Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyền thuyết lê lợi và khởi nghĩa lam sơn

Để góp phần làm sáng tỏ đặc tr-ng thể loại này trên ph-ơng diện thi pháp, chúng tôi đi sâu tìm hiểu Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

Tr-ờng đại học vinh Khoa ngữ văn

=== ===

Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời

trong truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa

Lam Sơn

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Ngành: S- phạm ngữ văn

Giáo viên h-ớng dẫn: Th.S Hoàng Minh Đạo

Sinh viên thực hiện: Trần Thị Mỹ

Lớp: 46A - Ngữ văn

Vinh, tháng 5/2009

- -

Mục lục Trang Mở đầu 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu 4

5 Lịch sử vấn đề 4

6 Cấu trúc luận văn 8

Nội dung 9

Ch-ơng 1 : Những vấn đề chung 9

1 Giới thuyết một số khái niệm liên quan tới đề tài 9

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời 9

1.2 Khái niệm truyền thuyết 15

2 Vấn đề thể loại của truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn 18

Ch-ơng 2:Quan niệm về phẩm chất của con ng-ời Trong truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn 21

1 Phân loại ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn21 1.1 Dựa vào vai trò trong cuộc chiến đấu 22

1.2 Dựa vào tên gọi 23

2 Phẩm chất của các loại ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn 25

2.1 Phẩm chất của ng-ời lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn 25

1.2 Phẩm chất của ng-ời trực tiếp tham gia khởi nghĩa 32

2.3 Phẩm chất của ng-ời ủng hộ, góp sức 36

Ch-ơng 3: Cách miêu tả các dạng ng-ời trong truyền

thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn 44

1 Cách miêu tả ng-ời lãnh đạo 44

1.1 Thần thánh hoá và bất tử hoá 44

1.2 Bình th-ờng hoá và lịch sử hoá 55

1.3 Đặt con ng-ời trong các mối quan hệ và sử dụng mô típ 60

2 Cách miêu tả t-ớng sĩ 63

2.1 Lịch sử hoá và bất tử hoá 63

2.2 Tô đậm nét tiêu biểu 65

3 Cách miêu tả nhân dân 66

3.1 Bình th-ờng hoá và tập thể hoá 66

3.2 Lịch sử hoá và bất tử hoá 69

3.3 Đối lập với kẻ thù 71

Kết luận 74

Tài liệu tham khảo 77

đặc điểm thi pháp thể hiện qua tác phẩm cụ thể Xét trên cả hai ph-ơng diện đó,

xu h-ớng chính hiện nay ng-ời ta vẫn công nhận sự có mặt của thể loại truyền thuyết dựa trên cơ sở phân tích, lí giải các truyện đã đựơc s-u tầm, công bố nh-:

Họ Hồng Bàng (còn gọi là Lạc Long Quân- Âu Cơ), Thánh Gióng, An D-ơng V-ơng Để góp phần làm sáng tỏ đặc tr-ng thể loại này trên ph-ơng diện thi

pháp, chúng tôi đi sâu tìm hiểu Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong truyền

thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

1.2 Chùm truyện dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn hình thành

và phát triển từ sự kiện lịch sử gắn với khởi nghĩa Lam Sơn của dân tộc ta ở thế

kỉ XV Chùm truyện này đã đ-ợc s-u tầm, chỉnh lí, giới thiệu trong 2 cuốn sách

đều do Nxb Thanh Hoá ấn hành vào 1985 và 2005 Với số l-ợng các mẩu chuyện khá phong phú, đa dạng và đ-ợc l-u truyền phổ biến trên địa bàn t-ơng

đối rộng (từ xứ Thanh tới xứ Nghệ rồi ra tới Thăng Long), chùm truyện này là một hiện t-ợng văn học độc đáo đã và đang đ-ợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Một số nhà nghiên cứu có tên tuổi nh-: Hoàng Tiến Tựu, Đỗ Bình Trị,

Hoàng Anh Nhân, Kiều Thu Hoạch đều đã dựa trên nguồn Truyền thuyết về Lê

Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn để chỉ ra một số đặc điểm cơ bản của dòng truyền thuyết chống xâm lăng (chữ dùng của Hoàng Tiến Tựu) từ góc độ thi pháp học

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu có liên quan tới chùm truyện này d-ờng nh- còn có một khoảng trống cần đ-ợc bổ sung Đó là họ ch-a thật sự l-u tâm

tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ng-ời nh- là một trong những phạm trù cơ bản của thi pháp truyền thuyết nói chung và Truyền thuyết Lê Lợi va khởi nghĩa

Lam Sơn nói riêng(thực tế đó chúng tôi sẽ trình bày trong mục lịch sử vấn đề

của phần này) Vì vậy, với hi vọng lấp một khoảng trống khi đến với một chùm truyện đã trở thành đối t-ợng thu hút sự chú ý của nhiều ng-ời, chúng tôi quan

tâm tới vấn đề: Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi và

khởi nghĩa Lam Sơn

1.3 Vấn đề mà chúng tôi quan tâm không chỉ có giá trị lý thuyết về đặc tr-ng một thể loại văn học dân gian mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc tiếp cận một số truyện tiêu biểu của ng-ời Kinh thuộc thể loại truyền thuyết đã đ-ợc

đ-a vào sách giáo khoa Ngữ văn 6 và 10 ở tr-ờng THCS và THPT Trong số các truyện tiêu biểu thuộc thể loại truyền thuyết đ-ợc tuyển chọn để dạy và học có

truyện Sự tích hồ G-ơm trong chùm truyện Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn Tìm hiểu Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong chùm truyện Lê Lợi và khởi nghĩa

Lam Sơn có tác dụng giúp cho việc dạy và học các truyện thuộc thể loại truyền

thuyết, nhất là truyện Sự tích Hồ G-ơm có đ-ợc sự phân tích, lý giải thoả đáng,

tránh đ-ợc tình trạng dạy văn học dân gian không gắn với đặc tr-ng thể loại

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn với các mẩu chuyện đ-ợc xâu

chuỗi thành một chùm truyện thể hiện quan niệm nghệ thuật về con ng-ời của tác giả dân gian nh- thế nào? Đây là câu hỏi chính đòi hỏi chúng tôi phải trả lời thật thấu đáo dựa vào sự phân tích các truyện cụ thể có liên quan tới nhân vật Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

Việc tìm hiểu của chúng tôi không chỉ dừng lại ở việc trả lời câu hỏi đó

mà còn phải lý giải vì sao trong chùm truyện này, con ng-ời lại đ-ợc nhân dân thể hiện với quan niệm nh- thế?

Thông qua việc so sánh, đối chiếu với một số truyền thuyết khác của ng-ời Kinh nh-: Thánh Gióng, An D-ơng V-ơng chúng tôi cố gắng chỉ ra những nét

t-ơng đồng và khác biệt trong quan niệm nghệ thuật về con ng-ời giữa Truyền

thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn và các truyện trong dòng truyền thuyết

chống xâm lăng Từ đó giúp mọi ng-ời thấy rõ vai trò của quan niệm nghệ thuật

về con ng-ời với t- cách là một phạm trù cơ bản, đầu tiên của thi pháp học đối với việc chi phối một số phạm trù khác nh-: cốt truyện, nhân vật, thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật trong hệ thống thi pháp của thể loại truyền thuyết

3 Phạm vi nghiên cứu

Dựa trên sự hiểu biết về quan niệm nghệ thuật về con ng-ời - một ph-ơng diện quan trọng của thi pháp học và sự hiểu biết về đặc tr-ng thể loại truyền

thuyết, đặc biệt trên cơ sở khảo sát, phân tích Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa

Lam Sơn, đề tài của chúng tôi tập trung làm rõ quan niệm nghệ thuật về con

ng-ời trong truyền thuyết trên

Để đạt đ-ợc mục đích đó chúng tôi sử dụng các nguồn tài liệu sau:

Tập Sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn [38] Trong đó chúng tôi tập trung khảo sát phần Truyền thuyết - cổ tích và một số truyện thuộc phần Giai thoại nh-: Làng Cẩm Bào, Sự tích làng Đong, ả đào, Bà hàng n-ớc

bên thành Cổ Lộng (Vấn đề về tên gọi của truyền thuyết - cổ tích, giai thoại sẽ

đ-ợc làm rõ ở mục 2 ch-ơng I)

Ngoài ra chúng tôi còn dựa vào một số truyện kể về Lê Lợi và khởi nghĩa

Lam Sơn đ-ợc đ-a vào tập Tuyển tập văn học dân gian Việt Nam [39]

Gần đây có thêm cuốn Truyền thuyết Lam Sơn [3] Về cơ bản những truyện có trong cuốn sách này đã có ở Sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi

nghĩa Lam Sơn, chỉ có thêm một số truyện mới và một số dị bản của cuốn sách

mà Thanh Hoá ấn hành năm 1985

Vì thế, t- liệu chính của chúng tôi vẫn là cuốn Sáng tác dân gian về Lê

Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn bởi nh- đã nói ở trên tài liệu này đã bao hàm nhiều

tài liệu khác Tuy thế trong quá trình phân tích chúng tôi có sử dụng các truyện

mới đ-ợc đ-a vào cuốn Truyền thuyết Lam Sơn cũng nh- có đối chiếu các dị

Tuy vậy việc áp dụng các ph-ơng pháp phải đặt trong hệ thống, tránh cái nhìn cô lập

Trong các ph-ơng pháp trên, ph-ơng pháp khảo sát, phân tích trong cái nhìn hệ thống đ-ợc chúng tôi áp dụng nhiều nhất trong quá trình triển khai và giải quyết đề tài

Thực tế cho thấy chúng ta ch-a có một hệ thống rõ ràng về thi pháp truyền thuyết mà chỉ có các vấn đề đơn lẻ Chẳng hạn nh- Bùi Quang Thanh trong bài

viết Tìm hiểu kết cấu của dạng truyền thuyết anh hùng [32] và Kiều Thu Hoạch trong bài Truyền thuyết anh hùng thời kỳ phong kiến [18] đã cung cấp cho ta

những đặc điểm về thi pháp của mảng truyền thuyết anh hùng Đặc biệt công

trình Ngừơi anh hùng làng Gióng của Cao Huy Đỉnh tập trung làm rõ một số

ph-ơng diện của mảng truyền thuyết này Nhìn chung ba công trình trên đã đề

cập tới một số vấn đề của thi pháp truyền thuyết nh- kết cấu của truyền thuyết anh hùng, cốt truyện, nhân vật, mô típ

Đến năm 2000, Lê Tr-ờng Phát trong cuốn bài giảng chuyên đề Thi pháp

văn học dân gian [26] có một bài t-ơng đối khái quát về thi pháp truyền thuyết

Đó là bài Những đặc điểm của thi pháp truyền thuyết lịch sử tác giả đã trình

bày các đặc điểm thi pháp nh-: nhân vật, xung đột, lời kể của truyền thuyết lịch

sử

Nh- vậy nhìn lại một số công trình nghiên cứu quan trọng về thi pháp truyền thuyết ta thấy các tác giả mặc dù ch-a đ-a ra đ-ợc hệ thống thi pháp truyền thuyết song đã đề cập tới một số ph-ơng diện cụ thể trong các tiểu loại truyền thuyết nhất định Tuy nhiên ph-ơng diện quan niệm nghệ thuật về con ng-ời thì ch-a có một công trình nào chính thức bàn tới Ph-ơng diện ấy vẫn

đ-ợc ít các nhà nghiên cứu quan tâm khám phá

5.2 Việc nghiên cứu truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn với quan niệm nghệ thuật về con ng-ời

Từ tr-ớc tới nay rất ít công trình nghiên cứu lấy Truyền thuyết Lê Lợi và

khởi nghĩa Lam Sơn làm đối t-ợng chính để khảo sát thi pháp truyền thuyết Có

một số công trình chỉ điểm qua những truyện này nh- những dẫn chứng khoa

học Đó là cuốn Tục ngữ với truyền thuyết anh hùng của Trần Đức Các [4], cuốn

Tìm hiểu tiến trình VHDG Việt Nam của Cao Huy Đỉnh [10] Ngoài ra còn có

cuốn Lòng yêu n-ớc trong văn học dân gian Việt Nam của Nguyễn Nghĩa Dân [7], bài viết Tìm hiểu kết cấu của dạng truyền thuyết anh hùng của Bùi Quang Thanh [32], bài viết Về việc nghiên cứu thi pháp VHDG của Chu Xuân Diên [8], bài viết B-ớc đầu tìm hiểu truyền thống chống giặc ngoại xâm trong truyện dân

gian vùng Nghệ Tĩnh của Hoàng Minh Đạo [13] Đặc biệt cuốn giáo trình Thi pháp VHDG của ông Lê Tr-ờng Phát có bài Thi pháp truyền thuyết lịch sử [26]

đã lấy Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn làm thí dụ minh hoạ cho bài

viết của mình

Bên cạnh một số công trình chỉ lấy Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa

Lam Sơn làm dẫn chứng khoa học thì cũng đã có một vài công trình nghiên cứu

chọn truyền thuyết trên để làm đối t-ợng khảo sát Tuy vậy, tất cả các công trình này vẫn ch-a nghiên cứu truyền thuyết đó một cách độc lập mà kết hợp với nhiều

truyện khác Có thể thấy điều này ở bài viết Truyền thuyết và cổ tích Lam Sơn của Ph-ơng Anh [2], hoặc thông báo khoa học từ Nguồn truyện dân gian Nghệ

Tĩnh góp phần xác định sự hình thành và phát triển của thể loại truyền thuyết

của Hoàng Minh Đạo [12]

Năm 1985, Sở văn hoá - thông tin Thanh Hóa xuất bản cuốn Sáng tác dân

gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn [38] Phần hai của cuốn sách có đăng hai

bài viết của ông Hoàng Tiến Tựu và ông Hoàng Anh Nhân Các bài viết này có tính chất giới thiệu và b-ớc đầu nghiên cứu về chùm truyện

Hoàng Tiến Tựu có bài B-ớc đầu tìm hiểu sáng tác dân gian về Lê Lợi và

khởi nghĩa Lam Sơn Tác giả đã đ-a tới một cái nhìn khái quát về những sáng tác

dân gian có liên quan tới Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa do ông lãnh đạo Hoàng Tiến Tựu nêu lên các đặc điểm lớn của sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn Đồng thời ông đ-a ra các ph-ơng pháp nhận thức, th-ởng thức nó Nhìn chung bài viết của tác giả đã cung cấp cho bạn đọc những hiểu biết ban đầu

về thời gian, không gian, nhân vật cũng nh- mục đích sáng tác, l-u truyền chùm truyện

Cũng trong cuốn sách này, Hoàng Tiến Tựu còn có bài Những hình t-ợng

tiêu biểu trong sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn Bài viết này

đã giới thiệu những nét cơ bản về phẩm chất của Lê Lợi, của t-ớng sĩ, của nhân dân và kẻ thù Song nhìn chung bài viết này vẫn mới chỉ là những giới thiệu ban

đầu chứ ch-a đi sâu nghiên cứu một cách chi tiết về những hình t-ợng này

Cùng với Hoàng Tiến Tựu, Hoàng Anh Nhân cũng có bài đăng nhân dịp

xuất bản tập sách Bài viết của tác giả có tiêu đề Hình t-ợng Lê Lợi trong truyện

kể dân gian Bài viết này đã nêu lên khá rõ hình t-ợng Lê Lợi trong mối quan hệ

với nhân dân mà tác giả đã khảo sát trong cuốn sách Đồng thời Hoàng Anh Nhân còn nêu lên một số vấn đề đ-ợc coi nh- đặc điểm của chùm truyện Đó là vấn đề: hiện thực, h- cấu, mô típ, kết cấu, cốt truyện

Nh- vậy, Hoàng Tiến Tựu và Hoàng Anh Nhân với các bài viết trên đã

b-ớc đầu nghiên cứu Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn ở tính chất

độc lập Nh-ng các tác giả vẫn chỉ mới đ-a ra những định h-ớng để tiếp cận tác phẩm chứ ch-a khám phá sâu, cụ thể về tác phẩm Những vấn đề chi tiết ấy vẫn

đang đợi các tác giả sau này

Năm 2002, trong khoá luận tốt nghiệp đại học của mình, sinh viên Nguyễn

Việt Hùng - Khoa Ngữ văn - Đại học Vinh đã có công trình Một số đặc điểm của

thi pháp truyền thuyết qua truyện kể dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

[19] Tác giả đã chọn Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn làm đối t-ợng

chính để triển khai đề tài Công trình của Nguyễn Việt Hùng đã làm rõ một số ph-ơng diện thi pháp của truyền thuyết trên nh-: cốt truyện, thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật, nhân vật, vấn đề hiện thực_ h- cấu Có thể thấy tác giả đã phát triển một số vấn đề mà Hoàng Tiến Tựu đã có định h-ớng ở bài viết năm 1985 Song, nhìn chung cho tới Nguyễn Việt Hùng thì có một ph-ơng diện hết sức quan trọng của truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn vẫn

ch-a đ-ợc ai nhắc tới đó là: quan niệm nghệ thuật về con ng-ời Đặc biệt trong

công trình của Nguyễn Việt Hùng ở phần thi pháp nhân vật tác giả có một số ý bắt đầu động chạm tới vấn đề này Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là một phạm trù rất rộng Do đó giải quyết vấn đề này đòi hỏi sự công phu và chi tiết chứ một vài nét phác hoạ và động chạm nh- thế là ch-a đủ

Xuất phát từ tình hình trên chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài Quan niệm

nghệ thuật về con ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn Đây

là một vấn đề t-ơng đối mới khi nói về thi pháp của truyền thuyết này Mục đích của đề tài của chúng tôi là góp phần vào việc hoàn thiện những ph-ơng diện thi

pháp của Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn, từ đó nêu lên các vấn đề

chung của thi pháp truyền thuyết cũng nh- góp phần vào việc khẳng định có một thể loại gọi là truyền thuyết trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khoá luận gồm ba ch-ơng chính:

Ch-ơng 1: Những vấn đề chung

Ch-ơng 2: Quan niệm về phẩm chất con ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi

và khởi nghĩa Lam Sơn

Ch-ơng 3: Cách miêu tả các loại ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

nội dung

Ch-ơng 1: những vấn đề chung

1 Giới thuyết một số khái niệm có liên quan tới đề tài

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời

Con ng-ời là trung tâm của vũ trụ, của cuộc sống Con ng-ời là" hoa của

đất", là tinh tuý của mọi thời đại, là phần th-ởng cao nhất trong sinh giới Mọi vận động trong thế giới này đều liên quan tới con ng-ời, do con ng-ời và vì con ng-ời Riêng về nghiên cứu khoa học, con ng-ời trở thành đối t-ợng của rất nhiều ngành khoa học khác nhau Một trong những ngành nghiên cứu về con ng-ời sớm nhất là văn học Để góp phần làm nổi bật quan niệm về con ng-ời trong văn học chúng tôi xin đ-ợc điểm qua quan niệm về con ng-ời trong các lĩnh vực khác Một trong những lĩnh vực có liên quan tới văn học khá lớn là triết

học

1.1.1 Quan niệm về con ng-ời trong triết học

Theo từ điển Tiếng Việt, quan niệm là cách nhận thức thế nào đó về một vấn đề ở đây chúng ta xem quan niệm về con ng-ời là cách nhận thức thế nào

đó về con ng-ời

Vậy triết học quan niệm về con ng-ời ra sao?

Quan điểm thứ nhất của tr-ờng phái duy tâm cho rằng: con ng-ời là sản phẩm của ý niệm tuyệt đối của Th-ợng đế Số phận con ng-ời đ-ợc một thế lực siêu nhiên định đoạt

Quan điểm thứ hai của tr-ờng phái duy vật lại rất khác Tuy vậy điều phức tạp là ngay trong tr-ờng phái duy vật lại tồn tại các quan điểm khác nhau Quan

điểm duy vật máy móc cho rằng: con ng-ời là sản phẩm tự nhiên có tính bản năng Trong khi đó quan điểm duy vật biện chứng lại khẳng định: con ng-ời là tổng hoà các mối quan hệ xã hội Ngoài ra còn có nhiều quan điểm khác nữa

Nhìn chung quan điểm duy vật nhìn nhận con ng-ời ở mặt tự nhiên, xã hội , hoàn cảnh của nó

Tổng hợp quan điểm duy tâm, duy vật chúng tôi nhận thấy: triết học chủ yếu đi vào nghiên cứu bản chất của con ng-ời mà không đi sâu vào các vấn đề khác

T-ơng tự khi tìm hiểu về con ng-ời trong tôn giáo, đạo đức học, tâm lý học chúng tôi cũng nhận thấy: các hình thái ý thức xã hội ấy chỉ nghiên cứu con ng-ời ở các khía cạnh chuyên biệt, riêng biệt mà ch-a đi sâu vào nghiên cứu

sự phong phú đa dạng, phức tạp trong con ng-ời

1.1.2 Quan niệm về con ng-ời trong văn học

M.Gor ky đã từng khẳng định: văn học là nhân học, quả đúng nh- vậy

Nếu nh- các hình thái ý thức xã hội khác chỉ nghiên cứu con ng-ời ở khía cạnh chuyên biệt thì văn học khám phá toàn diện về con ng-ời từ tâm lý, đạo đức, cá tính cho tới bản chất

Con ng-ời trong văn học là sự ý thức về con ng-ời, về cuộc đời Từ ý thức

đó mà sáng tạo ra các hình t-ợng nghệ thuật Văn học phản ánh con ng-ời và cuộc sống của con ng-ời trong các hình t-ợng đó Chính vì vậy sức khái quát, tầm biểu đạt về con ng-ời trong văn học bao giờ cũng rất cao, rất điển hình Văn học đánh giá, cảm nhận con ng-ời theo một cách thức độc đáo Vì thế, giá trị của một tác phẩm văn học là ở chỗ nó đã hiểu, đã cảm nhận và chiếm lĩnh con ng-ời sâu sắc tới mức độ nào Một tác phẩm có giá trị phải là một tác phẩm viết

về con ng-ời, vì cuộc sống và vì hạnh phúc của con ng-ời Nó ca ngợi tình

th-ơng, lòng bác ái, sự công bình Nó làm cho ng-ời gần ng-ời hơn (Đời thừa_

Nam Cao)

Vậy, thực chất quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là gì ?

Nh- trên đã nói, quan niệm là cách nhận thức của chủ thể đối với khách thể Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là cách nhận thức của nhà văn về con ng-ời Nhà văn là ng-ời sáng tạo, đồng thời là nhà t- t-ởng Nhà văn không thể

đ-a con ng-ời vào tác phẩm mà lại không gắn theo đó một cách hiểu, một quan

niệm, một t- t-ởng của mình Nhà văn khi xây dựng con ng-ời bao giờ cũng xem đó là ph-ơng tiện chuyên chở, chuyển tải quan niệm của mình về cuộc đời Vì vậy, có thể nói quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là yếu tố quan trọng đầu tiên để nhà văn xây dựng tác phẩm

Theo Nguyễn Thị Bích Hải: Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là phạm

trù quan trọng của thi pháp học Nó h-ớng ta nhìn về đối t-ợng chủ yếu của văn học , trung tâm quan niệm của ng-ời nghệ sĩ Hình t-ợng nghệ thuật (con ng-ời_nhân vật) xuất hiện trong tác phẩm bao giờ cũng mang quan niệm [16]

Nh- vậy, theo cách hiểu của các tác giả thì con ng-ời là đối t-ợng trung tâm của văn học Nhà văn xây dựng con ng-ời nh- hình t-ợng nghệ thuật để thể hiện

quan điểm của mình

ở một khía cạnh hẹp hơn Nguyễn Thái Hoà khẳng định: Con ng-òi trong

truyện chính là quan niệm nghệ thuật về con ng-ời thông qua tính cách hành

động, sự kiện, diễn biến trong thời gian thuộc về quá khứ tính từ thời điểm kể

chuyện [15] ở đây tác giả chỉ đề cập tới quan niệm nghệ thuật về con ng-ời

trong truyện Song, tác giả đã cho chúng ta thấy đ-ợc tính cách, hành động, sự kiện, diễn biến trong truyện chính là cách thức để thể hiện quan niệm về con ng-ời

Các tác giả Nguyễn Đăng Mạnh, Lại Nguyên Ân cho rằng: Con ng-ời

trong văn học thực chất là sự cắt nghĩa và quan niệm con ng-ời đ-ợc miêu tả trong các hệ thống, các hình ảnh t-ợng tr-ng, trong t-ơng quan với thời gian, không gian và các nguyên tắc miêu tả tâm lý, tình cảm ng-ời ta gọi đó là quan niệm nghệ thuật về con ng-ời [24] Nh- vậy, các tác giả đã làm rõ cách thức để

thể hiện quan niệm con ng-ời trong văn học Cũng thông qua cách thức đó để lý giải, cắt nghĩa về con ng-ời và cuộc sống

Trên cơ sở các định nghĩa đã có, Trần Đình Sử đ-a ra một định nghĩa khá

cô đúc: Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy

con ng-ời đã đ-ợc hoá thân thành các nguyên tắc, ph-ơng tiện, biện pháp thể

hiện con ng-ời trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình t-ợng nhân vật [27, 41]

Lê Văn Tùng, đại học Vinh quan niệm: Quan niệm nghệ thuật về con

ng-ời là cách nhìn, cách giải thích, cắt nghĩa, đánh giá những phẩm chất, năng lực, tính cách của con ng-ời, là ph-ơng thức thể hiện số phận, khát vọng và t-ơng lai của con ng-ời thông qua hệ thống hình thức nghệ thụât của tác phẩm văn học [29]

Nhìn chung mỗi tác giả có một cách thể hiện quan điểm của mình Song tất cả các ý kiến đều đi tới một vấn đề chung là: thống nhất quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là cách nhìn nhận con ng-ời, đánh giá về con ng-ời cũng nh- cách thức thể hiện con ng-ời trong tác phẩm văn học Muốn nhìn nhận, đánh giá

về con ng-ời phải thông qua cách thức nhà văn xây dựng con ng-ời trong tác phẩm

Tiếp thu trên cơ sở đồng tình với quan điểm của các tác giả trên, chúng tôi

cho rằng: quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là sự miêu tả con ng-ời có dụng ý

và hàm nghĩa riêng

ở đây sự miêu tả con ng-ời không phải là sự sao chép, chụp ảnh con ng-ời ngoài đời, sau đó bê nguyên xi vào văn học mà con ng-ời đ-ợc miêu tả bằng tài hoa và sự sáng tạo của ng-ời nghệ sĩ Cần phải nói thêm rằng: tâm hồn nhà văn cũng không phải là tấm g-ơng phẳng cho sự phản chiếu vào Nhà văn miêu tả con ng-ời d-ới cái nhìn của nhà nghệ sĩ đồng thời sáng tạo để làm nên hình t-ợng con ng-ời có ý nghĩa biểu đạt, biểu t-ợng và khái quát cao Chính vì thế con ng-ời trong văn học bao giờ cũng có nét độc đáo, khác biệt so với con ng-ời ngoài đời mặc dù nhiều khi chính con ng-ời ngoài đời ấy lại là nguyên mẫu, là bản gốc mà nhà văn đã đ-a vào trong tác phẩm của mình Có thể thấy

con ng-ời trong văn học chính là sự cảm thấy con ng-ời đã đ-ợc hoá thân thành

các biện pháp nghệ thuật thể hiện [27, 41] Con ng-ời trong văn học mang tính

nghệ thuật, tính -ớc lệ và thẩm mĩ cao

Nh- trên đã nói, văn học là một khoa học về con ng-ời, quan niệm về con

ng-ời chính là quan niệm của mọi quan niệm Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời đóng vai trò quan trọng trong việc cấu thành một tác phẩm văn học Nó chi phối sự sáng tạo của nhà văn Cho nên khi nghiên cứu về vấn đề con ng-ời cần phải nhìn nhận nó d-ới lăng kính chủ quan của ng-ời nghệ sĩ

Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời có sự biểu hiện khá đa dạng Thông qua cách x-ng hô, gọi tên con ng-ời trong tác phẩm ta cũng có thể nhận thấy ở

đó chứa đựng quan niệm của nhà văn Ngoài ra chân dung, hành động, tâm lý, tình cảm, thái độ của con ng-ời trong tác phẩm cũng thể hiện những góc độ khác nhau của quan niệm của nhà văn về con ng-ời và cuộc đời Vì thế, khi phân tích quan điểm về con ng-ời trong tác phẩm cần có sự khảo sát kĩ l-ỡng các yếu tố nhằm tìm ra quan điểm độc đáo, sâu sắc nhất mà nhà văn gửi gắm

Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là phạm trù quan trọng của thi pháp học Trong hệ thống của nó, quan niệm có vai trò chủ đạo và chi phối các yếu tố khác [26,8] Ng-ời ta còn gọi quan niệm về con ng-ời của nhà văn là điểm nhìn

nghệ thuật Từ điểm nhìn đó mà nhà văn nhìn nhận không gian, thời gian, đồ vật,

sự kiện Cũng từ đó nhà văn quyết định lựa chọn và tổ chức văn bản ngôn từ Một khi điểm nhìn thay đổi thì toàn bộ hệ thống các yếu tố thuộc thi pháp cũng thay đổi theo [26, 8] Nh- vậy ý kiến của Lê Tr-ờng Phát đã khẳng định vai trò

quan trọng đặc biệt của quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong hệ thống các phạm trù thi pháp Nó tác động tới việc xây dựng cốt truyện, lựa chọn giọng

điệu trần thuật, xây dựng ng-ời kể chuyện, cũng nh- sử dụng các thủ pháp nghệ thuật Tuy vậy, vai trò của quan niệm nghệ thuật về con ng-ời đ-ợc khẳng định trong việc nó quyết định tới cách xây dựng nhân vật của nhà văn Bởi nhân vật chính là hình thức trực tiếp biểu hiện quan niệm nghệ thuật về con ng-ời Mỗi

kiểu nhân vật là giá trị về con ng-ời Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời biểu

hiện trong toàn bộ cấu trúc của tác phẩm văn học nh-ng biểu hiện tập trung

nhất ở nhân vật bởi nhân vật là con ng-ời đ-ợc miêu tả thể hiện trong tác phẩm bằng ph-ơng tiện văn học [27, 46]

Tuy vậy chúng ta không nên đồng nhất quan niệm nghệ thuật về con ng-ời và nhân vật nh- là một Trần Đình Sử giải thích điều này khá hợp lý Ông

cho rằng: Nhân vật văn học chính là mô hình con ng-ời của tác giả Tuy thế

quan niệm nghệ thuật về con ng-ời và nhân vật không phải là một Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là phạm trù rộng hơn nhân vật Nhân vật chính là biểu hiện cụ thể, cá biệt của quan niệm kia Muốn tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ng-ời phải xuất phát từ biểu hiện của nhân vật [27, 46]

Đến đây chúng ta hiểu đ-ợc cách thức khám phá con ng-ời của nhà văn

Đó là thông qua cách thức xây dựng nhân vật Tuy vậy để có độ chính xác cao cần có cái nhìn tỉnh táo bởi hai vấn đề trên có quan hệ qua lại chặt chẽ, nh-ng chúng không phải là một

Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời chi phối tới các thành tố khác trong tác phẩm bắt nguồn từ một vấn đề lý luận về tính chỉnh thể của tác phẩm văn học Bởi tái hiện con ng-ời bao giờ cũng là vấn đề của toàn bộ cấu trúc chứ không riêng gì một thành tố nào

Ngoài ra quan niệm nghệ thuật về con ng-ời còn chi phối sự sâu sắc trong giải quyết đề tài, chủ đề nêu ra Tác phẩm văn học dù viết về đề tài gì, chủ đề ra sao thì cái lõi cuối cùng vẫn là h-ớng về con ng-ời, cuộc sống của con ng-ời Vì thế, quan niệm về con ng-ời ra sao cũng tác động tới đề tài, chủ đề mà tác phẩm h-ớng tới

Hơn nữa, quan niệm nghệ thuật về con ng-ời còn chi phối tới sự tiếp nhận

văn học của độc giả I ê rê min cho rằng: Chính những nguyên tắc miêu tả con

ng-ời ấy đã cung cấp chìa khóa để giúp ta hiểu đ-ợc ph-ơng pháp sáng tạo của ng-ời nghệ sĩ ( dẫn theo Trần Đình Sử [27]) Có nghĩa là thông qua tiếp nhận

những cách miêu tả con ng-ời mà ng-ời đọc phát hiện ra quy luật sáng tạo của nhà văn

Có thể thấy quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là một phạm trù quan trọng của thi pháp học Nó là cơ sở cho việc cấu thành tác phẩm, là yếu tố ban

đầu cho sự khám phá Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời là quan niệm của mọi quan niệm

1.2 Khái niệm truyền thuyết

1.2.1 Vấn đề phân truyền thuyết thành thể loại trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam

Nh- đã trình bày ở phần mở đầu của khoá luận này, các thể loại tự sự dân gian khác nh-: thần thoại, cổ tích, truyện c-ời ngay từ đầu đã đ-ợc công nhận

là một thể loại tồn tại độc lập trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam thì cho tới nay, số phận vẫn tỏ ra nghiệt ngã với truyền thuyết Bởi cho tới lúc này vấn đề

có nên phân hay không nên phân truyền thuyết thành một thể loại độc lập vẫn

đang tồn tại nhiều ý kiến tranh luận

Phái thứ nhất: đứng đầu là ông Đinh Gia Khánh Phái này cho rằng: không nên tách một thể loại gọi là truyền thuyết trong lọai hình tự sự dân gian Việt Nam Họ không thừa nhận danh từ truyền thuyết là một thuật ngữ của khoa

nghiên cứu văn học dân gian Truyền thuyết có nghĩa là truyện l-u truyền từ x-a

gắn với nhân vật lịch sử hoặc di tích lịch sử nh-ng không có tính chính xác Danh từ truyền thuyết bao hàm ý nghĩa cho rằng những truyện này đ-ợc l-u truyền lại cho nhau ở cửa miệng cho nên có nhiều điểm sai lạc hoặc bị xuyên tạc Nh- vậy danh từ truyền thuyết không chứa đựng về một thể loại truyện dân gian nào Danh từ truyền thuyết có lẽ nên dành cho các nhà sử học Vì thế việc phân biệt ra một thể loại truyện dân gian với cái tên truyền thuyết không cần thiết mà chỉ gây thêm rắc rối [22, 271]

Phái thứ hai: đứng đầu là ông Hoàng Tiến Tựu Phái này cho rằng có một thể loại truyền thuyết tồn tại trong lịch sử văn học n-ớc nhà với những đặc tr-ng riêng Phái này bày tỏ quan điểm của mình là nên tách truyền thuyết ra làm một thể loại đặc thù, có đặc tr-ng thi pháp riêng của nó

Theo dòng chảy của thời gian và lịch sử, chúng tôi đã khảo sát và nhận thấy

xu h-ớng chính hiện nay ng-ời ta đang đi theo quan điểm của phái thứ hai ý kiến của chúng tôi cũng đồng tình với quan điểm của phái này Bởi truyền thuyết

là một thể loại nằm trong hệ thống thể loại tự sự dân gian Việt Nam Nó độc lập với thể loại khác, có đặc tr-ng thi pháp riêng

1.2.2 Khái niệm truyền thuyết

Có thể thấy viêc xác lập khái niệm cho một thể loại đang có nhiều tranh cãi không phải là một điều dễ dàng Khái niệm truyền thuyết cũng là một hiện t-ợng t-ơng tự nh- vậy Có bao nhiêu ng-ời nghiên cứu về truyền thuyết thì có bấy nhiêu định nghĩa về truyền thuyết Sau đây là một số định nghĩa mà chúng tôi đã thống kê đ-ợc

Theo Nguyễn Đổng Chi: Truyền thuyết chỉ là những câu chuyện cũ, những

sự việc lịch sử đ-ợc quần chúng truyền lại, song không đảm bảo chính xác Truyền thuyết phần nhiều ch-a đ-ợc xây dựng thành truyện Nó mới chỉ là các mẩu truyện Hiện nay truyền thuyết Việt Nam s-u tầm đ-ợc rất ít, đ-ợm vị cổ tích nhiều hơn thần thoại Vì thế khi s-u tầm có thể xếp vào cổ tích, coi nh- cổ

tích [6, 12] ở đây, tác giả đã nói tới danh từ truyền thuyết, tuy nhiên lại coi nó

nh- truyện cổ tích và xếp nó vào cổ tích Nguyễn Đổng Chi ch-a thừa nhận sự tồn tại độc lập của truyền thuyết cũng nh- ch-a công nhận đặc tr-ng thi pháp của truyền thuyết

Cao Huy Đỉnh có quan điểm: Sau thần thoại là sử ca dân gian tiếp tục

phản ánh những sự kiện lớn, những vấn đề lớn liên quan tới vận mệnh chung của toàn dân Sử ca dân gian gồm hệ thống truyện kể lời ca, trò diễn, nh- thần thoại nh-ng trong chừng mực nào đó đã theo sát lịch sử cụ thể của dân tộc, đất n-ớc trong từng thời kỳ [10, 242] Nh- vậy tác giả đã chỉ ra các đặc tr-ng thi

pháp của truyền thuyết, cũng nh- ghi nhận sự tồn tại độc lập của nó trong loại hình tự sự dân gian việt Nam Nh-ng cách gọi tên lại cho rằng đó là sử ca dân gian

Thủ t-ớng Phạm Văn Đồng trong bài báo Nhân ngày giỗ tổ Hùng V-ơng năm 1969 có viết: Những truyền thuyết dân gian có cốt lõi là sự thật lịch sử mà

nhân dân qua nhiều thế hệ đã gửi gắm vào đó tâm tình thiết tha của mình, cùng với thơ và mộng chắp đôi cánh của sức t-ởng t-ợng và nghệ thuật dân gian làm nên tác phẩm văn hoá đời đời con ng-ời -a thích [9] Tác giả không phải là nhà

nghiên cứu truyền thuyết chuyên nghiệp, song nhận định ấy đã nêu bật đ-ợc đặc

điểm của truyền thuyết Đó là tính lịch sử, tính nghệ thuật cũng nh- giá trị t- t-ởng, thẩm mĩ của truyền thuyết Bài báo của Thủ t-ớng đã xác lập vị trí xứng

đáng của truyền thuyết trong nền văn học dân tộc Quan điểm của Thủ t-ớng đã

định h-ớng cho hàng loạt các công trình nghiên cứu truyền thuyết về sau

Trên cơ sở tiếp thu tinh thần bài báo của Thủ t-ớng Phạm Văn Đồng nhiều nhà nghiên cứu đã đ-a ra khái niệm truyền thuyết

Trần Đình Sử, Lê Bá Hán, Nguyễn Khắc Phi có quan điểm về vấn đề này

nh- sau: Truyền thuyết là một thể loại truyện dân gian mà chức năng chủ yếu là

phản ánh lịch sử và lý giải nhân vật, sự kiện đối với một thời kỳ, bộ tộc, dân tộc, quốc gia [28] Có thể thấy tác giả đã nêu đ-ợc vị trí, chức năng của thể lọai

truyền thuyết

Ông Đỗ Bình Trị khi bàn về đề tài của truyền thuyết có nêu: Truyền

thuyết là những truyện dân gian về lịch sử [34,83] ý kiến này đã nhấn mạnh

nội dung phản ánh lịch sử của truyền thuyết

Trần Đức Các có quan điểm: Truyền thuyết đ-ợc nhân dân sáng tạo dựa

trên cơ sở hiện thực có khi v-ợt ra ngoài hiện thực ít nhiều mang màu sắc tín

ng-ỡng [4] ý kiến của tác giả đã chỉ ra sự đan xen giữa hiện thực và yếu tố kỳ

ảo của truyền thuyết

Tiếp thu quan điểm của các nhà nghiên cứu đi tr-ớc, Kiều Thu Hoạch đã

đ-a ra một định nghĩa khá hoàn chỉnh về truyền thuyết : Truyền thuyết là thể tài

truyện kể truyền miệng nằm trong loại hình tự sự dân gian, nội dung cốt truyện của nó là kể lại truyện tích các nhân vật lịch sử, hoặc giải thích nguồn gốc các

phong vật địa ph-ơng theo quan điểm nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến

là phô tr-ơng, phóng đại, đồng thời sử dụng yếu tố kỳ ảo nh- cổ tích, thần thoại Nó khác cổ tích ở chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch

sử cụ thể chứ không hoàn toàn trong trí t-ởng t-ợng và bằng t-ởng t-ợng [18,

139] Đây là một định nghĩa bao trùm hầu hết các ph-ơng diện thi pháp của truyền thuyết nh-: vai trò thể loại, đặc điểm nội dung, đặc điểm nghệ thuật, phạm vi phản ánh Chúng tôi chọn định nghĩa này trong quá trình triển khai đề tài

2 Vấn đề thể loại của chùm truyện dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

ở mục ( 1.2.1) chúng tôi đã trình bày khá rõ về các quan điểm xung quanh việc xác lập thể loại truyền thuyết trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam Qua

khảo sát, chúng tôi thấy Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn cũng nằm

trong tình hình chung đó Nghĩa là tập truyện này vẫn ch-a đ-ợc giới nghiên cứu thống nhất về tên gọi thể loại Có ng-ời cho đó là truyền thuyết Có ng-ời lại cho đó là một thể loại khác nh-: cổ tích …

Năm 1985, Sở văn hoá và thông tin Thanh Hoá cho xuất bản Sáng tác dân

gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn Theo dõi cấu tạo của cuốn sách, ta thấy

nó có hai phần rõ rệt Phần một là những sáng tác dân gian Phần này đ-ợc chia thành các phần nhỏ gồm :

Truyền thuyết - Cổ tích Giai thoại

Thần tích - Thần phả

Tục ngữ - Ca dao - Trò diễn

Còn phần hai của tập sách là các bài viết của Hoàng Tiến Tựu và Hoàng Anh Nhân về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

Có thể thấy rằng: ngay tên đầu đề của tập sách đã thể hiện một quan điểm thể loại của ng-ời soạn sách về chùm truyện Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

Ng-ời soạn sách không chỉ ra đích xác thể loại là: thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, tục ngữ hay một thể loại cụ thể nào mà chỉ gọi bằng cái tên chung chung là sáng tác dân gian Nghĩa là cho tới thời điểm 1985, ng-ời ta vẫn ch-a xác định một cách thống nhất thể loại của tập truyện

Điều đáng chú ý là bố cục các phần trong cuốn sách Phần một trong tập sách có

4 phần nhỏ

Phần đầu là truyền thuyết - cổ tích Dựa theo tên gọi này ta thấy: d-ờng

nh- ng-ời soạn sách còn phân vân giữa việc có hay không có một thể loại gọi là truyền thuyết trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam Vì thế khi đối diện với tập truyện không thể tránh khỏi sự l-ỡng lự khi xác định thể loại thực sự của một số

truyện tiêu biểu Bởi thế tác giả gọi bằng cái tên chung là truyền thuyết - cổ tích

Cách gọi này chịu ảnh h-ởng sâu sắc quan niệm của Nguyễn Đổng Chi về truyền thuyết mà chúng tôi đã trình bày ở mục khái niệm truyền thuyết (1.2.2)

Trên cơ sở đồng tình với quan điểm là có một thể loại truyền thuyết tồn tại trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam, chúng tôi khảo sát các đặc điểm thi

pháp của phần Truyền thuyết - cổ tích trong cuốn sách qua khảo sát, chúng tôi

thấy hầu hết các truyện thuộc phần này đều mang những đặc tr-ng thi pháp của truyền thuyết Cho nên chúng là truyền thuyết Đây cũng chính là những tác phẩm tiêu biểu mà chúng tôi chọn phân tích trong quá trình triển khai đề tài

ở phần Giai thoại của tập sách, chúng tôi chỉ chọn một số truyện để khảo sát Có thể thấy rằng giai thoại là cơ sở để hình thành truyền thuyết, xét ở một mức độ nào đó thì giai thoại chính là đơn vị tế bào của truyền thuyết, mang những đặc tr-ng thi pháp của truyền thuyết Khảo sát một số truyện thuộc phần này cũng giúp cho nội dung đề tài thêm sáng rõ

Phần Thần tích - thần pháp, tục ngữ - ca dao - trò diễn không thuộc phạm

vi khảo sát của đề tài nên chúng tôi không tìm hiểu ở đây

Nh- vậy tập Sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn ngoại trừ các bài nghiên cứu, phần Tục ngữ - ca dao - trò diễn, phần Thần tích - thần phả

thì các truyện còn lại hầu hết là truyền thuyết Việc đặt tên sáng tác dân gian ngoài tính chất tổng hợp nhiều mảng sáng tác còn thể hiện quan điểm ch-a thống nhất khi xác định thể loại cuả ng-ời soạn sách

Năm 2005, Nxb Thanh Hoá đã cho xuất bản cuốn Truyền thuyết Lam Sơn

do Nguyễn Sơn Anh s-u tầm, biên soạn Khảo sát các truyện trong cuốn sách

này chúng tôi thấy: hầu hết các truyện trong cuốn sách đã có ở Sáng tác dân gian

về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn, chỉ một số truyện mới đ-ợc đ-a thêm vào nh-: Hội thề Lũng Nhai, Bãi Lạnh, Trần Thị Ngọc Trân trẫm mình xuống biển, Hồ ly phu nhân Nhiều truyện trong cuốn sách này là dị bản của các truyện ở cuốn Sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn Vì thế trong quá trình triển

khai đề tài chúng tôi có đối chiếu với cuốn sách mà Nguyễn Sơn Anh biên soạn

để có căn cứ và t- liệu phong phú hơn

Ngoài ra, cuốn sách Truyền thuyết Lam Sơn cũng giúp chúng ta có thêm

cơ sở để khẳng định thể loại của chùm truyện Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

Với tên gọi Truyền thuyết Lam Sơn, tác giả Nguyễn Sơn Anh đã khẳng định sự

tồn tại độc lập của thể loại truyền thuyết trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam cũng nh- làm rõ vấn đề thể loại của chùm truyện dân gian về Lê Lợi Theo tác giả, thể loại của chùm truyện ấy chính là truyền thuyết Tuy vậy, tên gọi

Truyền thuyết Lam Sơn của Nguyễn Sơn Anh lại khác với cách gọi tên của nhiều

truyền thuyết khác Bởi hầu hết ng-ời ta th-ờng lấy tên nhân vật chứ ít ai lấy tên

sự kiện lịch sử để đặt tên Chẳng hạn: Truyền thuyết Thánh Gióng, Truyền thuyết

An D-ơng V-ơng, Truyền thuyết Quang Trung riêng Nguyễn Sơn Anh lại lấy

tên sự kiện lịch sử khởi nghĩa Lam Sơn để đặt tên truyền thuyết Xem xét vấn đề

này chúng tôi thấy tác giả đã dựa vào điểm khác biệt của Truyền thuyết Lê Lợi

và khởi nghĩa Lam Sơn với nhiều truyền thuyết khác để đặt một cái tên rất khác

với tình hình chung(vấn đề này chúng tôi sẽ làm rõ ở phần nội dung của đề tài)

Dù lấy tên sự kiện lịch sử để đặt tên thì truyền thuyết này vẫn kể về Lê Lợi với

dung l-ợng khá lớn Vì thế, tên gọi này dẫu có khác tên gọi thông th-ờng thì nội dung trong đó vẫn phù hợp với các đặc điểm của truyền thuyết

Từ thực tế đó, chúng tôi cho rằng: truyện kể dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn thuộc thể loại truyền thuyết mặc dù nó tồn tại với những tên gọi khác nhau

truyền thuyết lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

1 Phân loại con ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

nếu nh- ở các truyền thuyết: Họ Hồng Bàng, Thánh Gióng, An D-ơng

V-ơng con ng-ời xuất hiện với một l-c l-ợng ít ỏi thì tới Truyền thuyết Lê Lợi

và khởi nghĩa Lam Sơn, con ng-ời đã xuất hiện đông đảo hơn Truyền thuyết này

tái hiện một bức tranh về con ng-ời Thế giới ng-ời trong toàn chùm truyện đ-ợc tái hịên d-ới những góc độ khác nhau, tạo nên bức tranh độc đáo với nhiều màu

sắc và dáng vẻ Có lẽ màu sắc riêng của Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam

Sơn tr-ớc hết nằm ở cách xây dựng và thể hiện con ng-ời D-ới ý đồ nghệ thuật

của nghệ sỹ dân gian, con ng-ời trong toàn bộ truyền thuyết đ-ợc đặt gọn vào hệ thống chặt chẽ Trên cơ sở khám phá hệ thống con ng-ời của tác phẩm, chúng tôi

đã tiến hành phân loại con ng-ời trong truyền thuyết này Việc phân loại vừa là một định h-ớng cho chúng tôi trong quá trình phân tích triển khai đề tài vừa là

điều kiện để bạn đọc có thể theo dõi, tiếp cận thế giới con ng-ời của tác phẩm dễ dàng hơn Việc phân loại dựa trên hai tiêu chí: vị trí, vai trò và tên gọi

1.1 Xét về vị trí, vai trò của con ng-ời trong cuộc chiến đấu chống Minh xâm l-ợc

Từ góc độ này chúng tôi chia thành 3 loại:

1.1.1 Con ng-ời lãnh đạo cuộc khởi nghĩa

Đó chính là Lê Lợi Nhân vật này lúc thì xuất hiện trực tiếp, lúc thì xuất hiện gián tiếp, song đó là hình t-ợng trung tâm xuyên suốt toàn bộ tác phẩm Vì

lí do đó chúng tôi không trình bày cụ thể Lê Lợi xuất hiện cụ thể ở các truyện nào

1.1.2 Con ng-ời trực tiếp tham gia đấu tranh

Lực l-ợng này chính là t-ớng sĩ Lam Sơn

Họ là:

Lê Lai trong các truyện :

Hăm mốt Lê Lai,hăm hai Lê Lợi Nguyễn Trãi đến với Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn

Nguyễn Trãi trong các truyện:

Nguyễn Trãi đến với Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn Tìm minh chủ

Sự tích núi Dầu Chuyện chém Liễu Thăng Nguyễn Trãi đi tìm minh chủ

Lê Thận trong các truỵên:

G-ơm thần Lê Lợi Lịch sử Hồ G-ơm

Trọng Nghĩa trong truyện:

Thành Lục Niên

Nguyễn Xí, Nguyễn Chích, Trần Soi trong các truyện:

Ng-ời anh hùng đánh két Dạy chó diệt thù, dạy chim đánh trận

Ngoài ra con có một số vị t-ớng nh-: Hoàng Đại Huề, Đại Liệu, Hoàng

Thị Kiều Hoa, Hoàng Thị Kiều Liên đ-ợc miêu tả trong Những truyền thuyết

về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn ở Chi Lăng- Quan Lang hay t-ớng Phan Đà

trong Sự tích đền Bạch Mã, t-ớng Nguyễn Thị Bành trong Bà Nguyễn Thị Bành

đánh giặc

Riêng về nghĩa quân Lam Sơn, họ xuất hiện gần nh- đi cùng với Lê Lợi

và các vị t-ớng, tạo nên một tập thể những con ng-ời trực tiếp tham gia khởi nghĩa Lam Sơn

1.1.3 Con ng-ời tham gia ủng hộ, đóng góp, giúp đỡ Lê Lợi và cuộc chiến đấu

Đây là lực l-ợng đông đảo nhất trong toàn chùm truyện Họ chính là nhân dân Tuy vậy, trong từng truyện cụ thể nhân dân lại đ-ợc"hoá thân" vào các nhân vật Nh-ng chính nhân vật cụ thể ấy lại đại diện cho một tập thể đứng đằng sau

đó

Họ là: Em bé trong Em gái thành Tây Đô,

Hai mẹ con trong Cây đèn Phúc Chi

Bà hàng n-ớc trong Ngôi đền Quốc Mẫu Chàng nông dân trong Sự tích đền thờ Đon Ban và tên núi Pù

Tên

Ng-ời đàn bà bán dầu trong Sự tích núi Dầu Bác ph-ờng săn trong Sông Cầu Chày chó lội đứt đuôi Cô ả đào trong ả đào

Ngoài ra, họ là đông đảo nhân dân trong các truyện Bài văn đuổi hổ,

Ng-ời anh hùng đánh két, Sự tích làng Đong"

1.2 Dựa vào tên gọi

ở đây chúng tôi chỉ xin trình bày tên của con ng-ời mà không l-ợc trích nằm ở truyện nào vì đa phần ở mục 1.1 chúng tôi đã thống kê t-ơng đối đầy đủ

Với tiêu chí tên gọi, con ng-ời trong Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghiã

Lam Sơn có thể chia thành hai loại sau:

1.1.2 Con ng-ời hữu danh

Gồm: Lê Lợi, Lê Lai, Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn, Trọng Nghĩa, Trần Soi, Lê Văn Linh, Phạm Nhuyễn, Nguyễn Xí, Nguyễn Chích, Hoàng Đại Huề, Hoàng Đại Liệu, Hoàng Kiều Liên, Hoàng Kiều Hoa, Nguyễn Thị Bành

1.2.2 Con ng-ời vô danh

Họ là: em bé gái, hai mẹ con, ng-ời đàn bà có mâm xôi, bà hàng nước,

mụ hàng dầu, bác ph-ờng săn, cô ả đào, anh nông dân, hai cha con, và đông đảo nhân dân lao động khác

Có thể thấy, những ng-ời vô danh xuất hiện khá nhiều trong truyền thuyết

Họ là tập thể con ng-ời lao động đi vào văn học

Trên đây chúng tôi chỉ phân loại con ng-ời trong Truyền thuyết Lê Lợi và

khởi nghĩa Lam Sơn dựa vào hai tiêu chí là vai trò, vị trí trong cuộc chiến đấu và

tiêu chí tên gọi Đây là hai h-ớng phân loại mà chúng tôi cho là phục vụ thiết

thực nhất cho việc làm rõ quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong truyền thuyết

này

Ngoài ra còn có một số cách phân loại khác nữa dựa vào tiêu chí: giới tính, tuổi tác, nghề nghiệp, quan hệ trong gia đình, khu v-c địa lý, giai cấp

Dù xét ở góc độ nào thì Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn vẫn

có sự xuất hiện rất đông đảo và đa dạng về con ng-ời Soi chiếu vào hoàn cảnh lịch sử của truyền thuyết, ta thấy con ng-ời ở đây xuất hiện nh- một bức tranh toàn cảnh của cuộc chiến tranh nhân dân Bởi một cuộc chiến tranh nh- thế đòi hỏi sự tham gia, ủng hộ về mọi mặt của mọi giai cấp, tầng lớp, mọi giới tính, lứa tuổi, mọi miền quê, và mọi ngành nghề khác nhau Có nh- vậy cuộc chiến mới huy động đ-ợc toàn lực, tạo một sức mạnh vô địch, một khối đoàn kết khổng lồ

để chiến thắng kẻ thù hung bạo

Nh- vậy, ngay cách đ-a con ng-ời vào tác phẩm, ng-ời nghệ sỹ dân gian

đã có dụng ý nghệ thuật sâu sắc Thông qua việc phác hoạ một bức tranh con ng-òi, tác giả muốn thể hiện quan niệm nghệ thuật của mình Đó là quan niệm

về vai trò, phẩm chất của các loại ng-ời trong cuộc chiến đấu mà cả dân tộc ta

đã từng trải qua : cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm l-ợc ở thế kỷ XV

Song để tiện cho việc khai thác Quan niệm nghệ thuật về con ng-ời trong

truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn, chúng tôi không đi sâu tìm hiểu tất

cả các cách phân loại mà chỉ triển khai theo h-ớng phân loại thứ nhất

2 Phẩm chất của các loại ng-ời trong truyền thuyết Lê Lợi và

khởi nghĩa Lam Sơn

2.1 Phẩm chất của ng-ời đứng đầu cuộc khởi nghĩa

Tục ngữ ta có câu nói về vai trò của ng-ời đứng đầu nh- sau: đầu xuôi

đuôi lọt Phải nói rằng trong mọi lĩnh vực của cuộc sống ng-ời đứng đầu có ý

nghĩa hết sức quan trọng Nhiều lúc nó quyết định tới sự thành bại của một công việc nào đó Đối với một triều đại hay một phong trào đấu tranh thì con ng-ời này lại có một vị trí đặc biệt Vì thế ng-ời đó phải là ng-ời hội tụ đ-ợc những phẩm chất tốt đẹp nhất của thời đại Ng-ời ấy phải là ng-ời đại diện cho tài năng, trí tuệ, đức hạnh của con ng-ời, của dân tộc Vị lãnh đạo là con ng-ời kiệt

xuất, là vị anh hùng, bậc thiên sứ, đấng xả thân vì độc lập (Những trò lố hay là

Va-ren và Phan Bội Châu) Con ng-ời ấy th-ờng tạo ra một cục diện lịch sử phù

hợp với yêu cầu, nguyện vọng và quyền lợi của quần chúng nhân dân Hơn nữa

sự xuất hiện của ng-ời lãnh đạo ấy vừa là yêu cầu của thiên định vừa là yêu cầu của nhân định Nghĩa là con ng-ời ấy hội tụ trong mình tinh tuý của hồn thiêng sông núi, của dân tộc và thời đại Phẩm chất của họ có tác động to lớn tới lịch sử

và số phận con ng-ời trong xã hội đó Đã có rất nhiều truyền thuyết xây dựng

loại con ng-ời này Ví nh- vua Hùng trong Truyền thuyết về Hùng V-ơng dựng

n-ớc, An D-ơng V-ơng trong Truyền thuyết An D-ơng V-ơng, Đinh Bộ Lĩnh

trong Truyền thuyết Đinh Bộ Lĩnh, Quang Trung trong Truyền thuyết Quang

Trung- Nguyễn Huệ Ngoài những nét cốt lõi trong chính sử họ còn đ-ợc -ớc

mơ và trí t-ởng t-ợng của nhân dân chắp cánh Nhờ đó, những con ng-ời này mang những nét đẹp kỳ diệu

Truyền thuyết ra đời từ những biến cố lịch sử trọng đại, gắn liền với sự ra

đời của nhà n-ớc, sự xác lập của các triều đaị phong kiến Vì thế những ng-ời

lãnh đạo trong truyền thuyết th-ờng đ-ợc trí t-ởng t-ợng của dân gian tô vẽ thêm, chắp cánh thêm để thể hiện -ớc mơ lý t-ởng của họ

Trong Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn, ng-ời anh hùng Lê

Lợi- vị đứng đầu khởi nghĩa Lam Sơn vừa đ-ợc kiến tạo d-ới những yêu cầu của lịch sử, lại vừa đ-ợc bồi đắp bằng mong -ớc, gửi gắm của quần chúng

Lật lại những trang sử vẻ vang thời trung đại chúng ta băn khoăn rằng tai sao những gì liên quan tới triều đình - vị trí cao nhất trong bộ máy nhà n-ớc lại luôn đ-ợc dùng kèm với chữ thiên Chẳng hạn: vua thì gọi là "thiên hoàng "hoặc

"thiên tử" ở đây thiên có nghĩa là trời D-ờng nh- vua, chúa là một bộ phận của trời đất, là sự kí thác của đấng tối cao, là "Ông Trời" xuống trần gian D-ới d-ơng thế vua thay trời cai trị thiên hạ Một ng-ời muốn làm vua thì ng-ời đó phải thuận lòng trời

Thấm nhuần t- t-ởng trên, cha ông ta khi sáng tác truyền thuyết này đã xây dựng ng-ời anh hùng Lê Lợi là ng-ời thuận lòng trời cho làm việc lớn Ông

đ-ợc thần linh ủng hộ Trong toàn bộ truyền thuyết yếu tố thần kỳ xuất hiện không quá dày đặc nh- các truyền thuyết khác nh-ng nó vẫn rất rõ nét ở hình t-ợng Lê Lợi

Lê Lợi có nguồn gốc rất thần kỳ Sự ra đời của ông nh- một sự định sẵn

của con tạo Bởi có một con hổ rất quen với ng-ời Đến khi Lê Lợi sinh ra ngày

mùng sáu tháng tám năm ất Sửu thì không thấy con hổ nữa Ai cũng cho hổ đã thác sinh thành Lê Lợi [38, 14] Có thể thấy nguồn gốc của Lê Lợi rất khác với

ng-ời th-ờng Đó là dòng dõi của "chúa sơn lâm" Về sau có câu chuyện Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn chứng kiến cảnh Lê Lợi ngồi ăn đùi lợn đã phần nào làm rõ thêm nguồn gốc trên của Lê Lợi Ngay cả cách ăn uống cũng giống cách

ăn uống của hổ

Lê Lợi không chỉ có nguồn gốc xuất hiện khác th-ờng mà rất nhiều vấn đề xảy đến với ông trong cuộc sống cũng rất kỳ lạ Khi Lê Lợi tr-ởng thành, giặc Minh đang giày xéo giang sơn thì câu chuyện lạ đã xảy ra Đó là việc Lê Thận -

em họ của Lê Lợi tìm thấy l-ỡi g-ơm d-ới n-ớc Về sau Lê Lợi cầm lên xem thì thanh sắt ban đầu trở nên sáng rực và xuất hiện hai chữ: Thuận Thiên Sau này khi Lê Thận dâng thanh g-ơm cho Lê Lợi thì xuất hiện vầng sáng rực và nổi lên dòng chữ: Thuận Thiên Lê Lợi Rõ ràng việc Lê Lợi có đ-ợc g-ơm thần là ý trời Hay nói khác đi, thần linh phù hộ cho Lê Lợi làm việc lớn, cho ông m-ợn vũ khí thần để đánh giặc ra khỏi bờ cõi

Có thể thấy rằng: sự xuất hiện của Lê Lợi trong d-ơng gian có sự chi phôí lớn của thần linh Từ nguồn gốc ra đời cho tới lúc ông lập đại nghiệp thần linh

đều đứng đằng sau phù trợ cho ông Phải là một con ng-ời thuận lòng trời mới có thể có đ-ợc điều đó

Trong Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Lợi xuất hiện với

những nét thật phi th-ờng Không chỉ kỳ lạ ở nguồn gốc mà còn kỳ lạ ở ngoại

hình ông càng lớn càng khoẻ, đi nh- rồng, b-ớc nh- hổ, ăn uống gấp ba ng-ời

th-ờng [38] D-ới lời kể của tác giả dân gian, Lê Lợi hiện lên với sức mạnh to

lớn nh- một vị thần Chỉ có một sức mạnh này mới đủ sức để chống chọi với mọi vất vả khó khăn để dành chiến thắng cuối cùng

Trong truyền thuyết ta cũng đ-ợc chứng kiến cảnh ăn uống của Lê Lợi:

Lê Lợi ngồi trong góc cửa, quần vén lên tận đùi, một chân duỗi dọc, tay xách chiếc đùi lợn, tay kia cầm dao xẻo thịt ăn một cách ngon lành [38, 25] Phải ăn

uống nh- thế mới có đủ sức khoẻ để làm việc và đánh giặc Từ cách ăn uống của

Lê Lợi ta liên t-ởng tới Thạch Sanh Chàng Thạch Sanh cũng nh- vị lãnh đạo Lê Lợi đều ăn uống rất mạnh bạo Nhờ thế họ có đ-ợc sức khoẻ thật phi th-ờng Trong truyền thuyết ta cũng bắt gặp một số truyện nói về việc Lê Lợi và nghĩa

quân ăn cơm nếp, canh uôi, thịt chó thui của một ng-ời nông dân [38, 65] hay việc ông cùng nghĩa quân ăn xôi thịt của ng-ời đàn bà trên cánh đồng [38, 45]

Rõ ràng cách ăn uống là điều kiện đảm bảo cho sự sống cũng nh- tạo ra sức mạnh thể chất cho Lê Lợi và nghĩa quân

Bên cạnh đó sự phi th-ờng của Lê Lợi còn đ-ợc khắc hoạ ở chi tiết Lê Lợi chỉ g-ơm xuống sông thì sông cạn, chỉ lên núi thì núi lở một góc, chỉ giặc thì giặc hoá đá Những chi tiết này vừa làm nổi bật cái "thần" của thanh g-ơm , vừa chứng tỏ sức mạnh phi th-ờng của ng-ời anh hùng

Phẩm chất phi th-ờng của Lê Lợi đã tạo nên một sức mạnh vô địch, làm thành chỗ dựa, trụ cột to lớn cho toàn bộ cuộc khởi nghĩa chống Minh xâm l-ợc

Trong Truyền thuyết Thánh Gióng, nhân vật Thánh Gióng đ-ợc khắc hoạ

là nhân vật bán thần Còn ở truyền thuyết này dân gian lại tô đậm Lê Lợi ở t- cách là con ng-ời trần thế Lê Lợi tr-ớc hết là ng-ời bình th-ờng nh- bao nhiêu ng-ời khác Tác giả dân gian rất tinh tế trong việc miêu tả cảnh Lê Lợi đi làm ruộng, ăn uống suồng sã Ngoài ra vì là ng-ời th-ờng nên khi gặp gian nguy

ông không thể biến thành con chim hay một vị thần có phép lạ để trốn thoát mà

ông phải nhờ tới sự giúp đỡ của nhân dân Rõ ràng ng-ời lãnh đạo có những nét phi th-ờng, mạnh mẽ thì cũng có những nét dung dị, chất phác của đời th-ờng Con ng-ời ấy sống cuộc sống của con ng-ời với các nhu cầu ăn, ở, mặc, sự sống,

và lao động D-ờng nh- khi xây dựng một vị lãnh đạo ở t- cách là một con ng-ời bình th-ờng, nhân dân muốn có một vị đứng đầu dung dị, gần gũi với cuộc sống của họ

Khi khắc hoạ con ng-ời bình th-ờng trong Lê Lợi, ng-ời nghệ sỹ đã làm nổi bật phẩm chất gần dân, tin dân, sẵn sàng nói thật với dân của Lê lợi Trong những lần bị giặc đuổi, Lê Lợi vẫn th-ờng chạy vào nơi nào có dân Lê Lợi chạy vào làng, vào một nhà hàng n-ớc, vào nơi có ng-ời đang bắt cá, đánh dủi Điều

đáng nói ở đây là ông luôn tỏ ra rất thành thật Ông nói một cách thành thực sự khó khăn, nguy hiểm của mình và nhờ nhân dân giúp đỡ Chúng ta đã từng biết

Lê Lợi nói với các t-ớng sỹ của mình trong cơn bĩ cực: Ai có thể mặc hoàng bào

thay ta đem 500 quân và hai thớt voi đi đánh thành Tây Đô, thấy giặc ra đánh thì tự x-ng: "Ta là chúa Lam Sơn" để cho giặc bắt đ-ợc, cho ta có thể ẩn náu, nghi binh, thu nhặt binh sỹ, m-u sự về sau [38, 63]

Những lời lẽ ấy của Lê Lợi vừa nh- lời tâm sự rất thật về hoàn cảnh khó khăn của mình vừa nh- là lời nhờ cậy trong hoàn cảnh “tiến thoái lưỡng nan” Phải nói rằng ông luôn thành thật với nhân dân và biết dựa vào họ để tiến lên Trong những hoàn cảnh khác Lê Lợi cũng từng kể rõ tình cảnh của mình với bác ph-ờng săn, với bà hàng n-ớc, với ng-ời đánh cá hay với cả một xác chết bên

đ-ờng Ông mong muốn thoát khỏi sự truy đuổi của kẻ thù Chính vì thế, dựa vào dân là cách mà Lê Lợi cho là tối -u nhất Ông sống gần gũi với nhân dân Khi họ mời ông ăn, ông nhận lời ngay, không khách sáo có gì ăn nấy dù là cơm nếp, canh uôi, chó thui hay nắm xôi, miếng thịt của ng-ời đàn bà vô tình gặp giữa đồng Có lẽ nhờ phẩm chất tin dân, gần dân ấy mà Lê Lợi luôn đ-ợc nhân dân gắn bó và sẵn sàng cứu giúp trong mọi tình huống, làm cho ông v-ợt qua

đ-ợc những khó khăn, hiểm nguy t-ởng nh- không thể v-ợt qua đ-ợc Phẩm chất tin dân, gần dân, yêu dân là một trong những yêu cầu quan trọng của ng-ời lãnh đạo Đối với vị đứng đầu một cuộc chiến tranh nhân dân thì điều đó d-ờng nh- là tiên quyết cho mọi thắng lợi Ng-ời lãnh đạo sẽ không thể huy động đ-ợc sức dân, trí tuệ của nhân dân, tình cảm của dân và sự ủng hộ đóng góp của nhân dân nếu bản thân ng-ời đó không biết tôn trọng nhân dân, xuất phát từ lợi ích nhân dân Chính phẩm chất này của Lê Lợi về sau đã đ-ợc Nguyễn Trãi đúc kết trong một câu văn nh- một tuyên ngôn cuả khởi nghĩa Lam Sơn:

Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân [33]

Lê Lợi không biết bao lần lâm vào hoàn cảnh "tiến thoái l-ỡng nan" tr-ớc sự bao vây của kẻ thù ấy vậy mà cuối cùng ông vẫn "bình an vô sự" Công lao ấy ông cho rằng thuộc về nhân dân Họ chính là ân nhân của ông Vì thế sau này khi công thành danh toại Lê Lợi luôn biết đền đáp ng-ời có ơn với mình Điếu đó chứng tỏ tấm lòng thuỷ chung của ông đối với nhân dân Ông sống có tr-ớc, có sau trọng tình, trọng nghĩa Ông đặt tên cho bao ngôi làng mà ông đã đi qua Lê Lợi còn cho tu bổ lại đền miếu và những di tích lịch sử liên quan tới khởi nghĩa chống Minh Những ai tr-ớc đây có công với ông và nghĩa quân đều đ-ợc ông

đền ơn trả nghĩa Lê Lợi cho r-ớc bà hàng n-ớc trong truyện Ngôi đền quốc mẫu

về kinh đô, làm ma cho Lê Lai tr-ớc mình một ngày Tất cả những điều đó góp phần khẳng định: Lê Lợi hoàn toàn có t- chất của bậc lãnh đạo cuộc chiến tranh nhân dân Con ng-ời sống tính nghĩa, thuỷ chung nh- thế mãi mãi đ-ợc nhân dân ủng hộ Ngọn cờ khởi nghĩa mà ông đang gi-ơng cao sẽ đ-ợc mọi ng-ời hết lòng ủng hộ

Ng-ời ta quan niệm rằng: nếu không có một tình cảm mãnh liệt với đối t-ợng thì khó có thể thành công khi chiếm lĩnh đối t-ợng đó Trong truyền thuyết này, đối t-ợng mà Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn và tất cả mọi ng-ời h-ớng tới là: nền độc lập của dân tộc Bản thân Lê Lợi muốn giành lại nền độc lập đó thì tr-ớc hết ông phải có tình yêu và lý t-ởng về nó Trong toàn bộ truyền thuyết ta thấy tình cảm cuả ông đối với đất nứơc tr-ớc hết thể hiện thái độ của

ông đối với kẻ thù Lê Lợi căm ghét giặc Minh Ông khinh bỉ chúng Ông gọi

chúng là lũ cẩu Ngô [38,23] Lê Lợi kiên quyết quét sạch chúng trên đất n-ớc

Đại Việt Lòng thù ghét những tội ác “trời không dung đất không tha” của kẻ thù

đã hun đúc trong ông tình cảm ngày càng nồng cháy với nhân dân, với dân tộc Việt Nam Lê Lợi ngày đêm tập hợp l-ơng thảo, chuẩn bị vũ khí cũng nh- định thời gian khởi nghĩa Chính Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn trong quá trình đi tìm minh chủ đã nhận thấy quá trình chuẩn bị này ý chí của Lê Lợi ngày càng

đ-ợc nung nấu và cuối cùng trở thành lý t-ởng cao nhất trong đời ông Trong

những ngày chiến đấu gian khổ Lê Lợi chấp nhận cảnh nếm mật nằm gai, xa con

lìa vợ, để h-ớng tới lẽ sống của đời mình Ông âm thầm chấp nhận cảnh đói khát, cơ cực, chui lủi, ở mọi nơi để trốn kẻ thù (Lê Lợi phải đi xin cơm của

ng-ời nông dân trong Sự tích đền thờ Đon Ban và tên núi Pù Tên, xin cơm của ng-ời đàn bà trên cánh đồng trong truyện Cánh đồng Mẫu Hậu, trốn trong bụi rậm và cầu xin sự giúp đỡ của một hồn ma trong Hồ li phu nhân ) Nếu ông là

một ng-ời kém ý chí, nghị lực ắt hẳn đã đầu hàng tr-ớc mọi khó khăn, gian khổ D-ờng nh- sức mạnh để tạo ra điều đó chính là tình yêu n-ớc, th-ơng dân, là thái độ căm thù sâu cay đối với giặc Ngô tàn ác Một con ng-ời lãnh đạo có

phẩm chất ấy sẽ luôn biết v-ơn lên phía tr-ớc, không đầu hàng hoàn cảnh, mãi tin t-ởng và phấn đấu để thành công Con ng-ời ấy không ngại khó, ngại khổ, biết chấp nhận và cải thiện hoàn cảnh Đó là bản lĩnh mà không phải ai cũng có

đ-ợc

Lê Lợi hội tụ đ-ợc những phẩm chất tốt đẹp nhất của thời đại Ông trở thành ng-ời đứng đầu khởi nghĩa Lam Sơn Ngọn cờ khởi nghĩa mà Lê Lợi đang gi-ơng cao ngày càng thu hút đ-ợc nhiều binh sỹ và nhân dân tham gia Mọi tầng lớp nhân dân thì tích cực ủng hộ, giúp đỡ ông Đó là một điều kì diệu mà không phải ng-ời lãnh đạo nào cũng có đ-ợc

Lê Lợi còn là ng-ời biết trọng nhân tài Trong sử sách x-a chúng ta đã bắt gặp các vĩ nhân dùng ng-ời nh-: L-u Bị, Tào Tháo Nghệ thuật dùng ng-ời là một cách tập hợp lực l-ợng, là một nhân tố của sự thành công Lê Lợi cũng nh- các vĩ nhân x-a đều hết sức chú ý tới việc dùng ng-ời Ông biết cách thu phục

và sử dụng ng-ời tài, biết cách chiêu nạp những tấm lòng nghĩa hiệp trong thiên hạ Ngay trong cách ông nhận định về Nguyễn Trãi cũng cho ta thấy trí tuệ sáng

suốt của ông: Đây mới là vị quân s- nhiều m-u l-ợc giúp ta trong sự nghiệp lớn

[38,32] Nhờ thông, minh sáng suốt trong chọn ng-ời, biết cách đỗi đãi tốt với nhân tài , với nghĩa sĩ nên chẳng bao lâu ông đã tập hợp đ-ợc hàng loạt m-u

sỹ, t-ớng sỹ giỏi nh-: Nguyễn Trãi, Lê Lai, Trần Nguyên Hãn, Trọng Nghĩa Nguyễn Xí, Nguyễn Chích Mỗi ng-ời một tài năng đem trí tuệ và sức lực phục

vụ cuộc đáu tranh chính nghĩa của dân tộc Có thể khẳng định thuật dùng ng-ời

là một trong những phẩm chất quý giá của ng-ời lãnh đạo khởi nghĩa Lam Sơn

ý nghĩa về điều ấy ở chỗ tạo ra một sức mạnh khổng lồ về mọi mặt để cả dân tộc chiến thắng kẻ thù xâm l-ợc

Ngoài ra tiếp xúc với toàn bộ tập truỵên ta còn bắt gặp hình ảnh một vị

lãnh đạo biết giữ chữ tín Qua truyện Sự tích Hồ G-ơm, ta thấy thái độ của Lê

Lợi tr-ớc g-ơm báu:

Con rùa không sợ ng-òi, nhô đầu cao và tiến về phía thuyền vua Nó đứng nổi trên mặt n-ớc và nói :"Xin bệ hạ hoàn kiếm lại cho Long Quân " vua rút g-ơm quẳng về phía rùa [38,21]

Chi tiết Lê Lợi hoàn g-ơm cho Long Quân thể hiện thái độ yêu chuộng hòa bình, căm ghét chiến tranh Song chính chi tiết ấy cũng thể hiện thái độ coi trọng chữ tín của Lê Lợi Ngày tr-ớc thanh guơm thần là Long Quân cho Lê Lợi m-ợn để làm việc lớn nay việc đã thành, đất n-ớc đã bình yên thì việc trả kiếm cho Long Quân là điều đ-ơng nhiên

Khái quát lại toàn bộ Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn, ta thấy

Lê Lợi hiện lên nh- một vị chỉ huy đầy uy dũng song cũng thật gần gũi, bình dị

Ông gi-ơng cao ngọn cờ đại nghĩa, đứng giữa sự quây quần của các t-ớng sỹ và nhân dân D-ờng nh- hình t-ợng Lê Lợi là trung tâm của mọi mối quan hệ, là tinh tuý của hồn thiêng sông núi, là vẻ đẹp lồng lộng giữa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Lê Lợi là vị anh hùng nhân dân, là ng-ời đại diện cho nhân dân Xây dựng hình t-ợng Lê Lợi, ng-ời nghệ sỹ dân gian đã dựa trên cái lõi lịch sử, chắp cánh thêm -ớc mơ, lý t-ởng của mình để tạo ra một vị lãnh đạo toàn vẹn, cao đẹp trong tâm thức của họ Vì thế Lê Lợi là hình mẫu, là lý t-ởng về vị chỉ huy của nhân dân Chính quần chúng nhân dân đã xây dựng một hình t-ợng Lê Lợi của riêng mình dựa trên cái lõi là chính sử Đó cũng chính là lí do hình t-ợng ấy sống mãi trong trái tim nhân dân ta

2.2 Phẩm chất các t-ớng sỹ - những ng-ời trực tiếp tham gia

chiến đấu

Một cuộc chiến đấu thành hay bại bên cạnh vai trò của vị chỉ huy còn cần tớ tinh thần , thái độ và khả năng của những ng-ời trực tiếp tham gia phong trào đó

Họ là lực l-ợng đi đầu cho cuộc khởi nghĩa Trong Truyền thuyết Lê Lợi

và khởi nghĩa Lam Sơn, những ng-ời trực tiếp tham gia đấu tranh là: t-ớng sĩ

Lam Sơn

Qua lời kể của ng-ời nghệ sĩ dân gian, họ hiện lên đa dạng, phong phú với những màu sắc, dáng vẻ độc đáo Mỗi ng-ời một phẩm chất, tụ họp lại thành một lực l-ợng hùng hậu - nòng cốt của khởi nghĩa lam Sơn Lực l-ợng này hiện

ra trên những trong truyền thuyết bằng những phẩm chất riêng Những ng-ời

trực tiếp tham gia đấu tranh trong Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

đã tạo cho chùm truyện một màu sắc khác hẳn với những truyền thuyết trong buổi đầu dựng n-ớc Những con ng-ời ấy đã góp phần khẳng định vai trò của con ng-ời trong lịch sử Chính họ là một động lực của lịch sử, ý nghĩa của thần linh vì thế mờ nhạt hơn

Nếu nh- vị anh hùng lãnh đạo Lê Lợi đ-ợc trời ủng hộ và uỷ thác cho làm việc lớn thì những ng-ời trực tiếp tham gia đấu tranh lại là những ng-ời sớm nhận thức đ-ợc thời cuộc Lúc bấy giờ từ t-ớng cho tới sĩ đều thấy đ-ợc hoàn cảnh của đất n-ớc Họ đau đớn tr-ớc cảnh ng-ời thân của mình bị kẻ thù bắt bớ, giam cầm, giết hại Trong ý thức của họ, lòng căm thù giặc là tột độ Cũng vì lẽ

đó chính những con ng-ời ấy khao khát chiến đấu và trả thù hơn bao giờ hết Họ nhận thức đ-ợc mọi tinh hoa và sức mạnh đang h-ớng về Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn Vì thế đông đảo những trí thức, những ng-ời tài ba, dũng cảm, nhiệt huyết đã lên đ-ờng về với Lam Sơn tụ nghĩa d-ới ngọn cờ Lê Lợi Họ về đó và mang theo tất cả tài năng, trí tuệ, lòng nhiệt huyết, dũng cảm để cùng Lê Lợi

và nghĩa quân Lam Sơn trả thù nhà, đền nợ n-ớc

Tuy nhiên không phải sự giác ngộ nào của họ cũng trong giây lát mà là quá trình đằng đẵng Nhìn lại quá trình tìm minh chủ của Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn, chúng ta sẽ tấy rất rõ: biết bao nhiêu ng-ời chỉ cho họ minh chủ chính là Lê Lợi từ hai tên lính trong quán r-ợu tới ông thần ở đền Chèm và cả Tiên Dung nữa, song họ vẫn không tin Chỉ tới khi chứng thực cuộc hội họp của

Lê Lợi và các t-ớng sỹ, Nguyễn Trãi mới tin vào những gì tr-ớc đây ông đ-ợc biết Rõ ràng quá trình tìm minh chủ là quá trình dằn vặt, suy t-, đắn đo Điều đó vừa khẳng định khát vọng tìm đ-ợc một vị lãnh đạo sáng suốt, vừa nói lên bản tính cẩn thận chu toàn của ng-ời trí thức Không phải gặp ai cũng gửi gắm lý

t-ởng mà phải tìm kiếm, trong khi tìm kiếm lại hải luôn luôn tỉnh táo và cẩn trọng D-ờng nh- sự nhận thức thấu đáo về thời cuộc, cộng với thái độ cẩn trọng của những ng-ời về Lam Sơn tụ nghĩa đã làm nên một nét đẹp rất khó lẫn của con ng-ời trong truyền thuyết này

Sau quá trình nhận thức đ-ợc minh chủ và khởi nghĩa Lam Sơn, họ cùng nhau đem hết tài năng, sức lực và lòng nhiệt thành của mình cùng minh chủ tìm cách đánh giặc Mỗi ng-ời có những phẩm chất riêng, nh-ng đều toát lên sự trung thành, tận tâm, dũng cảm, và sẵn sàng hi sinh, xả thân vì chủ, vì đại nghĩa

Không phải ngẫu nhiên mà dân gian bao đời nay vẫn truyền tụng:

Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi

Có thể nói trong tất cả các vị t-ớng của khởi nghĩa Lam Sơn thì Lê Lai có quan

hệ gần gũi với Lê Lợi hơn cả Ông đi cùng với Lê Lợi trong những ngày khó khăn nhất Nh-ng cái ấn t-ợng sâu sắc nhất mà Lê Lai để lại trong lòng nhân dân có lẽ là hành động liều mình cứu chúa Đó là một sự xả thân, quên mình, một sự hi sinh đầy cao cả và đẹp đẽ Chúng ta th-ờng quen nghĩ sự xả thân của

Lê Lai chỉ để cứu Lê Lợi Thật ra hành động ấy là sự hi sinh để cứu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đang trong tình thế "tiến thoái l-ỡng nan" Cao hơn nữa hành

động dũng cảm của Lê Lai là để cứu vận mệnh dân tộc lúc bấy giờ đang bị kẻ thù bóp nghẹt Chính điều đó ng-ời đời mãi mãi xúc động về Lê Lai, tôn thờ

ông nh- một vị thần Lê Lợi cũng hết sức cảm kích tấm lòng, sự hi sinh, xả thân của vị t-ớng tài ba, trung thành này Thế nên tr-ớc phút lâm chung tâm nguyện của ông là đ-ợc làm giỗ Lê Lai tr-ớc mình một ngày Đó là ngày 21 tháng 8 âm lịch D-ờng nh- sự cao cả của Lê Lai đã khiến cả trời đất và lòng ng-ời xúc

động nên tới ngày giỗ của ông trời th-ờng đổ m-a

Nếu nh- Lê Lai đ-ợc nhấn mạnh là một vị t-ớng dũng cảm, võ nghệ cao c-ờng thì Nguyễn Trãi lại đ-ợc dân gian tô đậm ở sự thông minh tài giỏi về m-u l-ợc Nguyễn Trãi tinh thông mọi lẽ trong trời đất Từ nỗi đau về hoàn cảnh của ng-ời cha, ông đã biến thù nhà thành thù chung Thế nên khao khát tìm đ-ợc vị minh chủ anh minh cũng chính là khát vọng đ-ợc tiêu diệt giặc Minh báo thù

cho cha, cho n-ớc Quá trình từ Chi Lăng tới đất Lam Sơn để tìm minh chủ là cả một chặng đ-ờng dài đằng đẵng và phức tạp Đó là quá trình ng-ời trí thức trăn trở, dằn vặt, suy t- về lí t-ởng và lẽ sống của mình Trong truyền thuyết, Nguyễn Trãi đã tỏ ra là một con ng-ời chỉn chu, cẩn trọng khi đứng trứơc một vị minh chủ đã thuận lòng trời Cuối cùng bằng tài năng và phẩm hạnh của mình, ông đã

đ-ợc Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn chiêu nạp Lê Lợi tin dùng ông và coi ông

nh- một vị quân s- tài giỏi đầy m-u l-ợc Nghe Truyền thuyết Lê Lợi và khởi

nghĩa Lam Sơn, ta thấy Nguyễn Trãi hiện lên nh- một Khổng Minh, một Tôn Tử

của n-ớc Việt Nh-ng điểm khác biệt giữa ông và các vĩ nhân x-a có lẽ là ở quan

hệ với chủ: Nguyễn Trãi tài giỏi, lỗi lạc nh-ng ông không trùm bóng lên chủ mà

hiện lên bình dị thân th-ơng, hồn hậu nh- phẩm chất của con nguời Việt Nam vậy [21]

Nguyễn Trãi trở thành một trong ba trụ cột của khởi nghĩa Lam Sơn bên

cạnh Lê Lợi và Lê Lai: Lê Lợi vi quân, Lê Lai vi t-ớng, Nguyễn Trãi vi thần [38]

Vẻ đẹp của Nguyễn Trãi có lẽ vẫn ch-a thật đậm nét nếu nh- không có thêm phẩm chất gan dạ, thẳng thắn, c-ơng trực Chi tiết ông can gián Lê Lợi và

khẳng định: chúa công tính nhầm rồi [38] đã nói lên thật sâu sắc đức tính ấy của

Nguyễn Trãi

Bên cạnh Lê Lai dũng cảm xả thân vì chúa, Nguyễn Trãi m-u l-ợc hơn ng-ời, đội quân Lam Sơn còn có rất nhiều t-ớng giỏi Họ là Trọng Nghĩa có tài xây thành, là Nguyễn Xí có tài nuôi chó và điều khiển chó đánh trận, là Nguyễn Chích biết nuôi dạy bồ câu làm liên lạc .Mỗi ng-ời một tài năng, một trí tuệ góp thêm sức mạnh cho nghĩa quân Lam Sơn Họ vừa là ng-ời trực tiếp tham gia

đối đầu với kẻ địch lại vừa là ng-ời đóng góp mọi thứ mình có để tạo nhân lực, vật lực, trí lực cho khởi nghĩa Lam Sơn Nhìn toàn cảnh nghĩa quân là một tập thể hùng mạnh, anh hùng Rất nhiều mẩu chuyện trong truyền thuyết kể về cách tạo "trận giả " của nghĩa quân Lam Sơn Tiêu biểu cho hình thức này là mô hình

ng-ời rơm của bà Nguyễn Thị Bành, phao tin thành xây trong 6 năm, hay việc tạo những cục phân giả ném xuống sông tất cả những "trận giả" ấy đều mang lại hiệu quả rất cao, vừa làm cho giặc hoang mang, rệu rã, vừa đỡ tổn thất nhân lực Rõ ràng nghĩa quân Lam Sơn không chỉ mạnh mẽ về thể lực mà còn rất đối trí tuệ Họ sẽ là những hạt nhân quan trọng của cuộc đấu tranh

Nhìn toàn cảnh những ng-ời trực tiếp chiến đấu trong Truyền thuyết Lê

Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn có phẩm chất trung thành, yêu n-ớc có kỷ luật, kỷ

c-ơng Họ vào sinh ra tử, nếm mật nằm gai, chịu đựng bao khó khăn thiếu thốn, song sức mạnh của lòng căm thù giặc đã giúp họ v-ợt lên tất cả

Nghĩa quân Lam Sơn là những con ng-ời đ-ợc sinh ra từ nhân dân Vì thế,

họ luôn sông gần gũi với nhân dân Họ đ-ợc quần chúng bao bọc, che chở Bao nhiêu lần nhân dân cứu thoát Lê Lợi - vị t-ớng đứng đầu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thì cũng bấy nhiêu lần nhân dân che chở cho họ khỏi nanh vuốt kẻ thù Nhân dân cho họ cái ăn, cái mặc và cứu vớt sự sống cho họ mỗi lúc hiểm nguy Họ sống hòa thuận giữa nhân dân nh- một tập thể hoà đồng Họ cũng là nhân dân

Đây là một phẩm chất đặc biệt của nghĩa quân Lam Sơn Điều đó tạo ra một sức mạnh tập thể vô địch Hơn nữa nó còn khẳng định tính chất nhân dân của cuộc khởi nghĩa

Chúng tôi xin tạm khép lại mục này bằng nhận xét của Hoàng Tiến Tựu:

Có thể nói, đó là một tập thể anh hùng, hình ảnh thu nhỏ, tập trung và tiêu biểu cuả thành phần, lực l-ợng đã tham gia khởi nghĩa Lam Sơn nói riêng cũng nh- cuộc kháng chiến chống Minh ở thế kỷ XV nói chung của dân tộc ta[38, 210]

2.3 Phẩm chất của nhân dân _ những ng-ời ủng hộ, góp sức, giúp đỡ Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn

Có một vĩ nhân từng khẳng định: đẩy thuyền là dân, lật thuyền cũng là

dân Quả thật nhân dân có vai trò hết sức quan trọng trong sự thịnh suy của một

chế độ Nếu một triều đại đ-ợc lòng dân thì ắt hẳn nó sẽ luôn đứng vững Ng-ợc lại triều đại ấy mất lòng dân thì sớm hay muộn sự tan rã là tất yếu áp

dụng điều này đối với các phong trào đấu tranh ta cũng thấy rất rõ Một phong trào đâú tranh đ-ợc nhân dân ủng hộ sẽ có điều kiện thuận lợi để tiến tới thành công Ng-ợc lại một cuộc chiến đấu bị nhân dân rời bỏ, thờ ơ thì sự thành công

là hiếm có Có thể nói nhân dân chính là yếu tố quyết định thắng lợi cho mọi phong trào đấu tranh

trong Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn, nhân dân đóng vai trò là lực l-ợng hết sức quan trọng Sự thành hay bại của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn nói riêng và cuộc kháng chiến chống quân Minh nói chung có sự tác động to lớn từ nhân dân

Tr-ớc hết, phải khẳng định rằng chính nhân dân sinh ra lãnh tụ, và cũng chính họ sinh ra các vị t-ớng, các nghĩa sĩ Họ là cha đẻ của nghĩa quân Lam Sơn Chính nhân dân là con ng-ời to lớn nhất bao trùm lên mọi con ng-ời trong toàn truyền thuyết

Truyền thuyết Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn là truyền thuyết chống xâm

lăng Loại truyền thuyết này th-ờng tô đậm con ng-ời trong mối quan hệ với thời đại, với lịch sử Vì thế nhân dân tr-ớc hết đ-ợc tô đậm ở thái độ nhận thức của họ về thời cuộc Quần chúng d-ờng nh- sớm nhận rõ thế mạnh, thời cơ đang ủng hộ Lê Lợi và nghĩa quân Lam Sơn Vì thế, trong tiềm thức họ, giặc Minh luôn bị khinh ghét còn lê Lợi luôn đ-ợc họ h-ớng về Dẫu rất ít những tình tiết

cụ thể nói về quá trình nhận thức vị lãnh đạo của quần chúng, song đọc các mẩu truyện chúng ta vẫn thấp thoáng cảm nhận đ-ợc thái độ của quần chúng nhân dân đối với Lê Lợi Họ sớm h-ớng lòng mình về mảnh đất Lam Sơn, nơi đó có

ông Lê Lợi đang gióng trống, gi-ơng cờ khởi nghĩa

Từ việc nhận thức đ-ợc tính chất chính nghĩa của cuộc đấu tranh mà lê Lợi là ng-ời lãnh đạo nhân dân luôn ủng hộ, góp sức và giúp đỡ lê Lợi và khởi nghĩa lam Sơn Đây là phẩm chất nổi bật nhất của nhân dân trong truyền thuyết này Vì thế chúng ta gọi họ là những con ng-ời ủng hộ đóng góp D-ờng nh-