Nghệ thuật miêu tả chiến tranh trong tam quốc diễn nghĩa của la quán trung

Tài năng nghệ thuật của ông đã tái hiện lại một thời kỳ lịch sử gần 100 năm 184 - 280 đảo điên, chia cắt của xã hội Trung Hoa với hơn 150 trận đánh, trong đó gần 100 trận đánh lớn đ-ợc m

Tr-êng §¹i häc Vinh

Ng-êi h-íng dÉn: ThS Phan thÞ nga

Sinh viªn thùc hiÖn: mai thÞ th¾m

Líp: 45E2 - V¨n

Vinh - 2009

Lời cảm ơn

Đề tài khoa học này đ-ợc hoàn thành tr-ớc hết là nhờ sự cố gắng tìm

tòi, khám phá của bản thân, nh-ng điều đó sẽ không thành hiện thực nếu không có sự tận tình giúp đỡ của cô giáo Phan Thị Nga, các thầy cô giáo trong bộ môn văn học n-ớc ngoài khoa Ngữ văn và cùng sự động viên khuyến khích của bạn bè

Vì thời gian và nguồn t- liệu có hạn, hơn nữa lại là lần đầu tiên làm quen với việc nghiên cứu khoa học nên khoá luận chắc chắn sẽ còn có nhiều thiếu sót và hạn chế Xin kính mong nhận đ-ợc những ý kiến đóng góp và chỉ dạy quý báu, cần thiết của thầy cô và bạn bè

Vinh, ngày 15 tháng 05 năm 2009

Sinh viên thực hiện

Mai Thị Thắm

Mục lục

A Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối t-ợng nghiên cứu 4

4 Mục đích nghiên cứu 4

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu 4

6 Cấu trúc khóa luận 4

B Nội Dung 6

Ch-ơng 1: Ưu tiên miêu tả việc vận trù kế hoạch trong màn tr-ớng6 1.1 Chú trọng thể hiện nguyên nhân của các cuộc chiến tranh 6

1.2 Ưu tiên miêu tả quá trình chuẩn bị trận đánh 12

1.3 Tả đấu sức kết hợp với đấu trí trong các cuộc chiến 19

Ch-ơng 2: Miêu tả con ng-ời, yếu tố cốt lõi trong nghệ thuật miêu tả chiến tranh 30

2.1 Sự đối kháng về quyền lợi giữa các cá nhân trong chiến tranh 30 2.2 Tài năng và tính cách nhân vật 34

2.3 Vai trò của con ng-ời trong cuộc chiến 41

Ch-ơng 3: Đóng góp của La Quan Trung từ nghệ thuật miêu tả chiến tranh trong “ Tam quốc diễn nghĩa” 51

3.1 Phản ánh chân thực bản chất xã hội phong kiến Trung Hoa 51

3.2 Góp phần bổ sung, hoàn thiện nhận thức về chiến tranh Trung cổ trong xã hội phong kiến Trung Hoa 57

3.3 Cung cấp tri thức, kinh nghiệm 65

C Kết luận 69

Tài liệu tham khảo 71

đ-ợc bạn đọc mọi lứa tuổi -a thích dù dung l-ợng khá đồ sộ bao gồm 75 vạn chữ và 120 hồi Bộ tiểu thuyết này còn đ-ợc các nhà đạo diễn dựng thành phim, có sức cuốn hút ng-ời xem khắp năm châu Dù đã ra đời cách ngày nay hơn 600 năm nhưng ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ luôn có sức hấp dẫn

về nội dung và nghệ thuật Một trong những thành công của ‚Tam Quốc‛ là

ở nghệ thuật miêu tả chiến tranh một cách đa sắc diện của La Quán Trung Tài năng nghệ thuật của ông đã tái hiện lại một thời kỳ lịch sử gần 100 năm (184 - 280) đảo điên, chia cắt của xã hội Trung Hoa với hơn 150 trận đánh, trong đó gần 100 trận đánh lớn đ-ợc miêu tả không có cuộc chiến nào trùng lặp, mỗi cuộc chiến lại có những nét hấp dẫn độc đáo riêng nh-ng đều toát lên không khí thời đại Miêu tả chiến tranh, La Quán Trung vừa miêu tả cụ thể lại vừa kết hợp hài hoà giữa nhiều loại hình chiến tranh nh-: Ngoại giao, chính trị, quân sự …vừa diễn ra nơi chiến trường, vừa âm thầm nơi màn tr-ớng

Tìm hiểu nghệ thuật miêu tả chiến tranh trong ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ giúp độc giả có cái nhìn đầy đủ, hệ thống hơn về thực trạng xã hội Trung Hoa cuối Hán đầu Tấn, cũng là có điều kiện tìm hiểu về tài năng sáng tạo

nghệ thuật của La Quán Trung Hiện nay, "Tam quốc diễn nghĩa" đã đ-ợc

đ-a vào giảng dạy ở Tr-ờng Trung học phổ thông, vì vậy, tìm hiểu nghệ thuật miêu tả chiến tranh trong ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ còn cung cấp những tri thức cần thiết để có thể thực hiện tốt việc dạy và học tác phẩm này

2 Lịch sử vấn đề

‚Tam quốc diễn nghĩa‛ nói riêng và tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc nói chung là đối t-ợng thu hút sự chú ý của nhiều nhà phê bình nghiên cứu văn học trên thế giới trong đó có Việt Nam Vì thế đã có nhiều công trình nghiên cứu về tác phẩm này Có tác giả đi vào tìm hiểu t- t-ởng nho gia chính thống hoặc đặc điểm, kết cấu của tác phẩm hoặc tìm hiểu một số vấn

đề tiêu biểu trong ‚Tam Quốc‛ Tiêu biểu có thể kể đến công trình của tác giả L-ơng Duy Thứ, Nguyễn Khắc Phi, Trần Xuân Đề, Tr-ơng Quốc Phong

….Những công trình này, đã tiến hành nghiên cứu tác phẩm ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ trên nhiều phương diện khác nhau và cũng đã ít nhiều đề cập

đến nghệ thuật miêu tả chiến tranh của ‚Tam Quốc‛

Các tác giả trong các công trình nghiên cứu về ‚Tam quốc diễn nghĩa‛

đều tập trung nhấn mạnh, ngợi ca tài năng miêu tả chiến tranh của La Quán Trung Tác giả Lương Duy Thứ trong ‚Để hiểu tám bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc‛ đã khẳng định: ‚Sức lôi cuốn của tác phẩm còn do tài năng miêu tả chiến tranh của tác giả Dĩ nhiên ở đây là chiến tranh của trung cổ

….Tài năng mô tả chiến tranh của La Quán Trung chứng tỏ ông không những nghiên cứu t-ờng tận lịch sử mà còn am hiểu sâu sắc binh pháp Ông

đã cho ng-ời xem một cuốn phim quay nhanh về một cuộc chiến tranh phương Đông cổ xưa‛ (32 – 8) Giáo s- Trần Xuân Đề trong công trình ‚ Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc‛ cũng bày tỏ quan điểm của mình về vấn đề chiến tranh trong ‚Tam Quốc‛, ông cho rằng: ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ là cuốn binh thư có giá trị … đã kết hợp tài tình giữa đấu sức và đấu trí‛ (34- 2)

Nh-ng có một điều chúng ta dễ nhận thấy qua các công trình nghiên cứu về ‚Tam Quốc‛ là các tác giả chưa có sự tìm hiểu một cách tường tận,

hệ thống về đề tài này Hầu hết các tác giả th-ờng tập trung vào việc khái quát chung bức tranh trong ‚Tam Quốc‛ và giá trị cơ bản nhất của nó đối với sự thành công của tác phẩm với đời sống Trong t-ơng quan với một số vấn đề khác như phân tích những nhân vật chủ yếu trong ‚Tam Quốc‛ chẳng hạn thì sự quan tâm dành cho nghệ thuật miêu tả chiến tranh còn hạn chế hơn nhiều Dù vậy, các tác giả đều đã khẳng định vai trò và vị trí đặc biệt của nghệ thuật miêu tả chiến tranh, một trong những yếu tố cơ bản nhất, chính yếu nhất làm nên giá trị của ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ Người đọc cũng nhận ra đó là những phân tích, những quan điểm hợp lý và rất cần thiết vì chiến tranh là hiện tuợng đ-ợc miêu tả xuyên suốt trong tác phẩm từ

đầu tới cuối và bản thân nó có sức cuốn hút lớn đối với ng-ời đọc

Chỉ chiếm một vị trí khá khiêm tốn so với các vấn đề khác trong tác phẩm, song nhiều tác giả đã chỉ ra đ-ợc những nét khá cụ thể hay những biện pháp miêu tả chiến tranh của La Quán Trung Tác giả Trần Xuân Đề qua ‚Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc‛ chỉ ra rằng: ‚Kinh nghiệm kết hợp giữa đấu sức và đấu trí được tác giả của ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ chứng minh

đầy đủ‛ (34 – 2) La Quán Trung không bao giờ miêu tả cách dàn binh bố trận, cũng không giản đơn kể chuyện ai thắng ai bại, ông lấy nhân vật làm trung tâm kết hợp miêu tả việc đấu sức, đấu trí và bày trận tiền (Tiểu thuyết

cổ điển Trung Quốc) L-ơng Duy Thứ qua : ‚Để hiểu tám bộ tiểu thuyết cổ

điển Trung Quốc‛ cũng cho thấy: ‚Cái tài của tác giả là biết mô tả ti mỉ cái cần thiết, lược bỏ đi cái không cần thiết‛ (194 – 8)

Có nhiều tác giả còn công phu hơn đã dành một mục cụ thể với một

số trang viết nhất định để bàn tới vấn đề này, chẳng hạn như mục ‚Miêu tả chiến tranh‛ của tác giả Trương Quốc Phong trong công trình nghiên cứu

‚Tiểu thuyết sử thoại các thời đại Trung Quốc‛

Việc chúng tôi trích dẫn một số ý kiến trên là nhằm đ-a ra một cái nhìn tổng quát của giới phê bình, nghiên cứu khi nhìn nhận về nghệ thuật miêu tả chiến tranh của La Quán Trung qua ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ Trong

những điều kiện cho phép, chúng ta sẽ có dịp bàn tới cái đúng cái sai, cái hợp lí hay không hợp lý trong những nhận định này một một cách rõ ràng

và cụ thể hơn Điều cần khẳng định là những kết luận cụ thể của các tác giả

kể trên là rất cần thiết và đáng l-u tâm, h-ớng chúng tôi có thể giải đạt tới mục đích nghiên cứu của khóa luận một cách thuận lợi

3 Đối t-ợng nghiên cứu

Dựa vào tác phẩm ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ hai tập của La Quán Trung (Phan Kế Bính cùng các đồng sự dịch), xuất bản năm 2007

4 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài này chúng tôi nhằm chỉ ra nghệ thuật miêu tả chiến tranh của La Quán Trung qua ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ trên một số phương diện cơ bản Từ đó mà thấy đ-ợc cống hiến của tác giả trong việc miêu tả - phản ánh hiện thực cũng nh- trong việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật miêu tả chiến tranh

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, chúng tôi đã áp dụng các thao tác: Khảo sát,

thống kê, phân tích … Trong một chừng mực nào đó còn sử dụng các thao tác so sánh ‚ Tam quốc diễn nghĩa‛ với một số tác phẩm tiểu thuyết Minh - Thanh khác

6 Cấu trúc khóa luận

A Mở đầu

Lí do chọn đề tài

Lịch sử vấn đề

Đối t-ợng nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu

Ph-ơng pháp nghiên cứu

B Nội dung

Ch-ơng 1: Ưu tiên miêu tả việc vận trù kế hoạch trong màn tr-ớng

1.1: Chú trọng thể hiện nguyên nhân của các cuộc chiến tranh

1.2: Ưu tiên miêu tả quá trình chuận bị trận đánh

1.3: Tả đấu sức kết hợp với đấu trí trong các cuộc chiến Ch-ơng 2: Miêu tả con ng-ời, yếu tố cốt lõi trong nghệ thuật miêu tả chiến tranh trong ‚Tam quốc diễn nghĩa‛

2.1: Sự đối kháng về quyền lợi giữa các cá nhân trong chiến tranh

2.2: Tài năng và cá tính nhân vật

2.3: Vai trò của con ng-ời trong cuộc chiến

Ch-ơng 3 : Đóng góp của La Quán Trung từ nghệ thuật miêu tả chiến tranh trong ‘‘Tam quốc diễn nghĩa’’

3.1: Phản ánh chân thực bản chất xã hội phong kiến Trung Hoa

3.2: Góp phần bổ sung, hoàn thiện nhận thức về chiến tranh trung

cổ trong xã hội phong kiến Trung Hoa

3.3: Cung cấp tri thức, kinh nghiệm

B Nội dung ch-ơng 1:

Ưu tiên miêu tả việc vận trù kế hoạch

trong màn tr-ớng 1.1 Chú trọng thể hiện nguyên nhân của các cuộc chiến tranh

‚Tam quốc diễn nghĩa‛ của La Quán Trung tái hiện gần một thế kỷ loạn lạc đảo điên do tham vọng tranh giành quyền lực và lãnh thổ của các

đế v-ơng Trung Hoa (từ 184 đến 280) thời trị vì của Hán Linh Đế đến Tấn

Vũ Đế Hơn 150 trận đánh lớn nhỏ khác nhau đ-ợc miêu tả, nh-ng điều

đáng nói là tác giả dành sự quan tâm khá nhiều để miêu tả nguyên nhân xảy

ra cuộc chiến trên nhiều bình diện khác nhau Đầu tiên là cuộc khởi nghĩa Hoàng Cân (Khăn vàng) do anh em họ Tr-ơng phát động chống lại triều

đình thu hút đông đảo lực l-ợng tham gia Chính cuộc khởi nghĩa này đã làm cho triều đình nhà Hán lung lay tận gốc rễ, không đủ sức chống đỡ lại Cuộc khởi nghĩa này nổ ra trong hoàn cảnh đất n-ớc Trung Hoa gặp nhiều khó khăn, thiên tai triền miên, 17 nạn lụt lớn, cứ khoảng 1 năm một lần, lại thêm nạn châu chấu phá hoại mùa màng khiến kinh tế bị khủng hoảng, nông dân bỏ nhà bỏ cửa ra đi, đói kém đến nỗi số ng-ời chết đói ở vùng Vịnh Châu, Sili chiếm gần một nửa Vì mùa màng thất bát, thuế má nặng nề cho nên ruộng đất bỏ hoang lại rơi vào tay bọn địa chủ, hoạn quan Tầng lớp địa chủ dần dần thoát khỏi quyền lực của Hoàng Đế, vua nhà Hán hủ bại không tìm cách chống lại quyền lực độc lập ngày càng tăng của các lãnh chúa phong kiến, cũng không tiến hành kiểm tra đất đai nh- thế kỷ 1 Nông dân phá sản nhiều, số ng-ời lang thang ngày càng tăng khiến cho họ bất bình nổi dậy Vì thế năm 184 một cuộc khởi nghĩa có tổ chức (khởi nghĩa Hoàng Cân) do ba anh em Tr-ơng Giác, Tr-ơng L-ơng, Tr-ơng Bảo

đã bùng nổ Lực l-ợng tham gia có đến 42 vạn ng-ời đối đầu với quân đội triều đình Cuộc khởi nghĩa này nh- ngòi nổ kéo theo các cuộc chiến khác, dẫn nhà Hán đến chỗ diệt vong Sau cuộc khởi nghĩa Hoàng Cân là loạn

hoạn quan, loạn Đổng Trác, Lí Thôi, Quách Dĩ và đặc biệt là cuộc chiến dai dẳng giữa ba tập đoàn: Ngụy – Thục – Ngô (từ 208 đến 280), rồi cuộc tranh giành thiên hạ nhà Hán giữa dòng họ T- Mã với ba phe phái trên đã kết thúc triều Hán mở ra một thời kỳ d-ới sự trị vì của triều Tấn

Trên bối cảnh xã hội như vậy, tác phẩm ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ đã phản ánh chân thực cuộc đấu tranh ác liệt trong nội bộ xã hội phong kiến Trung Quốc diễn ra giữa các tập đoàn chính trị Các cuộc đấu tranh diễn ra trên nhiều bình diện: đấu tranh công khai hoặc ngấm ngầm; đấu tranh quân

sự – chính trị – ngoại giao Tất cả các cuộc đấu tranh đó đều nhằm mục

đích vì lợi ích cá nhân, và lợi ích bản thân tập đoàn mình Chính vì vậy đã gây nên tình trạng cát cứ phân tranh liên miên gần một thế kỷ

Các cuộc chiến tranh xảy ra đều do tham vọng bành tr-ớng lãnh thổ, thế lực hòng khẳng định sức mạnh và địa vị thống trị của các tập đoàn phong kiến Để đạt đ-ợc mục đích đó, giai cấp thống trị không từ một biện pháp nào, bất kể biện pháp đó quân tử hay tiểu nhân miễn có thể thắng lợi trong chiến tranh Chúng ta có thể bắt gặp hàng loạt lí do đ-ợc các tập đoàn

đ-a ra khi dấy binh đánh nhau, trong đó mang danh chính nghĩa nhất là lí

do ‚phù trì vương thất‛ (giúp đỡ bảo vệ nhà vua) Nhưng trên thực tế, khẩu hiệu chính nghĩa mà các tập đoàn nêu ra chỉ là ngụy biện nhằm che đậy m-u mô quỷ quyệt của mình Vì quyền lợi ích kỷ của các cá nhân, các mối quan hệ vốn rất nghiêm minh trong xã hội phong kiến nh-: vua – tôi, cha – con, vợ – chồng, anh – em, bạn hữu đều bị lợi dụng, trở thành công cụ của các cuộc tranh giành địa vị Hay nói cách khác các cá nhân và tập đoàn đã chà đạp lên các quan hệ vốn rất thâm nghiêm trong xã hội phong kiến

Đầu tiên là quan hệ vua – tôi T- t-ởng nho gia quan niệm: bề tôi phải trung với vua, vua bảo bề tôi chết bề tôi phải chết, vua là thiên tử sánh cùng trời đất nhưng trong ‚Tam quốc diễn nghĩa‛, La Quán Trung lại tái hiện những ông vua hoàn toàn ng-ợc lại Năm 167 khi vua Hiến Đế mất vua Linh Đế lên ngôi đã xem viên hoạn quan Tr-ơng Nh-ợng nh- cha, một điều

ch-a trong xảy ra trong lịch sử Trung Quốc vì Tr-ơng Nh-ợng chỉ là một hoạn quan, vốn dĩ x-a nay hoạn quan luôn bị xem là kẻ không bình th-ờng, không đ-ợc xếp thứ hạng gì trong cung cấm Nay lại đ-ợc cất nhắc trọng dụng, chính vì vậy lũ hoạn quan này đã kéo bè kéo cánh tạo thế lực riêng tác oai tác quái trong triều, không ai dám làm trái ý Những bài học ở các

đời vua tr-ớc để cho lũ hoạn quan nắm quyền đã có rất nhiều trong lịch sử nh-ng vua Hiến Đế lại quá tin dùng bọn chúng xem nh- ng-ời thân thậm chí xem nh- cha của mình Bản thân Tào Tháo khi gặp Hà Tiến đã nói: ‚ cái vạ lũ hoạn quan, đời nào cũng có, nên vua chúa các đời không nên trao quyền bính và tin dùng chúng để hoành hành như ngày nay‛ Đây là tầm nhìn sáng suốt của Tào Tháo, ng-ời trị n-ớc giỏi không nên tin dùng lũ hoạn quan mà phải tuyển dụng những hiền sĩ trong thiên hạ mới mong giữ vững đ-ợc địa vị của mình còn vua Hiến Đế thì hoàn toàn ng-ợc lại Bản thân Quân Trung đã cho rằng: ‚Trước đây giặc khăn vàng phản nghịch còn

do cũng bởi tại bọn hoạn quan m-ời ng-ời bán quan, buôn t-ớc, phi ng-ời thân không dùng, phi kẻ thù không giết, cho nên thiên hạ rối loạn‛ (32 - 1) Phần lớn các ông vua trong thời kì này đều là những vị vua bất tài vô dụng, trở thành bù nhìn, bị đ-a lên hạ xuống theo ý đồ và quyền lợi của kẻ

bề tôi, bị tiếm quyền thiên tử Sau hoạn quan đến loạn Đổng Trác Đổng Trác dẹp hoạn quan nh-ng lại chuyên quyền ép trọng thần phế vua Hán Thiếu Đế lập Hán Hiến Đế (mới 9 tuổi) Sau đó chính Trác lại ép Hán Thiếu

Đế uống r-ợu độc, sai thắt cổ vợ vua némThái hậu từ trên lầu xuống giết chết Bọn Lí thôi, Quách Dĩ đồ đệ của Trác thì ra sức hành hoành coi vua nh- đầy tớ Sau này, Tào Tháo tiếm quyền vua Hiến Đế sai khiến ch- hầu

và đến khi Tào Phi lên thay cha thì ép vua nh-ờng ngôi, nhà Hán mất nhà Ngụy lên thay Những minh chứng cho thấy mối quan hệ x-a nay vốn đ-ợc xem là mẫu mực tôn nghiêm, giờ đây lại bị đảo lộn hoàn toàn

Trong ‚Tam cương ngũ thường‛ đạo cha con rất được đề cao và chữ hiếu đ-ợc xem trọng sau chữ nhân Đã có nhiều câu chuyện cảm động về

tình cảm về con cái giành cho cha mẹ nh- câu chuyện về Mạnh Tử khi trời lạnh đã vào nằm trong chăn cho ấm rồi mới mời mẹ lên ngủ Hay một câu chuyện cảm động của Lão Lai Tử thấy bố mẹ già yếu muốn bố mẹ vui dù mình cũng đã lớn tuổi nh-ng vẫn giả làm đứa trẻ làm trò cho bố mẹ vui Trong ‚Tam quốc diễn nghĩa‛, mối quan hệ này bị chà đạp giày xéo Con không báo hiếu đ-ợc cho cha mẹ mà tham quyền đoạt lợi đến nỗi giết cả cha nuôi mình Lã Bố con nuôi của Đinh Nguyên là một điển hình y có sức khoẻ có thể chọi đ-ợc muôn ng-ời, là một trợ thủ đắc lực của Đinh Nguyên Hai cha con đã đánh Trác thua phải lui hơn ba m-ơi dặm nh-ng cũng chính điều này đã khiến Đinh Nguyên mất mạng Biết Lã Bố là kẻ hữu dũng vô m-u thấy lợi là quên đi nghĩa, Đổng Trác muốn có đ-ợc Lã Bố nên sai Lý Túc mang vàng bạc châu báu và con ngựa Xích Thố mà Đổng Trác rất yêu quý đến mua chuộc y Loá mắt tr-ớc vàng bạc lại thêm mấy câu nói khích của Lý Túc đã khiến Lã Bố: ‚Tôi muốn giết Đinh Nguyên, dẫn quân

về hàng Đổng Trác‛ (67 - 1) Vàng bạc châu báu địa vị đã khiến Lã Bố giết cả cha nuôi của mình Điều này trái với lẽ th-ờng theo quan niệm nho gia Ngay đêm hôm ấy lã Bố vào thẳng màn Đinh Nguyên chặt đầu cha nuôi trong sự ngỡ ngàng của Đinh Nguyên, ông ta không hiểu tại sao Lã Bố lại làm nh- vậy Một thực tế không thể chấp nhận đ-ợc là Lã Bố đã giết cha nuôi Đinh Nguyên rồi lại nhận Đổng Trác làm cha nuôi, tình cha con thiêng liêng cao quý giờ đây chỉ đ-ợc xem nh- một món hàng đ-ợc trao đổi bởi vật chất Đổng Trác không có công sinh thành d-ỡng dục bỗng chốc lại

đ-ợc làm cha của Lã Bố Đây là hai kẻ không có t- cách gì gặp nhau, La Quán Trung đã để cho hai con ng-ời này bị báo ứng khi làm điều bất nhân bất nghĩa Tr-ớc đó, vì tham vàng bạc mà Lã Bố giết Đinh Nguyên, đến hồi

8 Lã Bố vì gái đẹp mà giết Đổng Trác trong sự ngỡ ngàng của lão, vì không ngờ cánh tay đắc lực, đứa con nuôi của Trác từng yêu quý lại là kẻ giết mình và y cũng không biết tại sao Lã Bố lại làm nh- vậy.V-ơng Doãn đã lợi dụng điểm yếu của Lã Bố là kẻ tham quyền ham mê tửu sắc nên đã dùng

Điêu Thuyền thi hành kế mĩ nhân li gián cha con Đổng Trác m-ợn tay Bố giết Trác Vì làm nhiều việc bất nhân bất nghĩa nh- vậy nên ở hồi 18 Lã Bố

bị Tào Tháo bắt, Lưu Bị đã nói: ‚Thằng này là vô tín Tào Tháo sai người

đem Lã Bố xuống thắt cổ rồi mới chặt đầu đem bêu‛ (311 - 1)

ở đây không chỉ nghĩa vua – tôi, nghĩa cha – con mà ngay cả nghĩa vợ chồng cũng đ-ợc đ-a ra phục vụ cho mục đích chính trị của các thế lực phong kiến ở hồi 54, khi Huyền Đức vừa mới chết vợ, Chu Du muốn lấy lại Kinh Châu nên có ý gả em gái của Tôn Quyền là Tôn phu nhân cho L-u

Bị, để L-u Bị sang đính hôn rồi cho ng-ời bắt giam đòi đổi Kinh Châu Vì tranh quyền đoạt lợi mà không từ thủ đoạn nào

Quan hệ bằng hữu trong "Tam quốc diễn nghĩa" cũng bị xem nhẹ Ở hồi 4, khi Tào Tháo m-u sát Đổng Trác không thành, bỏ chạy gặp Trần Cung, thấy Tháo là ng-ời có nghĩa khí có thể làm nên việc lớn nên Cung bỏ chức quan huyện chạy theo Tào Tháo, sau đó hai ng-ời vào nhà Lã Bá Sa nghỉ trọ Trong lúc hai ng-ời đợi Lã Bá Sa đi mua r-ợu về uống, thì nghe thấy ở phía sau có tiếng mài dao, Tào Tháo t-ởng nhà Lã Bá Sa muốn giết mình nên đã vào trong nhà rút g-ơm gặp ng-ời nào trong nhà đều giết hết

Đến sau Tháo mới biết mình đã giết nhầm, nh-ng nh- thế Tháo vẫn ch-a dừng lại sợ sau này bị lộ nên y đã giết luôn Lã Bá Sa là ng-ời bạn của bố mình X-a nay trong truyền thống của ng-ời trung Quốc ng-ời ta rất trọng tình nghĩa bạn bè, sống chết vì bạn nh-ng ở đây Tào Tháo vì sợ an nguy

đến tính mạng của mình đã thẳng tay giết hết sinh mạng gia đình bạn của

bố mình, biết mình nhầm nh-ng vẫn có ý phạm tiếp sai lầm thì Tháo cũng

là kẻ bất nhân bất nghĩa nh- Lã Bố, Đổng Trác (48 – 1)

Vì lợi ích của các cá nhân, những kẻ thống trị không từ một thủ đoạn nào kể cả đó là anh em trong nhà cũng bức cho nhau phải chết để mình lên nắm quyền hành Hồi 79 khi Tào Tháo chết, Hoa Hâm ép vua Hiến Đế nh-ờng ngôi, Tào Phi lên làm vua đã ép em trai là Tào Hùng thắt cổ tự tử, bắt Tào Thực phải làm một bài thơ nh-ng không phạm vào những từ có sẵn:

‚Nay ta hạn cho bảy bước, phải làm xong một bài thơ, ngâm được thì ta cho tha khỏi tội chết, nếu không xong sẽ trị tội nặng quyết không tha‛ (249 –2) Khi Tào Thực làm xong bài thơ, Tào Phi lại yêu cầu: ‚Bảy bước mới xong một bài, hãy còn chậm, mày có ứng khẩu làm ngay được một bài không‛ Tào Thực làm ngay một bài:

‚Nấu đậu đốt cành đậu

Đậu ở trong nồi khóc

Vốn sinh cùng một gốc

Sao nỡ đốt thiêu nhau‛

Ng-ời ta th-ờng nói một giọt máu đào hơn ao n-ớc lã, anh em phải biết yêu th-ơng nhau, giúp đỡ nhau nh-ng bấy giờ đạo lý ấy không còn nữa, anh em trong nhà vì tranh đoạt quyền lợi mà bức nhau phải chết thì với ng-ời ngoài cuộc đấu đá sẽ khắc nghiệt hơn nhiều

Trong ‚Tam quốc diễn nghĩa‛, mọi thứ đạo đức phong kiến bị bóc trần, tất cả chỉ là lừa bịp giả dối đ-ợc che đậy bởi lễ nghĩa phong kiến Vì thế mà sau này trong tập ‚Nhật kí người điên‛ Lỗ Tấn đã khái quát bản chất xã hội phong kiến là "xã hội ăn thịt người‛ Sự mâu thuẫn về quyền lợi giữa các tập đoàn là nguyên nhân chính đ-a đến cuộc chiến.Vì thế có thể khẳng

định các cuộc chiến tranh trong ‚ Tam quốc diễn nghĩa‛ đều mang tính chất phi nghĩa Không chỉ phơi bày hiện thực một cách khách quan mà trong quá trình phản ánh hiện thực, tác giả còn vạch trần tội ác của giai cấp thống trị trong quan hệ với nhân dân, trong quan hệ giữa các tập đoàn với nhau và trong nội bộ tập đoàn Không những trong lúc đánh nhau chúng tàn sát ng-ời dân vô tội mà ngay cả trong lúc không đánh nhau chúng cũng giết dân lành một cách vô cớ Có lần Đổng Trác đi tới D-ơng Thành gặp cảnh dân đang hội hè, hắn sai quân lính vây chặt giết sạch c-ớp của cải treo đầu ng-ời lên xe trở về thành phao tin đánh giặc thắng trận trở về Quan hệ trong nội bộ giai cấp thống trị lại càng đen tối hơn D-ới ngòi bút sinh động

và đầy thuyết phục của tác giả chúng ta thấy hiện lên nét quen thuộc thứ hai

trở thành bản chất của xã hội phong kiến là cá lớn nuốt cá bé Chiến tranh trong Tam Quốc chính là phục vụ cho tham vọng tranh giành quyền lực và lãnh thổ của các đế v-ơng Trung Hoa

1.2 Ưu tiên miêu tả quá trình chuẩn bị trận đánh

Đây là đặc điểm nổi bật trong nghệ thuật miêu tả chiến tranh của La Quán Trung Trong ‚Để hiểu tám bộ tiểu thuyết‛ tác giả Lươ ng Duy Thứ

đã dùng hình ảnh so sánh thú vị, mà cho rằng: ‚lửa bén ngọn là chiến dịch kết thúc, cái khó là quá trình nhen nhóm ngọn lửa‛ Còn Tr-ơng Quốc Phong thì gọi đó là ‚sự chuẩn bị‛ (117 – 5) Quá trình hình thành hay sự chuẩn bị của các cuộc chiến trong ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ được thể hiện ở nhiều ph-ơng diện khác nhau nh-: nhân tài, vật lực, củng cố lòng quân, do thám tình hình quân địch, dùng các ph-ơng pháp để hạn chế -u thế của

địch Sự chuẩn bị đó nhằm mục đích ‚dọn đường‛, giành thắng lợi cho các trận đánh Điều này đ-ợc thể hiện ở rất nhiều cuộc chiến trong tác phẩm Trong phần đầu của tác phẩm, khi đ-ợc vua tin dùng, lũ hoạn quan thao túng quyền bính trong triều Hà Tiến bất chấp lời khuyên của Tào Tháo, sai ng-ời mang chiếu chỉ đi các trấn, triệu quân Đổng Trác vào diệt

lũ hoạn quan Từ đó Đổng Trác thao túng quyền uy trong tay mặc sức lộng hành: tự do đi lại trong cung, thông dâm với các cung nữ, ngủ trên sập rồng (Hồi 4) Tào Tháo m-u giết Đổng Trác nh-ng không thành bỏ trốn khỏi kinh thành và sau đó phát lời kêu gọi dấy binh dẹp Đổng Trác, m-ời bảy ch- hầu các trấn dấy binh h-ởng ứng, Viên Thiệu đ-ợc cử làm minh chủ

Đổng Trác có Lã Bố cùng dũng t-ớng Hoa Hùng giúp sức đánh bại quân ch- hầu Các kế sách đ-a ra tiêu diệt Đổng Trác đều thất bại phải đến khi

Điêu Thuyền biết đ-ợc tâm sự của V-ơng Doãn đã nhận lời dùng kế li gián giữa hai cha con Đổng Trác và Lã Bố và cuối cùng mục đích của V-ơng Doãn đã đạt đ-ợc Những nguyên nhân dẫn đến kế mỹ nhân đ-ợc miêu tả từ lúc manh nha cho đến khi Đổng Trác bị tiêu diệt đ-ợc La Quán Trung dụng bút miêu tả khá chi tiết qua sáu hồi (từ hồi 3 đến hồi 9) Quá trình chuẩn bị

đ-ợc tác giả dành trọn năm hồi để miêu tả từ khi V-ơng Doãn mời hai cha con Đổng Trác đến uống r-ợu với mục đích để họ cùng gặp Điêu Thuyền rồi hai cha con nảy sinh mâu thuẫn từ cha con mà trở thành tử thù của nhau Nhân cơ hội này các vị quan trong triều đã khéo léo tìm cách kéo Đổng Trác về thành Mi ổ và tại đây, trong một hoàn cảnh không ngờ đến Đổng Trác lại bị chính con nuôi mình giết Cảnh Đổng Trác bị giết chỉ đ-ợc miêu tả trong mấy dòng: ‚một ngọn kích đâm trúng ngay cổ họng Đổng Trác‛

Đây là một dẫn chứng khá rõ về cách miêu tả chiến tranh của La Quán Trung chỉ tập trung miêu tả quá trình chuẩn bị mà không chú trọng miêu tả diễn biến của sự kiện

Một dẫn chứng khá điển hình cho lối miêu tả việc vận trù kế hoạch ở chốn màn trướng là đại chiến ‚Xích Bích‛ Đây là một trận đánh lớn trong

‚Tam Quốc‛ Trận chiến này đ-ợc miêu tả trong tám hồi (từ hồi 43 đến hồi 50), La Quán Trung đã dành bảy hồi để miêu tả quá trình chuẩn bị Quá trình này diễn ra vô cùng công phu và kỹ l-ỡng Đầu tiên là việc gây dựng khối đoàn kết liên quân Ngô - Thục để đả thông t- t-ởng và gây dựng lòng tin ở thắng lợi của các nhân vật Gia Cát L-ợng một mình sang Đông Ngô

‘‘khua lưỡi bẻ bọn nho’’ (hồi43), thuyết phục Tôn Quyền cùng Chu Du liên kết với Thục đánh lui Tào Tháo Rồi Chu Du đồng thời vạch ra các kế sách nh- kế li gián (lừa T-ởng Cán để Tào Tháo giết Sái Mạo và Tr-ơng Doãn) Sau đó là kế trá hàng của Hoàng Cái và dùng mẹo để Tào Tháo xích các chiến thuyền lại với nhau Mọi thứ đã đ-ợc chuẩn bị chu đáo và kết quả chỉ còn việc tiến đánh quân Ngụy (hồi 45 và hồi 46) La Quán Trung chỉ giành một phần miêu tả kết quả của trận chiến này: "Đêm hôm ấy, lửa đỏ rực trời, tiếng reo dậy đất trời Bên tả, hai đội quân của Hàn Đ-ơng, T-ởng Khâm từ

mé Tây núi Xích Bích đánh đến Bên hữu, hai đội quân của Chu Thái, Trần

Vũ từ mé đông Xích Bích đánh vào; ở giữa chiến thuyền của Chu Du, Trình Phổ, Từ Thịnh, Đinh Phụng xốc tới Trong thì lửa đốt, ngoài thì quân đánh

Đó thật là thuỷ chiến cửa Tam Giang dàn quân núi Xích Bích Quân Tào bị

giáo đâm, kẻ trúng tên bắn, chết cháy, chết đuối, không biết bao nhiêu mà kể" (hồi 50) Những điều này cho thấy sự chênh lệch giữa việc miêu tả quá trình chuẩn bị cho trận chiến và miêu tả diễn biến là hết sức lớn

Có thể dẫn ra một dẫn chứng khác khá tiêu biểu trong ‚Tam Quốc‛ là trận chiến hang Th-ợng Ph-ơng T- Mã ý là một kẻ nhiều m-u mô nên để lừa đ-ợc hắn đến hang Th-ợng Ph-ơng là cả một quá trình suy tính kỹ càng của Gia Cát L-ợng Trận chiến này đ-ợc miêu tả trong hai hồi Cũng t-ơng

tự nh- trận Xích Bích hay kế Điêu Thuyền tác gỉa vẫn tập trung miêu tả quá trình chuẩn bị là chủ yếu Đầu tiên khi phát hiện ra hang Hồ Lô, Gia Cát L-ợng nghĩ ra cách để bắt đ-ợc T- Mã ý Ông cho chế tạo trâu ngựa gỗ với mục đích dùng để vận chuyển l-ơng thảo đến Kỳ Sơn Nh-ng mục đích quan trọng hơn là nhằm c-ớp l-ơng thảo bên Ngụy mà không phải hao binh tổn t-ớng (hồi 102) Sau đó ông lại sai Cao T-ờng giả vờ dẫn trâu ngựa đi trong rừng để cho T- Mã ý bắt đ-ợc, thông báo cho ý biết Khổng Minh

đang ở Kì Sơn Khổng Minh đoán biết ý đồ đem quân đánh úp Kì Sơn của T- Mã ý cũng nh- chuyện đi ngang qua hang Th-ợng Ph-ơng là không thể tránh khỏi Và đúng nh- dự đoán, T- Mã ý cất quân đánh úp Kì Sơn Ngụy Diên đ-ợc lệnh của Khổng Minh lừa cho cha con T- Mã ý vào hang Th-ợng Ph-ơng Khổng Minh thở phào nhẹ nhõm thực thi kế hoạch hoả công và tin chắc rằng lần này T- Mã ý phải bỏ mạng tại đây, nhà Thục thoát khỏi nguy cơ diệt vong: ‚Lửa đâu ở trên núi ném xuống, đốt chặn ngang cửa hang tr-ớc, rồi tên lửa bắn ra, địa lôi phục nổ lên, củi khô trong các lều cỏ cháy đùng đùng, chỗ nào cũng nổ đôm đốp, ngọn lửa bốc lên ngùn ngụt‛ Cái thòng lọng tưởng đã thắt chặt cổ Tư Mã ý nh-ng ông trời lại đổ một cơn m-a bất chợt, cha con T- Mã ý thoát chết Và mọi vận trù của Khổng Minh trong chốn màn tr-ớng không thu đ-ợc kết quả gì Trong

‚Tam Quốc‛ có những trận đánh được chuẩn bị khá công phu, nắm chắc

phần thắng nh-ng cuối cùng lại không mang lại kết quả Trận chiến trên

đây là một minh chứng khá rõ

Ngoài các trận chiến tiêu biểu trên còn có thể kể tên các trận đánh khác nh- trận Hào Đình (hồi 83) Trận L-u Bị kéo quân sang đánh Giang

Đông báo thù cho Vân Tr-ờng hay việc Khổng Minh sáu lần ra Kỳ Sơn

đánh Tào Tháo cũng vậy Tr-ớc mỗi lần xuất binh các động thái chuẩn bị,

từ việc lo lắng quân l-ơng, cách bày binh bố trận, phân công t-ớng giỏi giữ các nơi hiểm yếu, xây dựng đ-ờng sá hành quân, đến những việc nh- răn đe những kẻ có tướng thoán nghịch, dèm pha làm ảnh hưởng lòng quân…Tất cả những sự sắp xếp, trù bị đó là nhằm phục vụ tối đa cho việc chinh phạt

và đánh chiếm ph-ơng Bắc của Thục Hán do Khổng Minh lãnh đạo

Cách miêu tả thiên về sự vận trù của La Quán Trung không chỉ có ở những trận đánh lớn mà ngay cả những trận đánh nhỏ, tỉ thí giữa các t-ớng lĩnh Chẳng hạn ở hồi 5 tác giả không miêu tả chi tiết cảnh Quan Công chém đầu Hoa Hùng như thế nào Nhưng chỉ qua cụ thể: ‚Được một lát chư hầu nghe thấy ngoài cửa quan tiếng trống đánh, tiếng ngựa reo ầm ầm, tựa nh- trời long đất lở, núi đổ non nghiêng, ai nấy đều thất kinh đang định sai ng-ời ra xem, thì đã thấy tiếng nhạc nhong nhong trở về, ngựa đã vào tới trung quân: ‚Quan Công cầm đầu Hoa Hùng ném xuống đất, chén rượu của Tào Tháo đưa hãy còn nóng‛ (93 – 1) Dù không trực tiếp miêu tả cảnh Quan Công đánh nhau với Hoa Hùng, nh-ng ng-ời đọc vẫn biết Quan Công

là một dũng t-ớng vì tr-ớc đó tác giả giới thiệu Hoa Hùng chỉ cần ba hiệp thôi đã chém đ-ợc đầu Phan Phụng và Du Thiệp Hay ở hồi 28 tài nghệ của Quan Công đ-ợc bộc lộ rõ bằng việc ch-a dứt một hồi trống đầu Sái D-ơng

đã lăn xuống đất Cách miêu tả này của tác giả vừa khẳng định tài năng chiến trận của Quan Vân Tr-ờng vừa bộc lộ sự nóng lòng sốt ruột bày tỏ lòng trung nghĩa của Vân Tr-ờng, giải mối nghi ngờ của Tr-ơng Phi Hồi trống cổ thành còn là hồi trống thể hiện tính cách trung nghĩa và thẳng thắn của Vân Tr-ờng và Tr-ơng Phi Tài năng chiến trận của Quan Công còn

đ-ợc miêu tả ở hồi 25 trong việc giết chết 2 t-ớng giỏi của Viên Thiệu là Nhan L-ơng và Văn Sú, chỉ cần một l-ỡi dao Nhan L-ơng chết lăn ngay d-ới chân ngựa, tiếp đó Văn Sú cũng nh- vậy Cách miêu tả này không chỉ xuất hiện trong một số hồi mà nó xuất hiện hầu nh- trong toàn bộ tác phẩm Trong cuộc chiến thôn tính lẫn nhau giữa quân ch- hầu, ta cũng thấy ph-ơng thức miêu tả đó Cuộc chiến tranh gữa tập đoàn Viên Thiệu với tập

đoàn Công Tôn Toản là một minh chứng Nguyên nhân khiến cho Viên Thiệu và Công Tôn Toản đánh nhau đã đ-ợc nảy sinh từ tr-ớc, cụ thể là Viên Thiệu đã theo kế mưu sĩ Phùng Kỷ (hồi 7), viết thư ‚xui‛ Công Tôn Toản cùng đánh Ký Châu và sẽ chia đôi đất đai c-ớp đ-ợc, Công Tôn Toản thấy lợi liền tiến binh khiến quân Ký Châu hoảng sợ phải mời Thiệu sang

‚coi đỡ việc châu‛ Nhân cơ hội ấy, Viên Thiệu đã chiếm lấy Ký Châu Khi

đạt đ-ợc mục đích, Thiệu đã trở mặt với Công Tôn Toản và cuộc chiến giữa hai bên nhanh chóng diễn ra và kết thúc cũng nhanh chóng không kém Trong những trận đánh đó, sự kết thúc đ-ợc tác giả miêu tả rất ngắn nh-:

‚Quân Toản thua, hai bên tả hữu đổ ra để cứu, lại bị Nhan Lương, Văn Sú dẫn quân cung nỏ bắn sang nên không thể nào cứu lại được nữa‛

Vì tác giả chỉ đi sâu vào miêu tả cụ thể chi tiết quá trình chuẩn bị, mà không đi sâu vào miêu tả kết quả cho nên ta thấy một mô típ chung là kết quả của các trận đánh không có những con số th-ơng vong cụ thể, hai bên

đ-ợc mất những gì La Quán Trung chỉ đ-a ra công thức như: ‚quân địch thua to, quân sĩ chết hại nhiều, cướp được rất nhiều lương thảo khí giới‛… còn số l-ợng cụ thể bao nhiêu hiếm khi chúng ta thấy tác giả cho kể bằng lối xác định số l-ợng Cụ thể ở hồi 40 vì L-u Bị không nghe lời của Khổng Minh đánh L-u Biểu lấy Kinh Châu Lúc đó quân Tào bị Khổng Minh đánh một trận tơi bời tại gò Bác Vọng Tào Tháo thấy nguy, vội sai Tào Nhân, Tào Hồng đi tiêu diệt L-u Bị Trong khi đó L-u Tôn bên Kinh Châu lợi dụng lúc L-u Biểu bệnh nặng đóng cổng thành không cho L-u Kỳ vào thăm đến khi L-u Biểu qua đời thì Sái Phu nhân cùng Sái Mạo lập di chúc

giả để L-u Tôn lên nắm quyền Kinh Châu Khi nghe tin quân Tào sắp đánh T-ơng D-ơng, L-u Tôn nghe lời Phó Tôn, V-ơng Sán quyết định dâng chín quận Kinh T-ơng cho Tào Tháo để bảo toàn tính mạng chấp nhận luồn cúi

kẻ khác, thể hiện đây là một con ng-ời bất tài vô dụng không xứng đáng làm chủ Kinh Châu Tác giả La Quán Trung cũng muốn tạo ra một lý do để cho L-u Bị lấy đ-ợc Kinh Châu gây dựng sự nghiệp nh-ng không phải mang tiếng xấu với đời là c-ớp đất của anh em Khi nghe tin L-u Tôn sai ng-ời sang đ-a th- xin hàng, Khổng Minh biết không thể đánh trực tiếp vì lực l-ợng quân Tào rất mạnh chỉ dùng cách đánh mẹo cho nên ông đã nhanh chóng bố trí lực l-ợng đối phó với quân Tào, La Quán Trung đã giành 5 trang miêu tả quá trình chuẩn bị trận đánh nh-ng chỉ dùng mấy dòng để nói về kết quả của trận đánh Đầu tiên Khổng Minh cử Quan Công lên th-ợng sông Bạch Hà mang theo nhiều bao cát còn Tr-ơng Phi dẫn một ngàn quân mai phục ở bến đò Triệu Vân thì mai phục ở các cửa, còn My Chúc, My Ph-ơng thì đánh nghi binh ở gò Th-ớc Vĩ Tổng số quân mà Khổng Minh huy động chỉ có bảy ngàn đối chọi lại năm m-ơi vạn quân Tào Tác giả không nói nhiều đến diễn biến mà chỉ đ-a ra kết quả Tào Nhân t-ởng L-u Bị sợ khiếp vía bỏ thành mà chạy nên cho quân vào Tân Dã nghỉ ngơi bị Khổng Minh dùng kế hoả công: ‚Quân sĩ giày xéo lẫn nhau, chết vô số kể‛ (605 – 1) những kẻ sống sót chạy đến sông Bạch Hà, Quan Công lấy các bao cát ở thượng nguồn nước đổ như thác: ‚Quân Tào lại chết đuối vô số‛ (605 – 1) Tác giả không nêu số l-ợng th-ơng vong cụ thể là bao nhiêu, quân thắng thì thu lợi những cái gì Cách miêu tả hạn chế

về kết cục của các trận đánh là phổ biến trong ‚Tam Quốc‛ Chẳng hạn nh- trong trận chiến đầu tiên giữa L-u Bị và Viên Thuật ở Từ Châu (hồi 14), cục diện của cuộc chiến được tác giả miêu tả: ‚Quan Công điên ruột xông vào chém Tuân Chính chỉ một nhát chết ngay, L-u Bị thúc quân tràn vào trận, quân Kỉ Linh thua to Lui về giữ cửa sông Hoài Âm không dám ra nữa‛(227 – 1) hoặc trong trận Tào Tháo đánh Viên Thiệu ở bến Diên Tân

(hồi 26) Đoạn kết thúc của nó được tác giả kể rằng: ‚Tào Tháo ở trên gò

đất thấy Quan Công chém đ-ợc Văn Sú, thúc quân sĩ ùa ra đánh Quân Hà Bắc ngã xuống sông chết quá nửa, l-ơng thảo và ngựa bị quân Tào c-ớp lại

được cả‛(400 – 1)

Có thể kết luận: tác giả của ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ đã dành phần lớn dung l-ợng và bút lực để miêu tả quá trình hình thành của các cuộc chiến tranh và nói rất ít đến diễn biến Việc miêu tả quá trình chuẩn bị của các cuộc chiến tranh giúp cho nguời đọc không bị thụ động khi theo dõi tác phẩm, ng-ời đọc có cơ sở khi so sánh, đối chiếu t-ơng quan lực l-ợng giữa các bên tham chiến thông qua sự chuẩn bị của chính nó, để rồi từ đó có thể rút ra nguyên nhân thắng thua, thành bại của mỗi bên

Cách miêu tả ấy cũng góp phần giảm bớt sự căng thẳng liên tục của

độc giả khi theo dõi tác phẩm bởi ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ miêu tả hàng trăm trận đánh, mỗi trận lại mang những đặc điểm khác nhau với hàng loạt các sự kiện, hành động phong phú, phức tạp Miêu tả ‚từ xa đến gần‛ đem

đến cho ng-ời đọc những giây phút th- giãn, những suy nghĩ sâu xa chứ không phải đối mặt liên tục với không khí chiến tranh sôi sục, ồn ào với những hành động liên tiếp, chồng chất th-ờng thấy trong khi đánh trận -

điều th-ờng gây cho ng-ời đọc cảm giác căng thẳng và nhàm chán

Những tác dụng vừa nêu đ-ợc thể hiện rất rõ trong trận Xích Bích Qua sự chuẩn bị của các bên tham gia, ng-ời đọc có thể đi đến những kết luận hợp lý Ng-ời đọc không vì thấy quân Tào đông hơn quân Ngô - Thục nhiều lần mà nghĩ là quân Tào sẽ chắc thắng mà ng-ợc lại, quân Tào tất yếu phải thua Có đ-ợc điều đó nhờ việc cung cấp khâu chuẩn bị kỹ l-ỡng vì thế ng-ời đọc có đ-ợc sự so sánh t-ơng quan -u thế giữa các bên, quân Tào tuy

đông nh-ng bị mắc m-u quân địch, quân Ngô - Thục tuy ít nh-ng có sự chỉ huy tài giỏi, m-u trí của những nhân vật kiệt xuất nh- Chu Du, Khổng Minh, có những vị tướng dũng cảm như: Hoàng Cái, Cam Ninh,… Do thua

thiệt về những -u thế đó, đám quân đông tới hàng chục vạn của Tào Tháo

đã trở nên vô nghĩa

Cách miêu tả chiến tranh nh- vậy cũng góp phần làm giảm bớt cảm giác ghê sợ của con ng-ời Việc tác giả không đi vào miêu tả tỉ mỉ diễn biến các trận chiến đã khiến những hình ảnh tàn khốc của chiến tranh nh- cảnh

đầu rơi máu chảy, cảnh thương vong đau đớn trên chiến trường…bớt ám

ảnh trong tâm trí ng-ời đọc Vì thế, sức hút chủ yếu của tác phẩm với ng-ời

đọc là quá trình hình thành của chiến tranh chứ không phải là những hậu quả kinh hoàng của nó

Tả đấu sức kết hợp với đấu trí trong các cuộc chiến

Chiến tranh - hiểu theo nghĩa ngắn gọn nhất là đánh nhau, là sự tranh giành nhau bằng vũ lực giữa các lực l-ợng, phe phái Vì thế khi xảy ra chiến tranh các bên tham chiến phải biết vận dụng những biện pháp hay cách bày binh bố trận để tiêu diệt đối ph-ơng Việc thành hay bại trong một trận chiến phần lớn phụ thuộc vào tài cầm quân của ng-ời chỉ huy để giành thắng lợi Thắng lợi trên chiến tr-ờng không chỉ đ-ợc quyết định bởi sức lực mà quan trọng hơn ng-ời cầm quân phải có m-u l-ợc Ng-ời nào biết kết hợp hai yếu tố này sẽ nắm chắc phần thắng

Điều này đ-ợc minh chứng rất rõ trong "Tam quốc diễn nghĩa" Thắng lợi của hàng trăm trận đánh giữa các phe phái, tập đoàn có sự phối hợp rất quan trọng giữa trí với sức Để chứng minh cho điều này ta sẽ đi vào tìm hiểu một số trận đánh tiêu biểu có sự kết hợp giữa hai yếu tố trên ở hồi 18 Giả Hủ đã dùng m-u trí của mình đánh bại Tào Tháo mà không tổn hao nhiều sức lực của quân sĩ Mùa hè năm Kiến An thứ 3 (198 CN), Tào Tháo giả danh thiên tử, lần thứ hai xuất quân chinh phạt Tr-ơng Tú ở Nam D-ơng Tr-ơng Tú không địch nổi Tào Tháo bèn rút quân vào thành Nam D-ơng, cố thủ trong thành Tào Tháo nhiều lần tấn công không đựơc bèn c-ỡi ngựa đi quanh thành Nam D-ơng ba ngày Tào Tháo phát hiện gạch ở phía Đông Nam thành có màu cũ, mới khác nhau Góc t-ờng này đến hơn

một nửa bị phá huỷ, Tháo mới nảy ra một kế, công khai truyền lệnh: Tích trữ l-ơng thảo, chiêu tập chủ t-ớng về góc Tây Bắc, tỏ rõ thế tấn công thành

ở phía Đông Nam Tào Tháo nghĩ rằng nếu mình khoa tr-ơng việc đánh

địch ở phía Tây Bắc thì quân địch sẽ tập trung phòng bị ở phía đó, còn mặt

Đông Nam thành bị phá huỷ nhiều lại không có quân phòng bị Vì vậy việc

đánh thành và xâm nhập vào bên trong là điều không phải khó Kế sách này rất lợi hại thể hiện Tào Tháo là ng-ời thông minh, nh-ng thực không ngờ ba ngày Tào Tháo c-ỡi ngựa quanh thành cũng là ba ngày Giả Hủ đứng trên thành trông thấy mọi động tĩnh của y, đoán biết đ-ợc những b-ớc đi những

kế sách mà Tào Tháo sẽ sử dụng nên ông đã bày m-u cho Tr-ơng Tú t-ơng

kế tựu kế, lệnh cho cho toàn bộ tinh binh khoẻ mạnh nấp trong các trại ở phía Đông Nam, cho dân chúng giả làm quân sĩ trèo lên góc Tây Bắc phất

cờ thị uy Tào Tháo thấy cảnh nh- vậy t-ởng quân Tr-ơng Tú mắc m-u của mình c-ời thầm chắc mẩm Cho nên y ngày thì cho quân phô tr-ơng thanh thế ở góc thành Tây Bắc, đêm lại bí mật dẫn tinh binh trèo lên góc thành ở phía Đông Nam để phá thành mà không hề biết gì, Giả Hủ đã đoán biết

đ-ợc kế sách đó Kết quả Tào Tháo muốn lừa Tr-ơng Tú thì lại bị trúng kế của Giả Hủ, khi quân Tháo đột nhập vào phía Đông Nam thì gặp phải đội quân tinh nhuệ của Tr-ơng Tú đã mai phục sẵn, quân Tào Tháo bị đánh một trận tơi bời chạy tháo thân xa tới mấy trục dặm, và hơn năm vạn tinh binh

bị giết

Hay ở hồi 74 khi Quan Tr-ờng phá vỡ T-ơng Đ-ơng tiến đánh luôn Phàn Thành, Tào Nhân sợ nguy cho ng-ời cấp báo về Hứa Đô, Vu Cấm xin cho đi cùng với Bàng Đức dẫn quân đến Phàn Thành Bàng Đức đánh luôn một trăm hiệp với Quan Công nh-ng không thể phân thắng bại Quan Công cũng thấy đây là một t-ớng giỏi nếu bắt sống không phải dễ Nh-ng may thay Vu Cấm lại là kẻ ích kỉ đặt quyền lợi cá nhân lên trên quyền lợi của tập đoàn, sợ Bàng Đức đánh thắng Quan Công lập công lớn nên ra sức tìm cách kìm hãm không cho Bàng Đức c-ớp trại Thục Một sai lầm của Vu

Cấm đó là rời trại sang phía Bắc Phàn Thành Là một t-ớng cầm quân đánh trận lại không am t-ờng thời tiết, địa hình, đặt quyền cá nhân cao hơn quyền lợi của tập đoàn nên thất bại là chuyện không tránh khỏi Vì thế khi Quan Công đ-ợc tin quân địch chuyển lên phía Bắc Phàn Thành đã khẳng

định Vu Cấm tất bị ta bắt sống Quả nhiên vì trời vào mùa thu tháng tám, m-a rào luôn mấy hôm n-ớc sông T-ơng dâng lên Quan Công cho lấp các cửa sông đợi khi nào n-ớc dâng lên thì tháo cho n-ớc tràn vào, Thanh Hà báo cáo tình hình bên Thục cho Vu Cấm biết đ-ờng mà liệu tr-ớc đi nh-ng

Vu Cấm không nghe Bàng Đức thấy vậy là đúng nên định mai sẽ đem quân rời sang chỗ khác nh-ng tối đó trời m-a to Quan Công cho tháo n-ớc ở các cửa sông n-ớc đổ về nh- thác lũ Bảy đạo quân của Tào bị dìm trong bể n-ớc, quân sĩ chết đuối không biết bao nhiêu mà kể, Vu Cấm và Bàng Đức không còn chỗ thoát cũng bị bắt sống Quan Công không chút tổn hao sức lực tiêu diệt đ-ợc bảy đạo quân và bắt sống đ-ợc Bàng Đức một t-ớng tài bên Tào

Từ các ví dụ trên ta có thể thấy thắng bại của chiến trận không chỉ ở binh hùng t-ớng mạnh mà quan trọng là trí tuệ của ng-ời cầm binh Tào Tháo là một kẻ thông minh nh-ng Giả Hủ cũng là ng-ời thông minh không kém Bằng trí tuệ của mình, Giả Hủ đã giúp Tr-ơng Tú giữ vững đ-ợc thành trì và đánh bại đ-ợc quân Tào Còn Vu Cấm là một kẻ cầm quân nh-ng lại bất tài vô dụng Quan Công không chỉ giỏi võ mà còn là một ng-ời cầm binh giỏi, hiểu đ-ợc thiên thời địa lợi Vì thế đã tiêu diệt đ-ợc bảy đạo quân của Tào không tổn chút công sức và tính mạng của quân sĩ Đúng nh- lời căn dặn của Tào Tháo với Bàng Đức tr-ớc khi ra trận :"Quan Công trí dũng song toàn, không nên khinh địch Có thể đánh đ-ợc thì hãy đánh nếu không

đánh đ-ợc thì giữ cho cẩn thận thì hơn" (188 – 2)

ở một số trận đánh khác trong tác phẩm Chẳng hạn trong trận Tr-ờng Bản (Hồi 42), Tr-ơng Phi chỉ một mình một ngựa đã đẩy lùi hàng vạn quân của Tào Tháo Trận đánh diễn ra khi -u thế của cuộc chiến đang

nghiêng hẳn về phía Tào Tháo, nh-ng khi truy kích L-u Bị đến Tr-ờng Bản, gặp Tr-ơng Phi thì tình thế bỗng chốc đảo ng-ợc Trong trận đánh oanh liệt này, Tr-ơng Phi đã không dùng đến một mũi tên, hòn đạn, mà chỉ cần ba lần cất tiếng Lần đầu Phi thét: "Ta là Tr-ơng Dực Đức n-ớc Yên đây! ai dám cùng ta quyết một trận tử chiến nào?" (623 – 1) Lần thứ hai cũng một tiếng đó, đến lần thứ ba Phi quát to: "Đánh cũng không đánh, lui cũng không lui là cớ làm sao?" (624 – 1) Chỉ với ba câu nói ch-a kịp dứt mà Phi

đã khiến cho t-ớng của Tào Tháo là Hạ Hầu Kiệt khiếp sợ, đứt ruột vỡ mật

mà chết Tào Tháo cũng kinh hoàng mà bỏ chạy Quân t-ớng hàng vạn ng-ời bên Tào quay chạy giày xéo lẫn nhau, Tào Tháo sợ quá thúc ngựa chạy đến nổi mũ trâm rơi cả, đầu tóc rũ r-ợi Đấy là cái uy dũng của Tr-ơng Phi Nh-ng uy dũng này còn đi liền với trí thông minh khi cho quân lính buộc cành cây vào đuôi ngựa, quất cho ngựa chạy, bụi bay mù mịt nghi binh quân Tào Cái tài của Tr-ơng phi là biết lợi dụng tính đa nghi của Tào Tháo để giành thắng lợi Khi nhắc đến những cuộc chiến chỉ sử dụng sự thông minh để tiêu diệt đối ph-ơng thì ta không thể không nhắc đến một sự kiện của Khổng Minh chỉ một mình và mấy quân sĩ đã đẩy lui đ-ợc hàng vạn quân Tào ở hồi 95 : "Võ Hầu gảy đàn đuổi Trọng Đạt" vì biết Mã Tốc khinh địch đã bị T- Mã ý lấy mất Nhai Đình, quân địch Thục rơi vào thế nguy trong khi đó đạo quân của T- Mã ý đang hừng hực kéo vào Tây Thành Khổng Minh chỉ có mấy vạn quân ở nhà, ông vội vàng cho Quan H-ng, Tr-ơng Bào ra núi võ công đánh trống reo hò, lúc đó quân địch tự khắc sợ mà chạy Còn Mã Đại, Kh-ơng Duy phục ở sau núi chờ cho đại quân rút hết phòng quân Tào đuổi theo Khi T- Mã ý kéo đến Tây Thành, quân Tào đông nh- kiến cỏ, mọi ng-ời ai cũng mất vía Khổng Minh sai ng-ời hạ hết tinh kì, sai mấy chục quân lính giả th-ờng dân quét tr-ớc cửa thành, còn mình quần áo chỉnh tề cùng hai tên hầu lên lầu gảy đàn coi nh- không có chuyện gì Khi quân giặc tới thấy sự lạ vội báo cho T- Mã ý đến

thăm tình hình, ý đoán Khổng Minh đã bố trí quân mai phục nếu đánh ắt sẽ mắc m-u Khổng Minh nên vội vàng rút chạy Rút qua núi Bắc Sơn thấy quân địch đánh trống, khua chiêng quân Tào t-ởng có mai phục nên bỏ cả

xe l-ơng, xô nhau chạy chốn Khổng Minh trong chốc lát chuyển bại thành thắng thoát khỏi thế nguy nh-ng không cần dùng nhiều sức Đây là tài trí của Khổng Minh đoán biết đ-ợc T- Mã ý là một con ng-ời cẩn thận và cũng đa nghi nh- Tào Tháo Cái giỏi của ng-ời cầm quân là nắm đ-ợc tâm

lý của đối ph-ơng đang suy nghĩ gì Khổng Minh biết Trọng Đạt nghĩ mình cẩn thận không bao giờ dám liều, cho nên trông thấy quang cảnh nh- thế, nghĩ có phục binh nên mới rút về

Hầu hết ở các trận đánh lớn hay nhỏ muốn dành thắng lợi không chỉ

có dùng đến sức lực mà còn phải dùng đến tài trí nữa Vì có sự kết hợp giữa

đấu sức và đấu trí nên trong Tam Quốc chúng ta rất hiếm khi chứng kiến những trận đánh đơn thuần chỉ sử dụng một ph-ơng pháp nào đó Có thể thấy rõ hiện t-ợng này qua hàng loạt trận chiến trong tác phẩm Ngay từ những trận đánh đầu tiên xảy ra trong "Tam Quốc", ng-ời ta đã đ-ợc chứng kiến cách miêu tả này Khi giặc Khăn vàng đánh lấy Thanh Châu, L-u Bị dẫn hơn năm vạn quân lại cứu Giặc chia quân lại đón đánh, Bị thấy quân ít nên lui ba m-ơi dặm hạ trại, sai Vân Tr-ờng, Dực Đức mỗi ng-ời mang một đội quân mai phục hai bên s-ờn núi Ngay hôm sau L-u Bị tiến đánh,

đ-ợc một lát vờ thua bỏ chạy đến chỗ mai phục nổi hiệu chiêng trống, quân phục đổ ra L-u Bị quay quân đánh ng-ợc lại, quân giặc thua to Thái thú Cung Cảnh đem quân trợ chiến đánh giết khiến quân giặc chết vô số, Thanh Châu đ-ợc giải vây (Hồi 1) ở đây chúng ta đã thấy đ-ợc sự kết hợp giữa chính quân với quân mai phục, quân trợ chiến làm thành nhiều mũi giáp công lợi hại khiến quân địch đông nh-ng cũng bị thất bại hoàn toàn Hay ở hồi 41 Khổng Minh dùng kế hoả công thiêu quân Tào ở đồi Bác Vọng, lúc

đó Khổng Minh mới ra khỏi lều tranh, quân Thục còn yếu Tào Tháo sai Hạ Hầu Đôn dẫn m-ời vạn quân đến Bác Vọng để thừa cơ đánh vào Tân Dã

Dù đã nghe Từ Thứ nói: "Khổng Minh có tài ngang dọc trời đất, có m-u xuất quỷ nhập thần, thật là kì sĩ, không nên xem nhẹ" nh-ng Hạ Hầu Đôn lại xem th-ờng, không chịu đề phòng d-ơng d-ơng tự đắc dẫn m-ời vạn quân đến Tân Dã Bên Thục với sự bố trí tài tình của Khổng Minh đã dụ

Đôn đến gò Bác Vọng, lợi dụng địa hình đ-ờng sá chật hẹp, sông núi san sát, cây cối rậm rạp, lại để cho Huyền Đức, Triệu Vân giả thua để cho quân Tào hăng tiết đuổi đến nổi cả ng-ời và ngựa đều mệt Lúc này Khổng Minh mới dùng kế hoả công, trời nồm gió lại thổi mạnh, chẳng mấy chốc gò Bác Vọng trở thành biển lửa, quân Tào dẫm đạp lên nhau chết không biết bao nhiêu mà kể Chiến thắng này là do Khổng Minh lợi dụng đ-ợc tính hiếu thắng của Hạ Hầu Đôn, t-ớng lĩnh nh-ng lại khinh địch, Đôn tự cho mình

là tài giỏi không tự biết đối ph-ơng nh- thế nào mà vội vã kéo quân đi nên phải chuốc lấy thất bại một cách nhanh chóng Còn Khổng Minh vừa biết lợi dụng đối ph-ơng lại biết lợi dụng địa hình và thời tiết để tiêu diệt quân giặc theo cách lấy yếu thắng mạnh

Phần lớn thắng thua của các cuộc chiến đều phụ thuộc vào sự túc trí

đa m-u của các nhà quân s-, sự am hiểu binh pháp, lối ứng phó nhanh chóng tr-ớc tình hình thực tế của đối ph-ơng, nắm đ-ợc đ-ờng đi n-ớc b-ớc của kẻ địch để tìm ra cách giải quyết cho hợp lý Vì thế trên thực tế có những trận chiến trong "Tam Quốc" phía có thế lực hùng hậu lại chịu thất bại tr-ớc vì thua kém về tài thao l-ợc so với đối ph-ơng Tiêu biểu là trận

đại chiến Di Lăng của hai bên Ngô - Thục ở hồi 83 Đây là trận tiêu biểu cho thế yếu thắng mạnh trong cuộc chiến tranh Trung cổ Trung Quốc Khi L-u Bị vội vàng báo thù cho Quan Vũ bất chấp lời khuyên can của Gia Cát L-ợng, Triệu Vân và nhiều t-ớng sĩ khác, tự mình dẫn 75 vạn quân đi thảo phạt quân Ngô Lúc đầu quân Thục với thế chẻ tre chiếm Hiệp Khẩu, tấn công Tỷ Quy, đuổi tới vùng Di Lăng, Hồ Đình tiến sâu vào hậu ph-ơng n-ớc Ngô tới năm sáu trăm dặm, khiến cho dân chúng và triều đình Giang

Đông vô cùng sợ hãi Vào lúc nguy nan này, Ngô chủ Tôn Quyền nghe theo

lời của m-u chủ Hám Trạch mạnh dạn dùng viên t-ớng trẻ Lục Tốn làm đại

đô đốc binh mã Đông Ngô, tới chiến tuyến Hồ Đình chỉ huy trận chiến Sau khi nhận nhiệm vụ Lục Tốn cẩn thận phân tích tình hình mọi mặt về binh lực, quyết định dùng chiến l-ợc cố thủ, tránh tiếp chiến với quân Thục, không ngờ Lục Tốn lại quyết án binh bất động cố thủ trong thành khiến nhiều t-ớng sĩ thiếu tầm nhìn trong quân Ngô t-ởng nhầm chê c-ời về sự khiếp nh-ợc của Lục Tốn Lục Tốn không hề để ý tới những lời chê c-ời mỉa mai vẫn kiên trì ph-ơng châm tránh giao chiến Tr-ớc những lời sỉ nhục chửi rủa của đối ph-ơng, Lục Tốn sai quân bịt tai không nghe, cấm xuất hiện ngoài thành nghênh chiến Từ mùa xuân đến mùa hè, quân Thục

và quân Ngô cầm cự nhau đến nửa năm T-ớng sĩ Thục muốn đánh mà không đ-ợc, đã mệt mỏi nhụt chí, uể oải rã rời cuối cùng L-u Bị quyết chuyển hết doanh trại vào vùng rừng núi cây cối rậm rạp Lục Tốn thấy chiến tuyến của quân Thục kéo dài lơi lỏng đầu đuôi không thấy nhau trong vùng Sơn Lâm đã phạm vào đại kị của binh gia, Lục Tốn bất ngờ phản công hoả thiêu một loạt doanh trại kéo dài tới 700 dặm thiêu trụi 40 trại và 75 vạn quân sĩ của L-u Bị Trận thua này đã đánh dấu sự sụp đổ của nhà Thục Cái thua của L-u Bị trong trận này thể hiện rất nhiều mặt yếu kém một phần nóng vội không suy xét tình hình cẩn thận, mặt khác vì bị Lục Tốn kéo dài thời gian cầm cự lại gặp thời tiết nắng nóng không có n-ớc uống, quân sĩ khổ cực Vì L-u Bị nôn nóng bất chấp lời khuyên của Mã L-ơng vội vã rời các dinh trại vào các nơi cây cối um tùm men theo các bờ suối, hành động nh- ng-ời không biết binh pháp Đúng nh- lời Tào Tháo: "L-u Huyền Đức không biết dùng binh pháp, có lẽ đâu cắm trại liên tiếp bảy trăm dặm mà chống giặc bao giờ? Bao bọc cả các nơi hiểm trở, chỗ cao chỗ thấp mà đóng đồn đó là một điều tối kỵ trong phép dùng binh L-u Bị tất thua về tay Lục Tốn bên Đông Ngô" (312 – 2) Đã không biết dùng binh lại không nghe lời kẻ d-ới để suy xét tình hình, d-ơng d-ơng tự đắc cho rằng kẻ thù khiếp nh-ợc tr-ớc đội quân hùng mạnh của mình : "Nó còn có

m-u mẹo gì, chẳng qua khiếp sợ đó thôi; đã thua mãi rồi, còn đánh làm gì nữa" (308 – 2) Những nguyên nhân này đã khiến L-u Bị đại bại tr-ớc Lục Tốn Ng-ợc lại với L-u Bị, Lục Tốn dùng binh đầy cẩn trọng vì biết L-u Bị sang trả thù nên nhuệ khí đang thịnh Vì thế phải đợi khi hè sang quân Thục

đóng ở giữa đồng bằng không chịu đ-ợc nắng nóng sẽ phải dời trại vào trong rừng rậm, bấy giờ dùng m-u lạ sẽ phá đ-ợc Cho nên những hành

động của L-u Bị không ngoài dự đoán của Lục Tốn Khi nghe tin L-u Bị đã dồn trại vào rừng, ngay tối hôm đó Lục Tốn ra lệnh cho quân đốt trại Thục, lúc đầu chỉ một trại bị cháy nh-ng gió thổi mạnh lại có cây cối nên lửa lan nhanh sang các trại khác, quân Thục bị đánh bất ngờ nên không ứng cứu kịp thời bị thất bại thảm hại L-u Bị đ-ợc Tr-ơng Bào và Quan H-ng xả thân bảo vệ may gặp đ-ợc Triệu Vân cứu đem về thành Bạch Đế Tất cả l-ơng thảo, khí giới trong trại Thục không còn sót một thứ gì Lục Tốn thắng khi t-ơng quan lực l-ợng hai bên chênh lệch nhau càng chứng tỏ ng-ời nào biết dùng trí hơn dùng lực, biết rõ điểm yếu của kẻ thù để ứng phó kịp thời ng-ời đó sẽ thắng

Trong chiến tranh việc đấu sức chủ yếu diễn ra trên chiến tr-ờng, còn

đấu trí diễn ra ở ph-ơng diện chính trị, ngoại giao vạch ra trong màn tr-ớng Điều này đ-ợc thể hiện rõ qua trận Xích Bích, cuộc đọ sức giữa liên quân Ngô - Thục và Tào Tháo Với trí tuệ của mình Chu Du đã đánh bại Tào Tháo một kẻ gian hùng, am hiểu binh pháp Ông đã sử dụng hàng loạt các kế sách nh-: kế liên hoàn, kế phản gián, kế hoả công và cuối cùng nhờ

có gió Đông Nam của Gia Cát L-ợng mà các chiến thuyền và 83 vạn quân

sĩ của Tào Tháo bị thiêu trụi ở cửa Tam Giang ở cuộc chiến này có sự kết hợp của ba yếu tố: chiến tranh quân sự, ngoại giao, chính trị Hay nói cách khác thể hiện đ-ợc sự kết hợp tài tình giữa việc đấu sức và đấu trí Trong trận Xích Bích không chỉ có cuộc đấu trí giữa Tào Tháo và Chu Du mà còn

là cuộc chiến đấu ngấm ngầm trong liên quân Ngô - Thục, không đao to búa lớn nh-ng cũng rất căng thẳng, cuộc chiến này không kết thúc khi trận

Xích Bích thắng lợi mà còn kéo dài mãi về sau Đó là cuộc đấu trí giữa Khổng Minh và Chu Du hai quân s- đại tài của hai phe Thục - Ngô Cuộc chiến bắt đầu từ khi Khổng Minh sang Đông Ngô kết tình hoà hiếu giuw hai n-ớc, thuyết phục Tôn Quyền liên kết với Thục đánh lại Tào Tháo, đến khi bắt đầu chuẩn bị đại chiến rồi lại tiến hành giao tranh tại Xích Bích Mọi kế sách Chu Du liệu tính và thực hiện đều không qua đ-ợc Khổng Minh Đã nhiều lần Chu Du muốn m-ợn tay kẻ khác giết hại Khổng Minh nh-: Bắt Gia Cát L-ợng phải nộp đủ 10 vạn tên trong vòng ba ngày mà không hề cấp cho một ph-ơng tiện nào (hồi 45), nh-ng mục đích đó không thành vì chỉ trong 1 đêm Khổng Minh đã lấy đ-ợc 10 vạn tên mà không phải khó nhọc gì Khổng Minh biết lợi dụng trời s-ơng mù và tính đa nghi của Tào Tháo để lấy tên phá đ-ợc m-u kế của Chu Du, bảo toàn tính mạng cho mình Hay một lần khác Khổng Minh nhận lời cầu gió Đông cho Chu

Du Vì biết đây là ng-ời tài nếu để sống sẽ de doạ đến sự an nguy của n-ớc Ngô, Chu Du đã nhiều lần ra tay nh-ng không thành, nên lần này khi Chu

Du lên núi lập đàn cầu m-a Chu Du đã bố trí các quân sĩ và ra lệnh khi nào

có gió Đông nổi lên thì lập tức giết ngay Khổng Minh Vì biết tr-ớc điều đó nên khi lên núi Nam Bình sắp đàn, Khổng Minh xem xét địa thế và bố trí các t-ớng sĩ coi đàn: "Cấm tự nhiên bỏ chỗ đứng này mà đi chỗ khác, không ai đ-ợc quay đầu, ghé tai nói năng bậy bạ, không ai đ-ợc thất kinh

sợ hãi, ai trái lệnh chém đầu" (Trang 713 – 1) Khi gió Đông Nam nổi lên Chu Du vội vã sai Từ Thịnh và Đinh Phụng lên núi Nam Bình không cần hỏi han chặt ngay đầu Gia Cát L-ợng về lĩnh th-ởng nh-ng khi lên đến nơi thì không thấy Gia Cát L-ợng đâu nữa Một lần nữa Chu Du lại chậm hơn Khổng Minh một b-ớc, vì thế mọi âm m-u của Chu Du tiêu diệt Khổng Minh đều không thực hiện đ-ợc Cuộc đấu trí của hai nhân vật này diễn ra vô cùng hấp dẫn ở hồi 52 Gia Cát L-ợng dùng mẹo để giành lại Kinh Châu khiến Chu Du vô cùng tức tối Năm 210 sau khi Chu Du đánh bại Tào Tháo trong đại chiến Xích Bích, y lập tức phái Lỗ Túc đến đòi lại Kinh

Châu đã cho L-u Bị m-ợn tr-ớc đó Gia Cát L-ợng hiểu rõ mục đích của Chu Du nên đã bày kế cho L-u Bị phải làm gì khi Lỗ Túc đến, quả nhiên khi Lỗ Túc đến gặp L-u Bị nói về vấn đề Kinh Châu, bỗng d-ng thấy L-u

Bị b-ng mặt khóc lớn Lỗ Túc không hiểu lúc này Khổng Minh mới đỡ lời cho hoàn cảnh éo le của L-u Bị: "khi chúng tôi m-ợn Tây Châu từng hứa là khi giành lại Tây Xuyên sẽ trả lại nh-ng nghĩ kĩ thì L-u Ch-ơng ở ích Châu

và L-u Hoàng Thúc đều là anh em cốt nhục nhà Hán, nếu dùng vũ lực mà chiếm đất thì e ng-ời chửi rủa, nếu không giành lại Tây Xuyên mà phải giao Kinh Châu cho Đông Ngô thì chẳng có chỗ dung thân, việc khó cả hai

bề nên buồn bã mà khóc" và hứa xin cho thêm một thời gian nữa sẽ trả lại Kinh Châu cho bên Đông Ngô Lỗ Túc là ng-ời thật thà lại -a hoà hơn -a chiến cho nên chỉ cần vài lời nh- vậy của Khổng Minh đành phải ngậm ngùi quay về, kể lại đầu đuôi cho Chu Du nghe Là ng-ời thông minh nhiều m-a mẹo không kém gì Khổng Minh nên Du biết ngay đây chỉ là cái cớ đ-a

ra lừa Lỗ Túc thật thà Ông ta suy luận ngay: "Khi L-u Bị còn nhờ cậy vào L-u Biểu đã có ý đồ thôn tính, huống hồ là với L-u Ch-ơng ở Tây Xuyên làm gì có chuyện vì nghĩa ruột rà mà thôn tính" Nghe Chu Du giảng giải

Lỗ Túc nghe ra mới biết mình bị lừa Chu Du vì một mục đích muốn thắng Khổng Minh, đòi đất Kinh Châu nên yêu cầu Lỗ Túc không đi gặp Tôn Quyền nữa mà quay lại đất Kinh Châu nói với L-u Bị nếu: "L-u Bị không

đánh Tây Xuyên thì để Đông Ngô đánh giúp coi nh- quà c-ới tặng L-u Bị" Chu Du nói rõ ý đồ của mình là lừa Thục đi lấy Tây Xuyên nh-ng thực tế là

đi đánh úp Kinh Châu khi L-u Bị ch-a kịp phòng bị Nh-ng khi Lỗ Túc quay lại Khổng Minh đoán biết ông ta ch-a gặp Ngô Hầu mà đi gặp Chu

Du, ắt Chu Du có m-u kế gì đây Khổng Minh đã hiểu đ-ợc ý đồ của Chu

Du nh-ng giả bộ nh- không, chấp nhận để cho Chu Du đi lấy Tây Xuyên, mặt khác huy động quân sĩ đón đánh Chu Du Vì thế, khi Chu Du dẫn quân

sĩ tới cửa Thanh Châu không thấy L-u Bị ra nghênh tiếp, lại thấy Triệu Vân xuất hiện cùng quân sĩ giáo mác nghiêm chỉnh, Triệu Vân nói: "Quân s-

Gia Cát L-ợng của ta biết rõ m-u đồ, ngoài thì lấy Tây Xuyên nh-ng thực chất thì cướp lai Kinh Châu‛ Chu Du biết tình hình thay đổi nên vội vàng cho rút quân nh-ng nhìn xung quanh thấy bốn bên đều là t-ớng và quân Thục luôn miệng hô to: ‚ Bắt sống Chu Du‛, vì tức khiến cho vết thương cũ bật ra làm Chu Du ngã ngựa, đ-ợc quân sĩ đem về trại thì nhận đ-ợc th- của Khổng Minh, Du xem xong kêu lên mấy lời rồi lăn xuống đất bất động Chu Du t-ởng rằng mình thông minh hơn ng-ời, đ-ờng đi n-ớc b-ớc không

ai có thể bằng mình nh-ng trên thực tế Chu Du bị Khổng Minh t-ơng kế tựu kế, bề mặt thì nhận lời đề nghị của Đông Ngô nh-ng trên thực tế cho quân chuẩn bị đánh trả Vì thế mà quân Thục giành thắng lợi trong cuộc chiến bảo vệ Kinh Câu

Nh- vậy việc miêu tả chiến tranh có sự kết hợp giữa đấu sức và đấu trí, sự kết hợp của nhiều ph-ơng pháp đánh trận đã làm cho bức tranh chiến trận trong ‚Tam Quốc Diễn Nghĩa‛ trở nên đa dạng, gây hứng thú cho ng-ời đọc Đây thực sự là bức tranh muôn màu muôn vẻ về chiến tranh Trung Hoa thời x-a

Ch-ơng 2:

Miêu tả con ng-ời, yếu tố cốt lõi trong nghệ thuật

miêu tả chiến tranh

Nhân vật là yếu tố quan trọng hàng đầu trong việc xây dựng tác phẩm nh-ng xây dựng loại hình nhân vật nh- thế nào thì tuỳ thuộc vào ý t-ởng của nhà văn và thời đại ‚Tam quốc diễn nghĩa‛ của La Quán Trung đã xây dựng đ-ợc hệ thống nhân vật bao gồm nhân vật chính, nhân vật trung tâm

và nhân vật phụ Nh-ng điều độc đáo của La Quán Trung khi miêu tả chiến tranh là ông đã lấy nhân vật làm trung tâm của cuộc chiến, quá trình tham gia chiến tranh cũng là quá trình hình thành tính cách nhân vật Tài năng của con ng-ời chi phối khá nhiều đến kết quả của cuộc chiến

2.1 Sự đối kháng về quyền lợi giữa các cá nhân trong chiến tranh

‚Tam quốc diễn nghĩa‛ là tác phẩm tái hiện một thế kỷ đầy loạn lạc,

điên đảo do tham vọng tranh giành quyền lực và lãnh thổ của các đế v-ơng Trung Hoa gây ra Đó là bộ mặt thực của xã hội phong kiến Trung Quốc mà

ta đã từng biết đến Đầu tiên chúng ta phải điểm tới xung đột giữa hai phe ngoại thích và hoạn quan ngay từ hồi 1 và các hồi kế tiếp

Xã hội Trung Hoa cuối đời Hán rệu rã thối nát do nhiều nguyên nhân Hai vua Hoàn Đế, Linh Đế nhà Hán tin dùng lũ hoạn quan, cấm cố ng-ời hiền sĩ Vua Hoàn Đế băng hà, Linh Đế lên ngôi với sự giúp đỡ của Đậu Vũ

và Trần Phồn Khi hai ng-ời này định lập m-u diệt trừ bọn hoạn quan thì việc bại lộ rồi bị giết hại Hoạn quan ngày càng bạo ng-ợc, kéo bè, kéo cánh làm càn nh-ng nhà vua lại luôn tin dùng chúng Kể từ đấy chính trị trong triều đình càng ngày càng đổ nát, lòng ng-ời náo loạn, giặc c-ớp nổi lên Tr-ớc sự tình hình đó, hàng loạt các cuộc khởi nghĩa nổ ra khắp mọi nơi hòng dập tắt nạn hoan quan Trong đó không thể không nhức đến cuộc khởi nghĩa của ba anh em họ Tr-ơng: Tr-ơng Giác, Tr-ơng L-ơng, Tr-ơng

Bảo cầm đầu, thu hút hàng chục vạn nhân dân tham gia Lúc đầu Tr-ơng Giác chỉ là một ng-ời thi tú tài tr-ợt vào rừng hái củi đ-ợc ông cụ trao cho

ba quyển sách và căn dặn: ‚Đây là cuốn ‚Thái bình yêu thuật‛ có được cuốn này ng-ơi nên thay trời dạy ng-ời, để cứu lấy đời Nếu sau này manh tâm tà gian thì ắt bị ác báo‛ (26 – 1) Khi đã luyện đ-ợc các phép hô m-a gọi gió, các phép thuật chữa bệnh, Giác đi chữa bệnh khắp nơi cứu sống

đ-ợc nhiều ng-ời nên đồ đệ ngày càng đông Sau đó Tr-ơng Giác dựng cờ khởi nghĩa lúc đầu thu hút đ-ợc rất nhiều ng-ời tham gia, nh-ng thực chất của cuộc khởi nghĩa lại không mang lại quyền lại cho quần chúng nhân dân nh- lời ông cụ răn dạy là cứu giúp đời Tr-ơng Giác đã cấu kết với lũ hoạn quan Phong T- để T- làm nội ứng dần dần chiếm lấy thiên hạ, tiếm quyền thiên tử, làm điều bất nghĩa Về thực chất, khởi nghĩa Hoàng Cân chống lại hoạn quan thể hiện sự đụng độ, mâu thuẫn giữa họ Tr-ơng với bè lũ hoạn quan về lợi ích cá nhân, cả hai lực l-ợng đều chỉ muốn giành thiên hạ về tay mình, quyền lực cho mình Nh-ng cuối cùng ứng với điều ông cụ già răn bảo tr-ớc đó nếu làm điều bất nghĩa thì sẽ bị ác báo Khi cuộc khởi nghĩa bị thất bại Tr-ơng Giác chết rồi bị quật mả, cắt lấy thủ cấp đêm về bêu ở kinh sử‛ (40 – 2), còn Tr-ơng Bảo thì bị Nghiêm Chánh cắt thủ cấp đầu hàng, Tr-ơng L-ơng bị Hoàng Phủ Tung chém ở Khúc D-ơng Sau khởi nghĩa Hoàng Cân đến sự tranh giành giữa các phe ngoại thích và hoạn quan Hà Tiến thấy lũ hoạn quan thao túng quyền hành triều chính muốn giết bọn Tr-ơng Nh-ợng, một mặt để bảo vệ nhà Hán nh-ng mặt khác để giữ vững quyền lợi và địa vị của dòng họ mình Điều này đ-ợc bộc lộ qua lời Đổng Thái Hậu nói với Trương Nhượng: ‚Con em thằng Hà Tiến, trước kia vì có

ta cất nhắc nên mới đ-ợc sung s-ớng Ngày nay, con nó lên ngôi hoàng đế, các quan trong ngoài đều là vây cánh nó cả, uy thế to lắm, ta biết tính sao bây giờ‛(51 – 1) Vì thế trong cung có những cuộc thanh trừng lẫn nhau:

Hà Tiến ngầm sai ng-ời đến Hà Giang đánh thuốc độc giết Đổng Thái Hậu (52 – 1) do Hà Tiến không nghe lời Tào Tháo nên bị bọn Tr-ơng Nh-ợng

m-u giết Tr-ớc khi Hà Tiến bị giết đã truyền lệnh di các trấn, triệu lệnh

đem quân diệt bọn hoạn quan, nh-ng bọn hoạn quan bị tiêu diệt thì loạn

Đổng Trác lại xảy ra, những ng-ời có ý chống lại y đều nhận lấy cái chết nh-: Đinh Nguyên, Đinh Quán V-ơng Doãn đã dùng kế mĩ nhân để giết

Đổng Trác, đây là một chiến công đáng ghi vào sử sách vì ông đã có công giết giặc giữ vững ngôi nhà Hán

Loạn Đổng Trác đ-ợc dập tắt thì tiếp tục xảy ra loạn của m-ời bảy

đạo quân ch- hầu Thực chất lời hiệu triệu của Tào Tháo liên kết các trấn để tiêu diệt Đổng Trác là một việc làm vì nghĩa nhằm bảo vệ giang sơn nhà Hán nh-ng sau đó lại nảy sinh rất nhiều mâu thuẫn mà nguyên nhân chính

là sự tranh giành quyền lực và địa vị của các ch- hầu Đã có rất nhiều các cuộc chiến xảy ra nh-: Tôn Kiên bắt đ-ợc ngọc tỷ d-ới giếng muốn cáo từ

về quê nh-ng Viên Thiệu biết đ-ợc không cho về Vì thế đã xảy ra một cuộc hỗn chiến nh-ng đ-ợc mọi ng-ời can ngăn Tôn Kiên bỏ Lạc D-ơng

ra đi Tiếp đó La Quán Trung miêu tả sự tranh đoạt quyền lợi giữa các ch- hầu, cuối cùng chỉ có Viên Thiệu – Viên Thuật – Tào Tháo là mạnh nhất

Đến năm 207 Tào Tháo tập trung lực l-ợng tiêu diệt anh em họ Viên thống nhất ph-ơng Bắc chấm dứt thế lực chiếm cứ của bọn địa chủ hình thành cục diện mới Song hành với Tào Tháo ở Ph-ơng Bắc, ở phía Đông có Tôn Quyền còn phía Tây có L-u Bị

Khi đang ở thế yếu hai nhà Ngô - Thục vì sự tồn tại của mình đã liên kết nhau chống lại nhà Ngụy và trận chiến Xích Bích đã làm cho cục diện Tam Quốc hình thành với sự chia ba thiên hạ của ba tập đoàn Ngụy – Thục – Ngô, từ đây cuộc chiến giữa ba phe bắt đầu Bên nào cũng nhằm điểm yếu của đối ph-ơng để phản công Nh-ng phần lớn là bên này liên kết với bên kia chống lại kẻ khác Thời gian này đã có hàng trăm các cuộc chiến lớn nhỏ xảy ra, những cuộc chiến này với mục đích tranh giành quyền lực và

địa vị của các thế lực Vì thế không có tập đoàn nào là hoàn toàn chính nghĩa ngay cả tập đoàn L-u Bị D-ới con mắt của La Quán Trung thì Đông

Ngô chỉ là lực l-ợng trung gian là đối t-ợng tranh thủ của cả hai phe Còn tập đoàn L-u Thục là chính nghĩa, Tào Ngụy là phi nghĩa vì Tào Tháo đã m-ợn danh thiên tử sai khiến ch- hầu, giả danh phù trì v-ơng thất nhà Hán nh-ng là để gây dựng vốn liếng chính trị, tạo thanh thế cho bản thân và cho phe mình Song đề cao L-u Thục không chỉ đơn giản vì L-u Bị là giòng dõi nhà Hán mà còn vì L-u Bị và tập đoàn của ông ta t-ơng đối gần dần hơn, có

đ-ờng lối chính sách phù hợp với nguyện vọng của nhân dân hơn Khuynh h-ớng đề cao L-u Thục, mạt sát Tào Tháo là khuynh h-ớng có sẵn từ trong dã sử và truyền thống dân gian, nó thể hiện nguyện vọng của quần chúng nhân dân về một ông vua tốt, một triều đình thực hiện nhân chính Nh-ng theo Lỗ Tấn thì trong xã hội phong kiến ‚ăn thịt người‛ làm gì có chữ

‚nhân‛, làm gì có một ông vua ‚nhân chính‛ như Lưu Bị vì trong hoàn cảnh loạn lạc thời bấy giờ, không dùng thủ đoạn tàn bạo thì không thể mở rộng

địa bàn và thế lực trong khi cả ba tập đoàn này đều muốn tranh giành quyền lực và địa vị thống trị về tay mình nên đã đẩy hàng triệu ng-ời dân Trung Quốc vào hoàn cảnh cha lìa con vợ lìa chồng, hàng triệu quân sĩ bỏ mạng ngoài chiến tr-ờng một cách vô ích

Cục diện ‚Tam Quốc‛ phải đến dòng họ Tư Mã mới kết thúc Đây là một kết cục hoàn toàn hợp lý phù hợp với lịch sử vì nếu để nhà Thục mất

mà nhà Ngụy thống nhất đ-ợc đất n-ớc thì đó là điều mà lòng ng-ời rất bất bình nên đã m-ợn tay nhà Tấn thống nhất Trung Quốc, khi T- Mã Viêm ép Tào Hoán truyền lại ngôi vua đó là quả báo cho nhà Ngụy vì tr-ớc đó Tào Phi cũng làm nh- vậy với nhà Hán

‚Tam quốc diễn nghĩa‛ đã tái hiện lại toàn bộ diện mạo đất nước Trung Hoa thời trung cổ, chiến tranh diễn ra liên miên chỉ nhằm mục đích tranh giành địa vị thống trị, đất đai thôn tính các thế lực La Quán Trung là ng-ời mở đầu cho tiểu thuyết miêu tả chiến tranh để sau đó các tiểu thuyết viết về chiến tranh ra đời tiêu biểu như ‚Thuỷ Hử‛ của Thi Nại Am đã đạt

đến thành công lớn

động lớn đến kết cục của chiến tranh Trong trận Xích Bích, Tào Tháo đã chứng tỏ mình là một vị t-ớng tài, một chỉ huy giỏi giang Tào Tháo trực tiếp cầm quân, sắp đặt quân mã chỉnh tề đến Tr-ờng Giang đánh Đông Ngô, quân của Tào Tháo lên đến 83 vạn cả thuỷ lục rất có kỷ luật – Sức mạnh cơ bản trong quân đội lực l-ợng hùng hậu của Tào Tháo đã làm địch ban đầu sợ mất vía Ngô chủ Tôn Quyền khi nghe tin đã lo lắng đến mất ăn mất ngủ, lũ quần nho bàn tới bàn lui chuyện hàng Tào Tháo Chu Du trông thấy thuỷ trại quân Tào: ‚ Suốt dải ven sông, lập ra một thuỷ trại cực to, thuyền lớn đóng xung quanh phía ngoài, thuyền nhỏ ở trong, chia làm hai m-ơi cửa, có đ-ờng đi lối lại nối liền, đèn đuốc sáng rực trời, doanh trại trên cạn dài hơn ba trăm dặm, khói lửa nghi ngút thì đâm hoảng sợ vô cùng‛ (668 – 1) trong nhìn nhận của Khổng Minh,Tào Tháo là một ng-ời tài hơn Chu Du: ‚mẹo ấy chỉ lừa đ-ợc T-ởng Cán thôi Tào Tháo tuy mắc mẹo nhưng hắn tất nghĩ ra‛ (676 – 1) Rồi hàng loạt tình tiết khác nh- Tào Tháo sai T-ởng Cán làm nội gián, sai Sái Trung, Sái hòa trá hàng Đông Ngô, hỏi vặn Hám Trạch khi Trạch sang trá hàng, sự am hiểu về thời tiết khi khẳng định mùa này làm gì có gió Đông… Chứng tỏ Tào Tháo quả thực là một tướng tài vì ‚biết thiên văn, am tường địa lí, biết thuật pháp, hiểu âm dương, tinh trận đồ giỏi binh thế‛ (9 – 4) Những sự khởi đầu đầy