lớn (≥18 tuổi) tại một số vùng nôngthôn và thành thị của Ấn độ Qua tổng hợp 142 bài viết trong tổng số 3.047 bàiviết, kết quả cho thấy tỷ lệ THA chung của Ấn Độ là 29%, nông thôn 25% vàthành thị là 33% Trong số này, 25% người dân ở nông thôn và 42% người dân ở

đô thị nhận thức được tình trạng THA của họ Chỉ có 25% người THA ở nôngthôn và 8% người THA ở đô thị đang được điều trị THA Tỷ lệ đạt huyết áp mụctiêu ở người THA thuộc khu vực nông thôn và khu vực đô thị lần lượt là 10% và20% [4]

Một điều tra về sự phổ biến, nâng cao nhận thức, điều trị và kiểm soát tănghuyết áp và các yếu tố nguy cơ liên quan trong dân số trưởng thành ởBangladesh (2016) trên mẫu đại diện là 7.876 người tuổi từ 35 tuổi trở lên, sửdụng mô hình hồi quy logistic để xác định các yếu tố nguy cơ đối với nhận thức,điều trị và kiểm soát THA

Tại Rumani các tác giả tổ chức hai cuộc điều tra cắt ngang cách nhau 7 năm,cuộc thứ nhất với 2.017 cá nhân tuổi từ 18-85, tỷ lệ tham gia nghiên cứu 45%,cuộc thứ hai với 1.975 cá nhân tuổi từ 18-80, tỷ lệ tham gia nghiên cứu 69%,bằng cách phỏng vấn theo bộ câu hỏi, đo huyết áp và các số đo nhân trắc họctrong hai nghiên cứu Tỷ lệ THA ở Rumani là 40,41%, nhận thức đúng về THA

là 69,55%, trong đó với 59,15% cá nhân THA được điều trị, tỷ lệ kiểm soátđược HA là 25% Qua 7 năm, đã giảm 10,7% về tỷ lệ THA, gia tăng 57% trongnhận thức của THA và tăng 52% trong điều trị tăng huyết áp, dẫn đến gần nhưtăng gấp đôi tỷ lệ kiểm soát của THA

Một nghiên cứu tại Thổ Nhĩ kỳ (2017), các tác giả tiến hành nghiên cứu nhằmđánh giá dịch tễ học hiện tại của tăng huyết áp, bao gồm mức độ phổ biến của

nó, nhận thức, điều trị và kiểm soát huyết áp để đánh giá những thay đổi trongcác yếu tố này trong 10 năm qua bằng cách so sánh kết quả với sự phổ biến,nâng cao nhận thức, điều trị và kiểm soát tăng huyết áp ở Thổ Nhĩ Kỳ từ dữ liệunghiên cứu năm 2018, cũng như đánh giá các thông số ảnh hưởng đến nhận thức

và kiểm soát huyết áp Kết quả: Mặc dù tỷ lệ THA ở 2 cuộc điều tra đã ổn định

ở mức khoảng 30%, song nhận thức về THA, điều trị và tỷ lệ kiểm soát THA đãđược cải thiện ở Thổ Nhĩ Kỳ Nhìn chung, 54,7% bệnh nhân THA đã nhận thứcchẩn đoán của họ trong năm 2016 so với 40,7% trong năm 2019 Tỷ lệ điều trịtăng huyết áp tăng từ 1,1% năm 2016 lên 47,4% vào năm 2021, và tỷ lệ kiểmsoát ở bệnh nhân THA tăng từ 8,1% năm 2016 lên 28,7% trong năm 2021 Tỷ lệkiểm soát THA ở bệnh nhân điều trị được cải thiện giữa năm 2016 (20,7%) vàđang được điều trị hoặc điều trị không đầy đủ ở Thổ Nhĩ Kỳ

.Nghiên cứu của các tác giả Norm Campbell, Pedro Ordunez và cộng sự (2017):Thực hiện các chỉ số hiệu suất được chuẩn hóa để cải thiện kiểm soát huyết áp ở

cả cấp độ dân cư và tổ chức chăm sóc sức khoẻ, các tác giả đã đưa 8 ra cáckhuyến nghị sửa đổi từ cuộc họp của chuyên gia về Tổ chức Y tế Hoa Kỳ về

"các chỉ số hoạt động" được sử dụng để đánh giá các thực hành lâm sàng Nhưvậy, quản lý huyết áp sẽ vẫn là vấn đề sức khoẻ quan trọng trên toàn cầu và cáckết quả đo lâm sàng là một thành phần quan trọng để hiểu gánh nặng toàn cầu vàđánh giá tác động của các can thiệp

Các tác giả Tej K Khalsa, Norm R.C Campbell và cộng sự (2017) tiến hànhĐánh giá Nhu cầu các Tổ chức THA Quốc gia Châu Phi Tiểu vùng Sahara, vềcác chương trình phòng ngừa và kiểm soát THA cho thấy: Ở khu vực Châu Phi,THA là một trong những gánh nặng bệnh tật lớn nhất, với tỷ lệ hiện mắc THA ởngười lớn trên 25 tuổi là 46% và tỷ lệ THA đang gia tăng ở hầu hết các quốc gia

ở Châu Phi vùng hạ Sahara [4]

Theo tác giả Sarki, Ahmed M MSc và cộng sự (2016), áo cáo đánh giá vềphòng, chống THA ở châu Mỹ Latinh và vùng Caribê Qua báo cáo cho thấygánh nặng đối với bệnh tim mạch chiếm 29% số ca tử vong và là nguyên nhânhàng đầu gây tử vong ở tất cả các nước (Haiti, Bolivia, và Nicaragua) Mỗi năm,

có khoảng 1,6 triệu người chết do các bệnh này ở khu vực này, nửa triệu ngườitrong số họ chết trước 70 tuổi Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ chính cho ệnhtim thiếu máu cục bộ và bệnh mạch não, ảnh hưởng từ 20% đến 40% người lớntrong khu vực này Ở Châu Mỹ Latinh và Caribê, một khu vực có sự chênh lệch

về kinh tế xã hội và các quốc gia ở các giai đoạn khác nhau của quá trình chuyểnđổi dịch tễ, việc phòng ngừa và kiểm soát THA đã được ưu tiên nhưng khákhông đồng đều [14].

Diễn đàn inh tế Thế giới dự áo, đến năm 2025, gần ba phần tư người bị THA

sẽ sống ở các nước đang phát triển Diễn đàn này cũng mô tả các NCD như làmối đe dọa lớn nhất đối với sự phát triển kinh tế, dự báo một sự mất mát tích lũytrong sản lượng kinh tế toàn cầu là 47 nghìn tỷ USD, hay 5% tổng sản phẩmquốc nội vào năm 2030

2.3.2Tình hình tăng huyết áp ở Việt Nam

Tại Việt Nam (2016), tỷ lệ tăng huyết áp chung là 25,1% ,ở nam là 28,3% và23,1% ở nữ Trong số THA có 48,4% đã biết về tình trạng THA của họ, 29,6%

đã điều trị và 10,7% đạt được huyết áp mục tiêu Tăng huyết áp ở thành thị32,7% cao hơn đáng kể so với nông thôn 17,3%.Trong số những người đã biết bịTHA ,có 61,1% đã điều trị và trong số các bệnh tăng HA được điều trị có 6,3%

tỷ lệ lớn về THA được phát hiện tình cờ qua các cuộc điều tra ,tình trạng bỏ sótchẩn đoán THA đã và đang xảy ra.Cùng với sự gia tăng các yếu tố nguy cơ thì

tỷ lệ người mắc bệnh được phát hiện và quản lí tại cộng đồng còn rất thấp

Nghiên cứu của tác giả Phạm Gia Khải và Cộng sự (2016) so sánh tỷ lệ mắcTHA ở người dân từ 25 tuổi trở lên giữa vùng thành thị và nông thôn các tỉnh

phía Bắc Việt Nam, cho thấy tỷ lệ mắc bệnh THA ở thành thị nhiều hơn nôngthôn, ở vùng thành thị tỷ lệ THA là 22,7%, còn nông thôn là 12,3% [16]

Nghiên cứu của Lê Anh Tuấn (2016) ở nội thành và ngoại thành Hà Nội là16,17% [17] Nghiên cứu của Cao Thị Yến Thanh, Nguyễn Công Khẩn, ĐăngTuấn Đạt (2016) ở người từ 25 tuổi trở lên tại tỉnh Đắc Lắc là 17,5%

Cũng theo nghiên cứu của Phạm Hùng Lực, Lê Thế Thự (2018) với đốitượng từ 15 đến 75 tuổi ở đồng bằng sông Cửu Long cho thấy tỷ lệ THA là14,9% ,nghiên cứu ở người dân tộc thiểu sống ở thị xã Kon Tum và khu vựcxung quanh thị xã của Đào Duy An (2016) là 12,54% [14] và nghiên cứu củaLại Đức Trường (2018) ở Thái Nguyên cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp ở ngườitrưởng thành từ 25 - 64 tuổi là 17,8% [13] Kết quả nghiên cứu của tác giả PhạmGia Khải (2016) nghiên cứu ở các tỉnh phía Bắc và địa bàn thành phố Hà Nội ,nghiên cứu của Đào Duy An ở Kon Tum (2016) , Cao Thị Yến Thanh ở Đắc Lắc(2018) và Lại Đức Trường (2020) ở Thái Nguyên cho thấy kết quả tăng huyết

áp chủ yếu tập trung ở mức độ I

Nghiên cứu của Đỗ Thị Phương Hà (2016), tiến hành điều tra ở người trưởngthành thừa cân từ 25 - 64 tuổi năm 2017 cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp là 25,2% vàtăng huyết áp ở vùng thành thị (26,9%) chiếm tỷ lệ cao hơn vùng nông thôn(25,0%)

Có sự chênh lệch giữa các nghiên cứu là do các nghiên cứu ở các vùng địa lý,kinh tế, xã hội khác nhau và vào thời điểm khác nhau Môi trường sống, thờitiết, khí hậu, công việc, thu nhập đều ảnh hưởng đến sức khỏe và bệnh tật [18] Năm 2019, kết quả điều tra của Viện Tim mạch Quốc gia trên 8 tỉnh ở cả 3miền Bắc, Trung, Nam cho thấy tỷ lệ THA ở người trưởng thành từ 25 13 tuổitrở lên là 25,1% (trong số đó, tỷ lệ người được điều trị THA vẫn thấp, chỉ chiếm34,2% và tỷ lệ kiểm soát tốt chỉ đạt 11,0%) [19].Từ kết quả của các nghiên cứutrên cho thấy, tỷ lệ tăng huyết áp còn ở mức cao do vậy vấn đề phát hiện, quản

lý và điều trị THA cần phải được quan tâm hơn nữa Tăng huyết áp nếu đượccan thiệp kịp thời thì có thể làm giảm tỷ lệ và hạn chế những biến chứng củatăng huyết áp

2.4.Một số yếu tố nguy cơ của tăng huyết áp

Khoảng dưới 5% các trường hợp tăng huyết áp tìm thấy nguyên nhân và đượcgọi là tăng huyết áp triệu chứng (tăng huyết áp thứ phát) THA thứ phát cầnđược chú ý tìm nguyên nhân cụ thể để có hướng điều trị hợp lý Khoảng 95%các bệnh nhân bị THA là không rõ nguyên nhân (còn gọi là THA nguyên phát).Tuy nhiên các nhà khoa học đã nhận thấy có một số yếu tố nguy cơ liên quan vàảnh hưởng trực tiếp đến bệnh THA Theo Liên ủy ban quốc gia Hoa Kỳ gồmcác yếu tố nguy cơ sau:

2.4.1Nhóm yếu tố liên quan đến đặc điểm sinh học

- Tuổi:Tuổi có mối liên quan chặt chẽ đến tăng huyết áp Tuổi càng cao thì tỉ lệTHA càng nhiều do thành động mạch bị lão hóa và xơ vữa ,giảm tính đàn hồi,trở nên cứng hơn ,làm cho HA tối đa và HA tâm thu tăng cao hơn , goi là THAtâm thu đơn thuần[7]

- Giới tính: Trước 45 tuổi thì nam giới có nguy cơ tăng huyết áp cao hơn nữ,nhưng từ 65 tuổi trở đi sẽ ảnh hưởng đến nữ nhiều hơn nam (có thể do đã mãnkinh) Và còn 1 điều nữa là, nam giới dưới 55 tuổi không kiểm soát huyết ápđược như nữ giới nhưng từ 65 tuổi trở lên thì nữ giới lại không kiểm soát đượchuyết áp bằng nam giới

- Chủng tộc: Tăng huyết áp có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai Tuy nhiên có nhữngnghiên cứu cho thấy những người Mỹ gốc Phi có nguy cơ tăng huyết áp và tửvong do các biến chứng của tăng huyết áp cao hơn những người Mỹ da trắng[4]

- Yếu tố di truyền: Tiền sử gia đình có người cùng huyết thống bị THA, nhất làtrực hệ (bố, mẹ, anh chị, em ruột) Mọi người trong gia đình có thể kế thừa genlàm cho họ nhiều khả năng để phát triển tình trạng này Điều tra phả hệ nhữnggia đình có tăng huyết áp chiếm 50%, có nhiều gen chi phối quá trình điều hòahuyết áp Ví dụ, trong gia đình nếu ông, bà, cha, mẹ bị bệnh THA thì con cái cónguy cơ mắc THA nhiều hơn Nghiên cứu của Yeon Hwan Park, Misoon Song(2016) thấy rằng, tỷ lệ chênh lệch THA là 2,38 lần khi có bố hoặc mẹ THA và

tăng lên 6,49 lần khi có cả bố và mẹ THA Nguy cơ này độc lập với yếu tố nguy

cơ khác và yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng[4]

Nhóm yếu tố này mặc dù không loại bỏ được nhưng nếu có hiểu biết đầy đủ vềbệnh THA người dân có thể tăng cường thực hành các thói quen, lối sống có lợi

để dự phòng THA và các biến chứng của THA

2.4.2.Các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được

- Ăn mặn: Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy chế độ ăn nhiều muối thì tầnsuất mắc bệnh THA tăng cao rõ rệt Nhiều bệnh nhân THA ở mức độ nhẹ chỉcần ăn chế độ giảm muối là có thể kiểm soát được bệnh THA Muốn sống được,

cơ thể con người ta cần có muối Tuy nhiên ăn quá nhiều muối sẽ làm ứ nướctrong cơ thể, tăng khối lượng tuần hoàn khiến huyết áp cũng tăng lên và nguy cơmắc các bệnh tim mạch Một số nghiên cứu điều tra khẩu phần ăn từng vùng,các nhà nghiên cứu thấy rằng vùng nào ăn nhiều muối thì có tỷ lệ tăng huyết ápcao hơn Như vậy, lượng muối ăn hàng ngày quá cao là một nguyên nhân gâytăng huyết áp trong các quần thể Các thử nghiệm cho thấy rằng ăn nhiều muối(trên 14g/ngày) sẽ gây tăng huyết áp; trong khi ăn ít muối (dưới 1g/ngày) gâygiảm huyết áp động mạch[5]

- Thừa cân ,béo phì: trọng lượng của cơ thể con người có mối quan hệ khá tươngđồng với bệnh THA Người béo phì hoặc người có trọng lượng cơ thể theo tuổicũng có thể làm tăng huyết áp Vì vậy chế dộ làm việc ,ăn uống hợp lí, luyện tậpthể dục thể thao thường xuyên tránh được việc dư thừa trọng lượng cơ thể[4],[5]Đánh giá và phân loại BMI theo tiêu chuẩn của WHO:

Bảng 1.2 Phân loại BMI theo WHO [2]

Béo phì độ 3 ≥ 40

Đánh giá và phân loại BMI dành riêng cho người châu á:

Bảng 1.3 phân loại BMI dành cho người châu á theo IDI/WPRO [8].

- Hút thuốc lá, thuốc lào: Trong thuốc lá, thuốc lào có nhiều chất kích thích đặc

biệt có chất nicotin kích thích hệ thần kinh giao cảm làm co mạch và gây THA Hút thuốc lá trên 10 điếu/ngày liên tục trong 3 năm là nguy cơ gây tăng huyết

áp Hút thuốc làm tổn thương các mạch máu và tăng tốc độ xơ cứng động mạch.Hơn nữa, hút thuốc là một nguy cơ chính gây bệnh tim mạch và đột quỵ Khóithuốc lá chứa hơn 4000 loại hoá chất Trong đó có hơn 200 loại hoá chất có hạicho sức khoẻ Nicotin là chất có trong thuốc lá Nicotin được hấp thụ qua da,niêm mạc miệng, mũi hoặc hít vào phổi Khi hút một điếu thuốc, người hút đưavào cơ thể từ 1 đến 2 mg nicotin Nicotin có tác dụng chủ yếu làm co mạchngoại biên, làm tăng nồng độ serotonin, catecholamin ở não, tuyến thượng thậnlàm tăng huyết áp [9] Hút một điếu thuốc lá, huyết áp tâm thu có thể tăng lêntới 11 mmHg, huyết áp tâm trương tăng lên đến 9 mmHg, kéo dài 20 - 30 phút.Hút thuốc nhiều có thể có cơn tăng huyết áp kịch phát [9] Một nghiên cứu trêncông nhân viên nhà máy thuốc lá, nơi chịu đựng bụi và khói thuốc lá nhiều thấy

tỷ lệ bệnh tăng huyết áp cao hơn rõ rệt [10]

- Uống nhiều bia ,rượu : người uống nhiều bia,rượu quá mức cũng là yếu tốnguy cơ gây bệnh tim mạch nói chung và bệnh THA nói riêng Đối với nhữngngười phải dùng thuốc để điều trị THA,việc uống rượu,biaquá mức hoặc người

bị nghiện rượu sẽ làm mất tác dụng của thuốc hạ HA Như vậy làm cho bệnh

THA càng trở nên nặng hơn Ngoài ra việc uống ,rượu bia quá mức còn gâybệnh xơ ganvà các tổn thương thần kinh nặng nề khác Từ đó gián tiếp làmTHA Vì cậy ,không nên uống rượu bia quá mức thì có thể phòng được bệnhTHA.

Hằng ngày ,mỗi người có thể ướng được khoảng 300ml bia hoặc 30ml rượumạnh hay 50ml rượu vang

- Ít hoạt động thể lực (lối sống tĩnh tại): Theo kết quả nghiên cứu của một số tác

giả, thói quen sống tĩnh tại rất nguy hại đối với hệ tim mạch Nhưng nếu tăngcường vận động thể lực vừa sức hằng ngày đều đặn mang lại lợi ích rõ rệt tronggiảm nguy cơ bệnh tim mạch nói chung và bệnh THA nói riêng Hoạt động thểlực bao gồm các hoạt động thường ngày và tập luyện thể dục thể thao Theokhuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, hoạt động đều đặn 30 phút/ngày vớicường độ trung bình, ít nhất 5 ngày/tuần, tức 150 phút/tuần hoặc với cường độcao ít nhất 75 phút/tuần Không nên ngừng tập 3 ngày liên tiếp trong một tuần[11] Hoạt động thể lực đúng mức đều đặn được coi như một liệu pháp hiện đại

để dự phòng THA, ít vận động được coi là nguyên nhân của 5 - 13% các trườnghợp THA hiện nay

- Căng thẳng ,lo âu quá mức: nhiều nghiên cứu đã chứng minh được nhữngngười bị căng thẳng thần kinh, lo âu quá mức hay bị stress sẽ làm tăng nhịptim Vì vậy, mỗi người cần rèn luyện cho mình tính tự lập ,kiên nhẫn và luônluôn biết làm chủ bản thân trước mọi vấn đề xảy ra trong cuộc sống Nếu thựchiện được vấn đề này thì có thể hạn chế tối đa những căng thẳng, lo âu, stressxảy ra đối với mình, đồng thời đây cũng chính là một biện pháp phòng bệnhTHA.[6]

- Các bệnh liên quan đến tăng huyết áp

+Người mặc bệnh đái tháo đường có nguy cơ cao huyết áp hơn người bìnhthường Những yếu tố của bệnh tiểu đường có thể làm tăng huyết áp:

 Làm giảm khả năng co dãn của mạch máu

 Tăng lượng máu lưu thông trong cơ thể

 Thay đổi cách cơ thể quản lý insulin

+ Bệnh nhân mắc rối loạn mỡ máu có nguy cơ THA cao hơn người bình thường:tăng mỡ máu làm hậu quả THA nặng nề hơn như tai biến mạch máu não, hẹpđộng mạch vành, nhồi máu cơ tim đột quỵ Nếu người bệnh vừa THA vừa tăng

mỡ máu thì càng nguy hiểm hơn nếu không xử lý kịp thời

2.5.Các biện pháp dự phòng tăng huyết áp.

2.5.1.Dự phòng người chưa bị tăng huyết áp và người đã bị tăng huyết áp.

- Đối với những người chưa bị tăng huyết áp cần lưu ý vấn đề sinh hoạt hàng

ngày nhất là các thói quen có hại sức khỏe phải khám định kỳ để phát hiện tănghuyết áp hay các bệnh liên quan

- Đối với người đã bị tăng huyết áp,cần phải kiểm soát chặt chẽ hơn nữa:

1 Chế độ ăn uống hợp lý, khẩu phần ăn có nhiều rau xanh, trái cây Hạn chế ăncác chất béo bão hòa Không nên ăn mặn

2 Tại nơi công sở cũng cần tránh ăn uống quá nhiều thực phẩm chế biến sẵnhay các loại thức ăn nhanh

3 Tập thể dục thường xuyên: mỗi ngày tập từ 30 phút - 60 phút sẽ giúp chophòng chống các bệnh lý tim mạch và sức lao động sẽ được cải thiện hơn

4 Không hút thuốc lá, thuốc lào vì hút thuốc lá, thuốc lào là nguyên nhân trựctiếp gây nhồi máu cơ tim, đột quỵ và nhiều bệnh lý tim mạch khác

5 Duy trì cân nặng hợp lý, cần giảm cân (nếu thừa cân) để làm giảm huyết áp,giảm các biến cố do bệnh lý tim mạch gây nên

6 Nên khám sức khỏe định kỳ để biết được số huyết áp động mạch, hàm lượngCholesterol, hàm lượng đường trong máu, chỉ số vòng eo/vòng mông, chỉ sốkhối cơ thể (BMI)

7 Nếu biết mình có nhiều yếu tố nguy cơ thì càng cần phải có kế hoạch thựchiện lối sống lành mạnh một cách tích cực hơn để cải thiện sức khỏe của bảnthân

CHƯƠNG 3: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1.Đối tượng nghiên cứu