Nhân vật nho sỹ trong truyện kiều nguyễn du (nhìn trong sự đối sánh với kim vân kiều truyện của thanh tâm tài nhân)

Để thấy đ-ợc giá trị nghệ thuật của Truyện Kiều và cũng để đi vào tìm hiểu một ph-ơng diện quan trọng trong sáng tác của Nguyễn Du thì việc so sánh nghệ thuật xây dựng nhân vật Thúy Kiề

của thanh tâm tài nhân)

khóa luận tốt nghiệp đại học Chuyên ngành: văn học Việt Nam trung đại

vinh - 2009

khoa ngữ văn

=====  =====

Nhân vật nho sĩ trong truyện kiều - nguyễn du (nhìn trong sự đối sánh với kim vân kiều truyện

của thanh tâm tài nhân)

khóa luận tốt nghiệp đại học Chuyên ngành: văn học Việt Nam trung đại

Giáo viên h-ớng dẫn: TS Tr-ơng xuân tiếu Sinh viên thực hiện : Trần Văn C-ờng

Lớp : 45E1 - Ngữ văn

vinh - 2009

Lời nói đầu

Khóa luận của chúng tôi đ-ợc hoàn thành, tr-ớc hết là nhờ công ơn dạy dỗ, chỉ bảo của quý thày, cô giáo trong khoa Ngữ Văn - Tr-ờng Đại học Vinh, trong suốt thời gian chúng tôi đ-ợc học tập và rèn luyện tại đây Qua

đây cho phép em đ-ợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy, cô giáo Đặc biệt em xin chân thành cảm ơn thầy giáo h-ớng dẫn khoá luận TS Tr-ơng Xuân Tiếu, ng-ời đã giúp đỡ, chỉ bảo em rất nhiều trong quá trình thực hiện

đề tài Đồng thời em cũng xin đ-ợc gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam I, những ng-ời đã trực tiếp dạy dỗ, chỉ bảo

và cung cấp cho em kiến thức cơ bản và ph-ơng pháp để hoàn thành khoá luận đúng hạn định

Tuy nhiên, đây là một công trình mang tính “tập sự” đầu tiên của ng-ời viết, kinh nghiệm và phương pháp đang còn “non”, lại được thực hiện trong thời gian thực tập s- phạm và về tr-ờng; vậy nên những thiếu sót, chủ quan trong nhìn nhận, đánh giá vấn đề là điều không thể tránh khỏi Chúng tôi thành thực mong nhận đ-ợc sự đóng góp chỉ bảo của thầy cô, bạn bè để khoá luận đ-ợc bổ khuyết và hoàn thiện hơn, cũng nh- việc rút kinh nghiệm cho mình ở những b-ớc đi tiếp theo

Cuối cùng chúng tôi xin đ-ợc gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, những ng-ời đã khuyến khích, động viên, giúp đỡ trong suốt thời gian chúng thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn!

Vinh, tháng 05/ 2009

Sinh viên

Trần Văn C-ờng

Mục lục

A Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích, yêu cầu 2

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu 4

5 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 7

6 Cấu trúc khoá luận 10

B Nội dung 11

Ch-ơng 1 Khái quát về hình t-ợng nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt Nam trung đại 11

1.1 Giới thuyết khái niệm 11

1.1.1 Nhân vật văn học 11

1.1.2 Nho sĩ và nhân vật Nho sĩ 11

1.2 Các loại hình nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt Nam trung đại 13

1.2.1 Nhân vật Nho sĩ hành đạo 15

1.2.2 Nhân vật Nho sĩ ẩn dật 17

1.2.3 Nhân vật Nho sĩ tài tử 22

1.3 Tổng quan về nhân vật Nho sĩ trong Truyện Kiều 25

1.3.1 Những loại hình nhân vật Nho sĩ trong Truyện Kiều 26

1.3.2 Những đặc điểm chung và khác biệt của nhân vật Nho sĩ trong Truyện Kiều so với nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt Nam trung đại 26

1.3.2.1 Những đặc điểm chung 26

1.3.2.2 Những điểm khác biệt 26

Ch-ơng 2 Nghệ thuật xây dựng hình t-ợng nhân vật Nho sĩ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du 31

2.1 Những nét t-ơng đồng trong nghệ thuật xây dựng hình t-ợng nhân vật nho sĩ ở hai tác phẩm Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện 31

2.1.1 Trên ph-ơng diện miêu tả 31

2.1.1.1 Tuyến nhân vật nho sĩ chính diện: Kim Trọng, Thúc Sinh 31

2.1.1.2 Tuyến nhân vật nho sĩ phản diện: Mã Giám Sinh, Sở Khanh 36

2.1.2 Trên ph-ơng diện nội dung 41

2.2 Những điểm khác biệt trong bút pháp xây dựng hình t-ợng nhân vật Nho sĩ của Nguyễn Du so với Thanh Tâm tài nhân 49

2.2.1 Nhân vật nho sĩ trong Kim Vân Kiều truyện đ-ợc Thanh Tâm tài nhân xây dựng theo hướng “hiện thực hóa” và “đạo đức hóa” 49

2.2.1.1 Giới thuyết khái niệm “hiện thực hóa” và “đạo đức hóa” 49

2.2.1.2 Những biểu hiện của “hiện thực hóa” và “đạo đức hóa” trong Kim Vân Kiều truyện 50

2.2.2 Nhân vật nho sĩ trong Truyện Kiều đ-ợc Nguyễn Du xây dựng theo hướng “lý tưởng hóa” và “cá biệt hóa” 57

2.2.2.1 Giới thuyết khái niệm “lý tưởng hóa” và “cá biệt hóa” 57

2.2.2.2 Những biểu hiện của “lý tưởng hoá” và “cá biệt hoá” trong Truyện Kiều 59

2.3 Số phận, vận mệnh nhân vật nho sĩ qua sự thể hiện ở hai tác phẩm Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện 71

2.3.1 Nhân vật nho sĩ trong Kim Vân Kiều truyện và trong Truyện Kiều đều liên quan mật thiết đến số phận, vận mệnh cuộc đời Thúy Kiều 78

2.3.2 Những nét khác biệt trong quan hệ của các nhân vật nho sĩ với nhân vật Thuý Kiều qua hai tác phẩm Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện 79

2.3.3 Nguyên nhân dẫn đến sự khác nhau trong việc xây dựng hình t-ợng nhân vật nho sĩ của hai tác giả Nguyễn Du và Thanh Tâm tài nhân 83

2.3.3.1 ở Thanh Tâm tài nhân 83

2.3.3.2 ở Nguyễn Du 84

2.4 Những đóng góp mới mẻ của Nguyễn Du trong việc xây dựng hình t-ợng nho sĩ đối với văn học Việt Nam 86

C Kết luận 89

Tài liệu tham khảo ……… … 92

A Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du là một kiệt tác nghệ thuật trên

nhiều ph-ơng diện: ngôn ngữ, tả cảnh, tả tình, nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật, sử dụng điển cố, tư tưởng, quan niệm nghệ thuật… Điều đó cho phép chúng ta có cái nhìn từ nhiều phía để tìm ra những vẻ đẹp của tác phẩm

để rồi “cảm - hiểu - yêu - mến” nó

Trên thực tế, từ khi ra đời đến nay Truyện Kiều đã thu hút nhiều công trình nghiên cứu đi vào tìm hiểu nội dung cũng nh- nghệ thuật của tác phẩm,

nhằm tìm ra những vẻ đẹp nghệ thuật của kiệt tác này Trong việc nghiên

cứu, để tìm ra cái đẹp của Truyện Kiều thì vấn đề so sánh văn bản Truyện Kiều với văn bản tiểu thuyết Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân

đã đ-ợc một số nhà nghiên cứu đề cập đến Và, họ đều có chung kết luận:

Truyện Kiều không phải là tác phẩm dịch, cũng không phải là phỏng tác, mà

đó là một công trình sáng tạo tuyệt vời của Nguyễn Du

Để thấy đ-ợc giá trị nghệ thuật của Truyện Kiều và cũng để đi vào tìm

hiểu một ph-ơng diện quan trọng trong sáng tác của Nguyễn Du thì việc so

sánh nghệ thuật xây dựng nhân vật Thúy Kiều trong tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân là điều

cần thiết Bởi Thuý Kiều là nhân vật trung tâm của hai tác phẩm ở đó, nhân vật tập trung đ-ợc tất cả giá trị về t- t-ởng, nghệ thuật của nhà văn, cũng nh- quan niệm về con ng-ời của tác giả Tiếp b-ớc những ng-ời đi tr-ớc,

chúng tôi quyết định chọn đề tài “Nhân vật Nho sĩ trong Truyện Kiều - Nguyễn Du (nhìn trong sự đối sánh với Kim Vân Kiều truyện của Thanh

Tâm tài nhân)” làm đề tài nghiên cứu của mình

Sở dĩ chúng tôi chọn đề tài này là do hệ thống nhân vật nho sĩ cũng rất quan trọng và luôn song hành, có ảnh h-ởng trong suốt quãng đời 15 năm l-u lạc của Thúy Kiều - nhân vật chính của tác phẩm Đó cũng là hệ thống nhân vật có ảnh h-ởng đến số phận, vận mệnh của Thúy Kiều, và cũng là hệ thống nhân vật mà Thúy Kiều thể hiện mọi sắc thái tình cảm của mình nh-: yêu th-ơng, tôn trọng, nuối tiếc, căm hờn, báo ân, báo oán Mặt khác, việc

tìm hiểu nhân vật Nho sĩ trong Truyện Kiều sẽ cho chúng ta thấy những nét

khác biệt trong tài năng xây dựng nhân vật của Nguyễn Du so với Thanh Tâm tài nhân Đồng thời sẽ thấy đ-ợc quan niệm của nhà văn về con ng-ời

và cuộc sống, t- t-ởng của họ gửi gắm trong đó

Ngoài những lý do trên, còn vì đã có một số công trình so sánh Truyện Kiều với Kim Vân Kiều truyện, nh-ng ch-a có công trình nào đi vào so sánh

cụ thể nghệ thuật xây dựng nhân vật Nho sĩ ở hai tác phẩm này (Mặc dù hình t-ợng Nho sĩ là quen thuộc trong văn học trung đại Việt Nam và Trung Quốc) Thêm nữa, đây cũng là cách để khẳng định tài năng của Nguyễn Du,

tìm ra những giá trị đích thực của kiệt tác Truyện Kiều Chính vì những lý do

trên, chúng tôi xin đi vào nghiên cứu đề tài của mình

2 Mục đích, yêu cầu

2.1 Mục đích

Truyện Kiều của Nguyễn Du là một kiệt tác nghệ thuật trên nhiều mặt,

là tác phẩm văn học duy nhất để lại nhiều dấu ấn nghệ thuật trong tâm hồn

độc giả Việt Nam Bằng cách thể hiện tài tình của tác giả, Truyện Kiều trở

thành “tấm gương” soi sáng tâm hồn người đọc Việt Nam cũng như những

ai yêu thích Truyện Kiều trên thế giới, và tác phẩm đã trở thành tập đại thành

của Văn học Việt Nam trung đại

Mặc dù vậy, thế giới nghệ thuật Truyện Kiều vẫn còn là một ẩn số đối

với chúng tôi Chính vì thế, thực hiện khóa luận này vừa là cơ hội, vừa là thách thức để chúng tôi tìm hiểu về một tác phẩm đ-ợc hàng triệu con tim

yêu mến Khi nghiên cứu đề tài này chúng tôi h-ớng đến những mục đích sau:

1 Nhằm tìm hiểu vẻ đẹp cũng nh- hạn chế của hệ thống nhân vật Nho

sĩ trong Truyện Kiều (đối sánh với Kim Vân Kiều truyện)

2 Nhằm hiểu sâu hơn về sáng tạo thiên tài cũng nh- quan niệm, t- t-ởng của Nguyễn Du khi xây dựng nhân vật Nho sĩ trong tác phẩm

3 Góp phần thiết thực vào việc dạy, học và đọc Truyện Kiều

2.2 Yêu cầu

Để đề tài phát huy đ-ợc tác dụng và có ý nghĩa thực tiễn, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cố gắng trình bày một cách có hệ thống nghệ

thuật xây dựng nhân vật Nho sĩ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều trên cơ sở

đối sánh trực tiếp với Kim Vân Kiều truyện

So sánh đối chiếu là một h-ớng nghiên cứu, tiếp cận cho ta cái nhìn chân xác nhất Vì thế chúng tôi sẽ bám sát h-ớng nghiên cứu này trong cả khóa luận

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối t-ợng

Văn bản Truyện Kiều, trên thực tế có rất nhiều và hiện có rất nhiều

bản khác nhau về “chữ nghĩa” Vấn đề đó đã và đang được các nhà nghiên cứu tranh luận, lý giải Vì vậy, chọn một văn bản Kiều để so sánh thì độ chính xác cũng chỉ ở mức t-ơng đối (vì văn bản gốc không còn) Vậy nên chúng tôi chọn văn bản Kiều do nhóm tác giả Đào Duy Anh, Xuân

Diệu hiệu đính, chú thích, đó là văn bản: Nguyễn Du - Truyện Kiều, Nxb Văn học, Hà Nội 2006 và văn bản đối sánh với Truyện Kiều là Kim Vân Kiều truyện đ-ợc in trong công trình Truyện Kiều đối chiếu, Nxb Hà Nội, 1991

của Phạm Đan Quế

3.2 Phạm vi nghiên cứu

ở đề tài này, chúng tôi chỉ đi vào so sánh, đối chiếu nghệ thuật xây dựng nhân vật giữa hai tác phẩm, mà ở đây là nghệ thuật xây dựng hình t-ợng ng-ời Nho sĩ - tuyến nhân vật quan trọng liên quan mật thiết đến những biến cố của đời Kiều Theo chúng tôi đó là hai tuyến nhân vật cơ bản: tuyến nhân vật Nho sĩ chính diện gồm: Kim Trọng và Thúc Sinh; tuyến nhân vật nho sĩ phản diện gồm: Mã Giám Sinh, Sở Khanh Ngoài ra, trong tác phẩm còn có những nhân vật Nho sĩ khác, song đó không phải là h-ớng nghiên cứu cốt yếu của đề tài

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề

Nh- chúng ta đã biết những nền văn hóa, văn học trên thế giới th-ờng

có ảnh h-ởng qua lại, giao thoa lẫn nhau Một nền văn minh lớn thì sự ảnh h-ởng của nó càng sâu sắc, trên tất cả các lĩnh vực Có thể kể ra các nền văn minh lớn nh-: nền văn minh Trung Hoa, nền văn minh Hi Lạp - La Mã, nền

văn minh ấn Độ… Tất cả những nền văn minh này đều có một sức trường

tồn và ảnh h-ởng mãnh liệt đến những khu vực xung quanh Nền văn hoá Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật tất yếu đó Và ảnh h-ởng từ văn

hoá Trung Quốc (tự nguyện hay c-ỡng bức) là một thực tế Và Truyện Kiều

của Nguyễn Du là một tr-ờng hợp điển hình của văn học trung đại Việt Nam

đã chịu ảnh h-ởng của văn học cổ, trung đại Trung Quốc Cho nên so sánh

nghệ thuật xây dựng nhân vật giữa Truyện Kiều của Nguyễn Du với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân là phải chỉ ra đ-ợc những ảnh h-ởng,

tiếp thu, đồng thời cũng phải chỉ ra đ-ợc những sáng tạo độc đáo của thiên tài Nguyễn Du Đó cũng là bằng chứng về sự giao l-u văn hóa Hán - Việt, về sức sống của nền văn hóa Việt Nam tr-ớc sự ảnh h-ởng và du nhập của văn hóa n-ớc ngoài

Trong thực tế, Văn học Việt Nam trung đại (không chỉ riêng Truyện Kiều) có rất nhiều tác phẩm đ-ợc sáng tác dựa trên văn học n-ớc ngoài Thế

kỷ XVI, khi viết Truyền kỳ mạn lục, Nguyễn Dữ đã chịu ảnh h-ởng lớn từ Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu (Trung Quốc) Ngoài ra, một số truyện Nôm

dân gian đều chịu ảnh h-ởng của các tác phẩm văn học Trung Quốc, nh-ng

đã đ-ợc soi chiếu d-ới ánh sáng của tinh thần dân tộc, tinh thần sáng tạo của các tác giả Việt Nam Họ đã tiếp thu trên cơ sở dân tộc hóa, hiện thực hóa những đề tài, cốt truyện của văn học Trung Quốc, để làm giàu thêm kho tàng văn học Việt Nam

Truyện Kiều của Nguyễn Du dựa vào Kim Vân Kiều truyện của Thanh

Tâm tài nhân chủ yéu là về cốt truyện, đặc biệt là bố cục tác phẩm và hình

t-ợng nhân vật Nh-ng, cũng nh- một số truyện Nôm khác Truyện Kiều của Nguyễn Du viết bằng chữ Nôm, còn Kim Vân Kiều truyện viết bằng chữ Hán Truyện Kiều thuộc thể loại truyện thơ, còn Kim Vân Kiều truyện là tiểu

thuyết ch-ơng hồi Những đặc điểm trên, cùng với ý thức văn hóa và tài năng

tác giả, đã khiến cho Truyện Kiều của Nguyễn Du trở thành một kiệt tác của nền văn học Việt Nam và thế giới Bạn đọc thế giới biết đến Kim Vân Kiều truyện cũng là nhờ Truyện Kiều Điều này đã đ-ợc nhìn nhận khách quan từ một học giả n-ớc ngoài - Viện sĩ Nga B.L RipTin “ Kim Vân Kiều vào thế kỷ

XVIII đã đ-ợc dịch ra tiếng Mãn châu Khoảng cuối thế kỷ XVIII, đầu thế

kỷ XIX đã đ-ợc nhà tiểu thuyết Nhật Bản Bakin và nhà thơ Việt Nam Nguyễn Du chú ý Khi Bakin dựa vào cốt truyện đó để sáng tác ra tiểu thuyết

đạo đức Con cá vàng thì Nguyễn Du sáng tác ra một truyện thơ Và, thoạt

nhìn thì thật lạ lùng, tác phẩm đ-ợc gia nhập văn học thế giới không phải là

tiểu thuyết Trung Quốc, bản phóng tác Nhật Bản mà là Truyện Kiều của

Nguyễn Du Mà cho đến nay, nó đ-ợc dịch ra cả tiếng Trung Quốc và tiếng Nhật và nhờ nó mà cuốn tiểu thuyết Trung Quốc đ-ợc nói đến trong Văn học

sử" (dẫn theo Trần Đình Sử, Những thế giới nghệ thuật thơ, Nxb ĐHQGHN,

1999)

Nh- đã nói ở mục 1, Truyện Kiều là kết tinh của nhiều thành công,

sáng tạo của Nguyễn Du Nghệ thuật xây dựng nhân vật chỉ là một ph-ơng diện trong sự thành công ấy Và khi đi sâu vào nghiên cứu đề tài, để có thể tiếp cận đ-ợc sát vấn đề, chúng tôi sử dụng một số ph-ơng pháp sau

nhân vật nói chung, nhân vật Nho sĩ nói riêng giữa hai tác giả

Ngoài ra, chúng tôi còn so sánh nhân vật nho sĩ trong Truyện Kiều với

hình t-ợng Nho sĩ trong một số tác phẩm của văn học Việt Nam trung đại để thấy đ-ợc nét khác biệt, sáng tạo của Nguyễn Du về điều này Nhân vật nho

sĩ trong Thơ chữ Hán của Nguyễn Du, trong thơ chữ Nôm, chữ Hán của Nguyễn Trãi, thơ Nôm truyền tụng của Hồ Xuân H-ơng, trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ…

Từ việc so sánh nhân vật Nho sĩ với văn bản gốc, với các tác phẩm của văn học Việt Nam trung đại, chúng tôi sẽ đi đến khẳng định lại những sáng tạo của Nguyễn Du và khái quát ý đồ nghệ thuật của tác giả

4.3 Ph-ơng pháp phân tích – tổng hợp

Ngoài ph-ơng pháp chủ yếu là so sánh, đối chiếu, chúng tôi còn sử dụng ph-ơng pháp phân tích tổng hợp Tức là phân tích, khảo cứu để tìm ra

sự giống và khác nhau về từng mặt trong nghệ thuật xây dựng nhân vật nho

sĩ Từ đó khái quát lên, xem Nguyễn Du đã vay m-ợn và sáng tạo những gì

trong sáng tác Truyện Kiều

Mọi ph-ơng diện nghiên cứu đều đ-ợc quán triệt quan điểm lịch sử và quan điểm duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin trong việc nghiên cứu tác phẩm văn học cổ Cụ thể là thấy đ-ợc chỗ mạnh, yếu của từng nhà văn, tránh tình trạng quá đề cao Nguyễn Du mà hạ thấp Thanh Tâm tài nhân, hoặc bình th-ờng hóa công việc sáng tạo của Nguyễn Du trong sáng tác

Truyện Kiều

Nh- vậy, giải quyết đề tài này, chúng tôi luôn tuân theo những ph-ơng pháp cơ bản: so sánh - đối chiếu, phân tích - tổng hợp và quán triệt quan

điểm lịch sử, quan điểm duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin

5 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Truyện Kiều từ lúc ra đời đã hòa mình vào đời sống văn hóa của dân

tộc Việt Đó là một hiện t-ợng điển hình, lạ lẫm Một tác phẩm của văn học

viết đ-ợc dân gian hóa trong đời sống của nhân dân Có thể nói, Truyện Kiều

từ lúc xuất hiện đã không thể tách rời với đời sống tinh thần ng-ời Việt nói chung và đời sống văn học nói riêng Chính vì thế đã có hàng loạt các bài chuyên luận, các công trình nghiên cứu lớn, nhỏ lần l-ợt ra đời, đi sâu vào khai thác nội dung cũng nh- nghệ thuật của tác phẩm

Về vấn đề nghệ thuật xây dựng nhân vật của Truyện Kiều, trên cơ sở

so sánh với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân, đã có một số

chuyên luận của các nhà nghiên cứu có danh tiếng Tuy nhiên, để đi sâu vào

so sánh nghệ thuật xây dựng nhân vật Nho sĩ trong hai tác phẩm này thì ch-a

có một công trình hay chuyên luận độc lập nào

Công trình đầu tiên đề cập đến việc đối chiếu tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du và Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân là cuốn Khảo luận về Kim Vân Kiều của Đào Duy Anh Công trình này hoàn thành

tr-ớc năm 1945, qua việc đối chiếu hai tác phẩm, khi bàn về nghệ thuật, tác giả cũng đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật giữa hai tác phẩm Tuy nhiên, với công trình đó, cụ Đào Duy Anh mới chỉ dừng lại ở mức độ khái

quát, bởi tác giả còn đề cập đến rất nhiều vấn đề xung quanh Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện

Giáo s- Nguyễn Lộc trong chuyên luận Về ngôn ngữ nhân vật trong Truyện Kiều đăng ở Tạp chí Văn học tháng 11/1965 nhân dịp kỷ niệm 200

năm ngày sinh Nguyễn Du cũng chỉ đề cập đến vấn đề ngôn ngữ của nhân

vật trên cơ sở so sánh chút ít giữa Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện Theo ông, Truyện Kiều có hai loại ngôn ngữ t-ơng ứng với hai loại ng-ời là

ngôn ngữ -ớc lệ (nhân vật chính diện) và ngôn ngữ mang tính hiện thực (nhân vật phản diện) Nh- vậy, công trình này mới chỉ bó hẹp trong một khía cạnh của nghệ thuật xây dựng nhân vật: ngôn ngữ Ông cũng nhắc qua hai

loại nhân vật chính, phản diện trong Truyện Kiều nói chung chứ không đi

sâu khảo sát phân loại về nhân vật Nho sĩ, điều đó có thể là do sự bó hẹp của

đề tài

Giáo s- Đặng Thanh Lê trong công trình Truyện Kiều và thể loại truyện Nôm [13] đã đi vào nghiên cứu kỹ nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Truyện Kiều ở ch-ơng III Trong Nghệ thuật xây dựng nhân vật tác giả khảo sát những nét chung nhất của toàn bộ các nhân vật trong Truyện Kiều

nh-: ngoại hình, ngôn ngữ, nội tâm mà ch-a tập trung khảo sát một nhân vật

cụ thể nào, dù Thúy Kiều đ-ợc nói tới nhiều nhất Tuy nhiên, tác giả đã xác

lập và phân định đ-ợc hai hệ thống nhân vật trong Truyện Kiều đó là hệ

thống nhân vật chính diện Thúy Kiều, Kim Trọng, gia đình họ V-ơng, Đạm Tiên, Từ Hải, Mã Kiều Thúc Sinh Hệ thống nhân vật phản diện: Sai nha, Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh, Hoạn Thư, Bạc Hạnh, Bạc Hà, Hồ Tôn Hiến…

Giáo s- Phan Ngọc trong công trình khoa học Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều [17] đã khảo sát toàn bộ nghệ thuật Truyện Kiều trên cơ sở đối sánh với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân

Ông đã chỉ ra đ-ợc những nét giống và khác nhau giữa hai tác phẩm và

khẳng định đ-ợc Truyện Kiều là một sáng tạo nghệ thuật mẻ, với những

nguyên tắc sáng tạo riêng ch-a từng có trong nghệ thuật truyền thống Trung Quốc cũng nh- Việt Nam Nh-ng đối với nhân vật trung tâm là Thúy Kiều cùng với tuyến nhân vật Nho sĩ, tác giả vẫn ch-a có một cái nhìn toàn diện

để phát hiện ra tất cả những cách tân trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Du so với Thanh Tâm tài nhân

Các công trình nghiên cứu Truyện Kiều - d-ới góc độ thi pháp học của Giáo s- Trần Đình Sử trong chuyên luận Những thế giới nghệ thuật thơ [20],

và Thi pháp Truyện Kiều [21] cũng đã đề cập đến nhiều điểm giống và khác nhau giữa Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện, trong đó có nói đến nghệ

thuật xây dựng nhân vật Tuy nhiên, mục đích của các công trình nghiên cứu này không phải là so sánh nghệ thuật xây dựng nhân vật giữa hai tác phẩm

đó Vì vậy, nó chỉ cung cấp cho ng-ời đọc một cái nhìn khái quát về sự sáng tạo của Nguyễn Du trong việc xây dựng hình t-ợng Thúy Kiều, chứ ch-a thực sự đi sâu vào miêu tả nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Du

Phạm Đan Quế đã đối chiếu và nhìn nhận hai tác phẩm Truyện Kiều

và Kim Vân Kiều truyện khá chi tiết trong cuốn Truyện Kiều đối chiếu [19]

Tác giả đã cố gắng chỉ ra cho ng-ời đọc những chỗ nào Nguyễn Du sử dụng nhiều, ít từ tác phẩm của Trung Quốc, những đoạn Nguyễn Du sáng tạo và

thêm vào so với Kim Vân Kiều truyện Mặc dù vậy, để thấy đ-ợc sự sáng tạo

của Nguyễn Du trong nghệ thuật xây dựng nhân vật, mà ở đây là nhân vật Nho sĩ, thì đòi hỏi ng-ời đọc phải t- duy, phân tích, khái quát vấn đề, nhất là vốn kiến thức về hai tác phẩm này của ng-ời đọc Trên thực tế, số l-ợng độc giả “hoàn hảo” như vậy chỉ là số ít Do vậy, nhân vật Nho sĩ, cũng như các nhân vật khác vẫn ch-a đ-ợc nghiên cứu một cách độc lập Tuy nhiên, có

đ-ợc những điều trên đã là sự cố gắng, thành công lớn của tác giả

Nh- vậy, cũng đã có nhiều chuyên luận, công trình khoa học đi vào

nghiên cứu nghệ thuật nhân vật trong hai tác phẩm Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện nh-ng với nghệ thuật xây dựng nhân vật Nho sĩ trong Truyện

Kiều thì ch-a có một công trình nào đề cập đến một cách độc lập cả Mặc dù

đó không phải là tuyến nhân vật trung tâm, nh-ng lại là tuyến nhân vật có

ảnh h-ởng, liên quan mật thiết đến những thay đổi, biến cố trong cuộc đời nhân vật chính: Thúy Kiều Thực hiện đề tài này, chúng tôi mong muốn với cách nhìn so sánh và ph-ơng pháp so sánh đối chiếu sẽ tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật Nho sĩ một cách tập trung và hy vọng sẽ góp phần tìm

hiểu thêm cái hay, cái đẹp trong Truyện Kiều

6 Cấu trúc khoá luận

Khoá luận của chúng tôi ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung gồm có 2 ch-ơng:

- Ch-ơng 1: Khái quát về hình t-ợng nhân vật nho sĩ trong văn học Việt Nam trung đại

- Ch-ơng 2: Nghệ thuật xây dựng hình t-ợng nhân vật nho sĩ trong

Truyện Kiều của Nguyễn Du

b Nội dungCh-ơng 1 Khái quát về Hình t-ợng nhân vật nho sĩ

trong văn học Việt Nam trung đại

1.1 Giới thuyết khái niệm

1.1.1 Nhân vật văn học

“Là con ng-ời cụ thể đ-ợc miêu tả trong tác phẩm văn học, nhân vật

văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể

không có tên riêng nh- thằng bán tơ, con mụ nào trong Truyện Kiều Trong

truyện cổ tích, ngụ ngôn, đồng thoại, thần đ-ợc đ-a ra để nghiên cứu con ng-ời Khái niệm nhân vật văn học có khi đ-ợc sử dụng nh- một ẩn dụ, không chỉ một con ng-ời cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện t-ợng nổi bật nào

đó trong tác phẩm”,[2], [6]

Rộng hơn có thể hiểu nhân vật văn học là đối t-ợng đ-ợc miêu tả,

đ-ợc thể hiện trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học là một hình t-ợng mang tính -ớc lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện chức năng của con ng-ời mà chỉ thể hiện con ng-ời qua những đặc điểm

điển hình Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách của con ng-ời Do tính cách là một hiện t-ợng xã hội lịch sử nên chức năng khái quát tính cách của nhân vật văn học cũng mang tính lịch sử

chữ Nho, cụ đồ nho, sách nho; 3 Ng-ời có biết chút ít chữ Nho giúp chút ít giấy tờ cho Thừa phái và Lục sự ở các huyện thời tr-ớc: Làm nho cho Thừa phái

- Nho gia: Nhà nho có tên tuổi

- Nho học: Nền học vấn nho giáo

- Nho lâm: Giới Nho sĩ

- Nho nhã: Có dáng vẻ tao nhã của ng-ời có học thức: dáng nho nhã, con ng-ời nho nhã

- Nho phong: Phong thái nhà nho

- Nho sĩ: Ng-ời theo Nho giáo, thuộc tầng lớp trí thức trong xã hội phong kiến

Theo tác giả Phan Văn Các trong Từ điển từ Hán Việt (Nxb Giáo dục,

Hà Nội, 1994, trang 255) thì:

- Nho (danh từ): 1 Học thuyết của Khổng Tử: nhà nho, danh nho, hậu nho, hủ nho, tiên nho; 2 Trí thức phong kiến

- Nho gia (danh từ gọi theo lối cũ): nhà nho

- Nho giáo: Học thuyết nho, tiêu biểu là học thuyết của Khổng Tử đề x-ớng nhân nghĩa, giảm hình phạt, nhẹ thuế khóa, nh-ng nhấn mạnh quan

hệ luân th-ờng: vua - tôi, cha - con trong khuôn khổ phong kiến

- Nho học (danh từ) là sự học của nhà nho

- Nho nhã: có dáng vẻ con ng-ời học thức

- Nho sĩ (danh từ): Ng-ời học đạo nho và là trí thức phong kiến

Nh- vậy, Nho giáo là một khái niệm trung tâm, làm cơ sở và nền tảng

để ng-ời ta xây dựng nên các khái niệm khác, trong đó có khái niệm Nho sĩ

Đây là khái niệm rất gần gũi, quen thuộc thời phong kiến khi Nho giáo còn thịnh trị Đó là những con ng-ời một thời gian dài đ-ợc xã hội phong kiến rất đề cao, trọng vọng

Trong văn học Trung Quốc và Việt Nam, Nho sĩ từ lâu đã đ-ợc xây dựng là một nhân vật với những nét tính cách điển hình của giai tầng mình

ở đó, nhân vật Nho sĩ hiện lên với những nét tính cách, hành động và quan niệm khác nhau về cuộc đời, con ng-ời, thời thế Có thể nói đó là những nhân vật khá phong phú vể đạo đức, phẩm chất

1.2 Các loại hình nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt Nam trung đại

Văn học Việt Nam trung đại từ khi hình thành, phát triển đến lúc hoàn thành sứ mệnh của mình tròn m-ời thế kỷ (từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX) Các tác giả của Văn học Việt Nam trung đại trong suốt quá trình ấy đều chịu

ảnh h-ởng của văn hóa, văn học Trung Hoa, dù ít hay nhiều Bởi lẽ trong suốt thời kỳ ph-ơng Bắc cai trị n-ớc ta, chúng đã áp đặt, c-ỡng bức cả về chính trị lẫn văn hóa Đầu tiên phải kể đến là văn tự: chữ Nho Chính sự truyền bá chữ Nho, đạo Nho vào Việt Nam đã sản sinh nhiều thế hệ trí thức Việt Nam xuất thân từ mô hình đào tạo trí thức của Trung Quốc Mặc dù mục đích ban đầu của ng-ời ph-ơng Bắc khi đ-a chữ Nho - văn tự chính thống của họ - vào n-ớc ta không phải với mục đích tốt đẹp Họ chỉ nhằm mục đích “để tiện cho việc cai trị Họ có tổ chức dạy chữ Hán cho một số ng-ời Việt Nam Nh-ng đây chắc hẳn là chỉ dạy một số chữ đủ làm công chức chứ chưa phải là dạy Nho giáo nhằm mục đích thi cử”[16; 238] Song với phẩm chất cần cù, thông minh, hiếu học của ng-ời Việt, cha ông ta không dừng lại ở đó mà đã biết sử dụng văn tự của Trung Quốc thành văn tự của mình, tri thức của mình

Mặc dù vậy không phải Văn học Việt Nam trung đại đã có thành tựu ngay từ đầu mà phải có cả một quá trình Giai đoạn đầu Văn học Việt Nam trung đại chỉ dừng lại ở việc ghi chép các chuyện kể, truyền thuyết có trong dân gian và tu sửa, nhuận sắc lại để phục vụ mục đích cai trị của vua chúa

phong kiến Kể nh- Việt điện u linh (Lý Tế Xuyên), Lĩnh Nam chích quái

(Vũ Quỳnh - Kiều Phú)… Sang đến thế kỷ XV, văn học Việt Nam trung đại

mới thực sự có thành tựu đáng kể B-ớc đến giai đoạn này phải kể đến các

sáng tác của Nguyễn Trãi: Quốc âm thi tập, ức Trai thi tập, Cáo bình Ngô, Quân trung từ mệnh tập, của Lê Thánh Tông: Hồng Đức quốc âm thi tập, Thánh Tông di thảo… Sở dĩ giai đoạn này văn học Việt Nam trung đại đã có

thành tựu đ-ợc khẳntg định là vì lúc này ý thức sáng tác, kinh nghiệm sáng tác của các thế hệ tr-ớc đã đ-ợc các ngòi bút của thế hệ sau tiếp thu, học hỏi, sáng tạo Hơn nữa, còn do sự xuất hiện của chữ Nôm do ông cha sáng tạo ra

sự và ký thác của tác giả về cuộc đời, thế sự Văn học trung đại kiệm lời nh-ng nhiều ý

Nho sĩ là tầng lớp trí thức, là r-ờng cột của xã hội phong kiến Sự phản

ánh, thể hiện về loại nhân vật này trong văn học Việt Nam trung đại là một

điều tất yếu Các tác giả văn học trung đại viết về nhân vật này để phản ánh

sự thịnh suy của xã hội, phản ánh ý thức và quan niệm về xã hội, ký thác và phản ánh tâm t-, tình cảm của họ về xã hội d-ới nhãn quan của mình qua nhân vật

Theo thống kê và phân loại của tác giả Trần Ngọc V-ơng trong

chuyên luận Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam trung cận đại [30] thì

trong văn học Việt Nam có ba loại hình nhân vật Nho sĩ, đó là: Nho sĩ ẩn dật, Nho sĩ hành đạo và Nho sĩ tài tử (nhà Nho tài tử) Chúng ta sẽ lần l-ợt

tìm hiểu những loại hình nhân vật Nho sĩ này trong văn học Việt Nam trung

đại

Nho sĩ hành đạo và Nho sĩ ẩn dật là lớp Nho sĩ đầu tiên đ-ợc đề cập

đến trong văn học Việt Nam trung đại Theo phép xử thế mà đạo Nho đã

truyền thì tâm hồn của các nhà Nho luôn có hai nửa: hành và tàng Trong xử

sự của họ có hai khả năng: xuất và xử Họ gắn cuộc đời mình vào chỉ một

trong hai khả năng nói trên Có thể tìm thấy rất nhiều những biểu hiện của các tình huống nh- vậy trong tr-ớc tác của họ

Nhà nho hành đạo có lý khi phê phán ng-ời ẩn dật là ích kỷ, là vô trách nhiệm, chỉ lo đến số phận riêng mà không chăm lo đến lẽ đạo, mà nhà nho ẩn dật - căn cứ vào thực tế - cũng không kém phần có lý khi chê trách hay nhạo báng những nhà Nho hăm hở nhập cuộc là ăn phải bả phù hoa “say

mê thế lợi”, “nổi chìm theo thế tục”

Tuy nhiên, tự trong thâm tâm mỗi ng-ời thuộc một trong hai loại nhà Nho đó, hay ở từng giai đoạn trong cuộc đời của mỗi nhà Nho, đều đồng vọng lý lẽ của cả hai phía Đó không hề chỉ là tâm trạng hay lý lẽ của một thời, của một ng-ời, mà là sự thao thức xuyên suốt lịch sử của Nho giáo

Tuy có sự khác biệt lớn giữa hai mẫu ng-ời cơ bản của Nho giáo, nh-ng dĩ nhiên vẫn tồn tại những điểm chung nhất giữa họ khiến họ đều

đ-ợc coi là mẫu ng-ời chính thống, chuyển tải nội dung Nho giáo từ thế hệ này sang thế hệ khác Điểm chung nhất đó, là nội dung lý luận chính trị xã hội, học thuyết về cai trị - điều mà trong cuộc sống các nhà Nho đều quan tâm Chính sự phân biệt cấp độ hình thức của học thuyết Nho giáo nh- vậy cho phép chúng ta tìm thấy và xác định đ-ợc hạt nhân của nó, là về cơ bản hai mẫu nhà Nho đều đ-ợc coi là chính thống, bởi họ đ-ợc thừa nhận và thực hành những nguyên lý đạo đức Nho giáo

1.2.1 Nhân vật Nho sĩ hành đạo

Nho sĩ hành đạo là những Nho sĩ đã học hành thi cử đỗ đạt ra làm quan cho triều đình phong kiến Hình t-ợng Nho sĩ hành đạo là một hình t-ợng đ-ợc đề cập rất nhiều trong văn ch-ơng Nho giáo chính thống

Nhà Nho hành đạo, một cách tự nhiên, gắn bó mật thiết với triều đình Tuyệt đại đa số nhà Nho tham gia khoa cử không thể không trau dồi thứ văn ch-ơng gì hơn là văn ch-ơng cử tử Hiện t-ợng ng-ời dành trọn đời cho việc quyết khoa không phải là hiện t-ợng hiếm Cả sau khi đỗ đạt, ra làm quan, nhà nho hành đạo vẫn còn nặng nợ với các thể loại văn ch-ơng nh- vậy Họ

sử dụng chúng rất th-ờng xuyên trong công việc hằng ngày

Nhà Nho hành đạo là mẫu ng-ời cơ bản, chính thống nhất của Nho giáo, họ không chỉ phát ngôn, truyền bá mà còn là những ng-ời tạo ra loại văn ch-ơng tiêu biểu nhất cho quan niệm"văn dĩ tải đạo" Với họ văn ch-ơng

dĩ nhiên là công cụ chính trị, là ph-ơng tiện để thực thi giáo hóa

Hình t-ợng Nho sĩ hành đạo trong thơ, văn Nguyễn Trãi đ-ợc ông đề cập đến khá nhiều Trong văn, khi còn phò tá Lê Lợi, ông đã dùng ngòi bút chính luận sắc bén của mình để viết nên những áng văn hành đạo bất hủ:

Bình Ngô đại cáo, Quân trung từ mệnh tập

Có thể nói dù “xuất”, hay “xử”, thì tấm lòng của Nguyễn Trãi đối với

nhân dân, đất n-ớc, triều đình phong kiến mãi mãi là “đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông” Điều đó được ông phát ngôn qua hình tượng nhân vật nhà nho hành đạo trong tác phẩm của mình

Sang thế kỷ XVI, trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, hình

t-ợng nho sĩ ẩn dật và nho sĩ hành đạo cũng đ-ợc ông đề cập rất nhiều trong tác phẩm Cụ thể là: trong 20 truyện của tác phẩm, có 15 truyện có nhân vật Nho sĩ, trong đó có 10 truyện viết về Nho sĩ hành đạo Ví dụ: Phùng Lập

Ngôn trong Ng-ời nghĩa phụ ở Khoái Châu; Ngô Tử Văn trong chuyện Chức phán sự đền Tản Viên… Các nhân vật Nho sĩ hành đạo trong Truyền

kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ là những nhân vật đ-ợc tác giả xây dựng theo

h-ớng hiện thực hóa Qua nhân vật, ông đã gửi gắm cái nhìn và thái độ của mình đối với những vị quan “phụ mẫu” của nhân dân đ-ơng thời,

Trong thơ chữ Hán của Nguyễn Du, hình ảnh Nho sĩ hành đạo cũng

xuất hiện khá rõ nét Điển hình nhất là bài thơ Sở kiến hành, Nguyễn Du đã

thể hiện tấm lòng nhân đạo sâu sắc của mình đối với con ng-ời và qua đó thể hiện t- t-ởng của mình đối với triều đình phong kiến của cả Trung Quốc và Việt Nam trong việc chăm lo đời sống của nhân dân T- t-ởng đó đ-ợc ông thể hiện qua hai câu kết của bài, sau khi vẽ nên một bức tranh đói khổ, xám xịt lầm than của nhân dân Trung Quốc:

Thùy nhân tử thử đồ Trì dĩ phụng quân v-ơng

(Ai vẽ bức tranh này

Đem dâng lên nhà vua)

Đó là một câu hỏi cũng là một lời tố cáo đanh thép của Nguyễn Du

đối với triều đình phong kiến tr-ớc cảnh sống lầm than của nhân dân

họ lại quy ẩn Hầu hết các nhân vật đ-ợc phản ánh đều làm theo mô hình, hành động mà Nho giáo đã đưa ra như: “tiến vi quan, thoái vi sư” Trường hợp của các tác giả Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Hữu

Trác, Nguyễn Thiếp là một ví dụ Tuy nhiên, trong văn ch-ơng của họ không hoàn toàn là mang nghĩa ẩn dật nh- đã nói Nói là quy ẩn, nh-ng thực chất trong sáng tác của họ luôn sẵn có một tâm sự “đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông” (Nguyễn Trãi) Văn chương của họ không thực hiện đ-ợc mục

đích cổ súy cho Nho giáo, cho quân v-ơng, cho đạo nữa, mà h-ớng về những nỗi niềm tâm sự của mình với cuộc đời qua những hình t-ợng mà họ gửi gắm

Nh- đã nói ở trên, khác với sáng tác của các nhà Nho hành đạo, sáng tác của nhà Nho ẩn dật không bị ràng buộc vào yêu cầu giáo hóa trực tiếp Tuy nhiên, tư tưởng “văn dĩ tải đạo”, “thi dĩ ngôn chí” vẫn được đề cập Song, “chí” của họ lại đồng nghĩa với “bất đắc chí”, và chính vì thế chúng ta mới tìm thấy ở họ những tâm sự, những xúc cảm thành thực hơn, mang sắc thái chiêm nghiệm của con ng-ời cá nhân một cách rõ ràng hơn Chán nản với thực tế của chế độ chuyên chế, chán nản cảnh “bụi bặm, chông gai” của

con đường công danh, họ rút lui về nông thôn “cày ăn, đào uống, yên đòi phận” (Nguyễn Trãi) ở những tác giả đó, sự lựa chọn của họ là dứt khoát,

quyết liệt, triệt để Ta th-ờng bắt gặp sự phủ định không chỉ đối với một ông vua cụ thể, một nhóm quan lại cụ thể mà là sự “ngoảnh mặt, quay lưng” đối với toàn bộ các thể chế chính trị Họ đã tự nhận mình là ng-ời vụng về, bất tài, ngu dốt… Họ tự cho mình cái quyền chỉ sống với thiên nhiên, cỏ cây hoa lá, chim muông Trong sáng tác của nhà Nho ẩn dật, ta bắt gặp một thiên nhiên trữ tình, và thơ văn của họ tuy cũng còn đạo lý, nh-ng không phải là

Yến thiết cố nhân l-ng bầu r-ợu x-ơng bồ cay rách Thuốc phì phèo quản sậy điếu tre

Trầu phún phún vỏ đa rễ quạch

(Nguyễn Bỉnh Khiêm) Những điều kiện hạn chế của một nền kinh tế phụ thuộc tự nhiên, tự cấp, tự túc không làm cho họ phiền lòng, mà ng-ợc lại còn làm cho họ thỏa mãn:

Thu ăn măng trúc, đông ăn giá

Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao

(Nguyễn Bỉnh Khiêm) Trong thơ Nguyễn Trãi, hình t-ợng Nho sĩ ẩn dật hiện lên thật đẹp,

thật bình dị Đó là con ng-ời tự thể hiện của tác giả lúc quy ẩn Trong Quốc

âm thi tập hình t-ợng ng-ời ẩn sĩ đ-ợc đề cập tới rất nhiều; đó là hình ảnh

(Ngôn chí 15) Nói là ở ẩn, nh-ng không phải vì thế mà Nguyễn Trãi không quan tâm

đến thế sự Ông thể hiện -ớc nguyện của mình đối với việc vua quan:

Quân thân ch-a báo lòng canh cánh Tình phụ cơm trời áo cha

(Ngôn chí 7) Không chỉ trong thơ Nguyễn Trãi, mà trong thơ của rất nhiều nhà Nho

đ-ơng thời cũng nh- sau này, sự quy ẩn của họ chỉ là bức bình phong để họ h-ớng tới cuộc đời thế sự Họ là những con ng-ời đã không màng danh lợi, thực lòng quy ẩn Thay cho sự giao tiếp rộng rãi, x-ớng họa thù tạc chốn công môn, họ tìm lấy cho mình ng-ời tri âm, tri kỷ Vì láng giềng đã sẵn

“một khóm mây bạc”, khách khứa luôn có “ba ngàn núi xanh” Họ chỉ mong

được hòa mình với “núi láng giềng, chim bầu bạn, mây khách khứa, nguyệt anh tam” Cả nô bộc, họ cũng tìm trong “ba rặng quýt”

Trong tác phẩm Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, hình t-ợng Nho sĩ

ẩn dật cũng đ-ợc đề cập khá rõ nét và có chủ đích Nhân vật Nho sĩ có một

vị trí rất quan trọng trong Truyền kỳ mạn lục Trong 20 truyện của tác phẩm

thì có đến 15 truyện có nhân vật Nho sĩ, trong đó có 8 truyện đề cập đến Nho

sĩ ẩn dật (chiếm 40% tác phẩm) Đó là các nhân vật:

- D-ơng Thiên Tích (chuyện Gã Trà Đồng giáng sinh)

- Nhà s- già Pháp Vân (chuyện Nghiệp oan của Đào thị)

- Từ Thức (Từ Thức lấy vợ tiên)

- Ng-ời tiều phu (chuyện Đối đáp của ng-ời tiều phu núi N-a)

- Đạo sĩ (chuyện Cây gạo)

- Tú tài họ Viên, xử sĩ họ Hồ (Bữa tiệc đêm ở Đà Giang)

- Thúc Khoản (chuyện Lý t-ớng quân)

- Đạo nhân (Đối tụng ở Long cung)

Hình t-ợng Nho sĩ ẩn dật trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ

đ-ợc tác giả xây dựng bằng bút pháp hiện thực

Trong thơ chữ Hán Nguyễn Du, hình t-ợng này cũng đ-ợc đề cập khá phổ biến Chủ yếu là những tâm sự, gửi gắm của Nguyễn Du qua những hình t-ợng khác nhau về thế sự Qua đó nói lên uất ức của tác giả về cuộc đời

Đầu tiên, đó là sự day dứt về công danh, sự nghiệp:

Sinh vị thành danh thân dĩ suy Tiêu tiêu bạch phát mộ phong xung

(Sống chửa làm nên danh vọng gì, ng-ời đã suy yếu Tóc bạc bơ phờ bay tr-ớc gió chiều)

(Tự thán I) Hay:

L-u lạc bạch đầu thành đỗ sự Tây phong xung đảo tiễn ô cân

(Xiêu dạt đến bạc đầu có thành việc gì đâu Gió Tây thổi rơi chiến khăn nhỏ hẹp)

(U c- I)

Có lúc đó là sự thao thức của chính tác giả:

Bất mị thính hàn canh Hàn canh bất khẳng tận

(Không ngủ nằm nghe tiếng trống điểm canh trong đêm lạnh Trống canh đêm lạnh điểm mãi không thôi)

(Bất mị - không ngủ)

Có lúc đó lại là sự nhàn tản, vô t-, nh-ng không phải là không suy ngẫm của tác giả đ-ợc gửi gắm qua hình t-ợng một nhân vật khác:

Lân ông bôn tẩu thôn tiền miếu

Đẩu tửu song cam túy bất hồi

(Ông già hàng xóm quanh quẩn ở miếu đầu thôn

Uống hết ve r-ợu và ăn hai quả cam say ch-a về)

(Xuân nhật ngẫu hứng)

Có thể nói, qua thơ chữ Hán của Nguyễn Du, hình ảnh ẩn sĩ mà tác giả thể hiện chính là hình t-ợng của ông gửi gắm trong đó Đó là những tâm sự, uất ức của tác giả về cuộc đời thế sự

1.2.3 Nhân vật Nho sĩ tài tử

Vào thế kỷ XVII - XVIII ngoài Thăng Long, trên phạm vi miền Bắc

đã hình thành một số tỉnh lị và huyện lị có vai trò quan trọng trong nền kinh tế: Kẻ Chợ, phố Hiến, Đồ Sơn Tuy còn ít ỏi, nh-ng đã đủ để manh nha một xã hội mới (thị dân), một nền văn hóa phi chính thống Một môi tr-ờng văn hóa nh- vậy là mảnh đất màu mỡ để cho nhiều điều mới lạ đ-ợc dịp nảy sinh, các loại tình cảm cá nhân dần dà lấn áp các tình cảm phi cá nhân tr-ớc

đó Các nhà nho trong môi tr-ờng văn hoá mới tạo nên cho đời sống tinh thần xã hội một luồng sinh khí mới Nó thể hiện tính tất yếu của sự vận

động, của bản thân cuộc sống, nh-ng cũng mâu thuẫn với những xác tín, những nguyên lý ứng xử chính thống

Nh- vậy, bấy nhiêu yếu tố quan trọng nhất của một bối cảnh xã hội mới sẽ tác động lên sự vận động, phát triển của văn học Làm nên sự vận

động, sự t-ơi mới, đem lại luồng sinh khí ấy, chính là những g-ơng mặt còn mãi với thời gian nh-: Hồ Xuân H-ơng, Nguyễn Du, Cao Bá Quát… và sau này là Trần Tế X-ơng

Trong tác phẩm và cả trong đời sống của các nhà nho tài tử có thể quan sát thấy sự tái hiện chuẩn mực Nho giáo nói riêng, các quan niệm của

"tam giáo" nói chung Họ cũng là học trò xuất sắc của Khổng Môn, nếu không phải là trên tất cả các ph-ơng diện thì cũng là trên các mặt chính Tài năng là tiền đề số một của nhà nho tài tử đích thực

Căn nguyên xuất hiện của lớp nhà nho tài tử nh- đã nói ở trên là do giai đoạn văn học cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX, t- t-ởng thị dân đòi

hỏi h-ởng lạc, đòi h-ởng hạnh phúc, chống lại lối sống an bần, lạc đạo xuất hiện và trở thành xu thế chính Những nhân vật nhà nho tài tử là điển hình mới lạ của thời đại Khoe tài, cậy tài là đặc điểm cơ bản của nhà nho tài tử xuất hiện trong văn học giai đoạn này

Đầu tiên là Hồ Xuân H-ơng, nữ sĩ của Thăng Long, luôn luôn thích khoe tài và cho mình có một tâm thế trên cả đám nho sinh; điều mà Nho giáo không bao giờ chấp nhận ở nữ giới Bà khảng khái tự hào về mình Và dám mắng lại đám nho sinh bất tài, vô lễ:

Khéo khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ

Lại đây cho chị dạy làm thơ

Ong non ngứa nọc châm hoa rữa

Dê cỏn buồn sừng húc dậu th-a

(Giễu học trò dốt) Xưng là “chị” với nho sinh, đòi “dạy” cho nho sinh làm thơ thì quả là

đã ngạo nghễ và ỷ tài rồi

Ch-a dừng lại ở đó, Hồ Xuân H-ơng còn đánh vào thói háo sắc, vào dục vọng của Nho sĩ, nh-ng lại đ-ợc che lấp bởi dáng vẻ quân tử qua bài thơ

Thiếu nữ ngủ ngày, đặc biệt là hai câu kết:

Quân tử dùng dằng đi chẳng dứt

Đi thì cũng dở ở không xong

Hồ Xuân H-ơng còn x-ng danh với thiên hạ để khẳng định bản ngã

mạnh mẽ của mình qua bài thơ Mời trầu:

Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi Này của Xuân H-ơng đã quệt rồi

Có phải duyên nhau thì thắm lại

Đừng xanh nh- lá bạc nh- vôi

Hồ Xuân Hương xưng “đây” với vị nam thần (vốn là t-ớng giặc bại trận) và tỏ thái độ khinh bỉ sự nghiệp của y:

Ví đây đổi phận làm trai đ-ợc Thì sự anh hùng há bấy nhiêu

(Đề đền Sầm Nghi Đống) Với nhà nho tài tử, mối quan tâm hàng đầu trong cuộc đời họ chính là

sự thỏa mãn hoài bão cá nhân Nguyễn Công Trứ là điển hình cho mẫu hình Nho sĩ tài tử ấy:

Đã mang tiếng ở trong trời đất Phải có danh gì với núi sông

(Đi thi tự vịnh)

Ông lớn tiếng khoe tài, lớn tiếng x-ng danh:

Trời đất cho ta một cái tài Dắt l-ng đành để tháng ngày chơi

(Cầm kì thi tửu)

Vũ trụ nội mạc thi phận sự

Ông Hi văn tài bộ đã vào lồng

(Bài ca ngất ng-ởng) Trong thơ văn Nguyễn Du, đặc biệt là Truyện Kiều, con ng-ời tài tử xuất hiện rõ nét qua ngòi bút thiên tài của tác giả Có thể nói Truyện Kiều là

thế giới của ng-ời tài: Thúy Kiều, Thúy Vân, Kim Trọng, Từ Hải, Hồ Tôn Hiến, Thúc Sinh, Sở Khanh… cả hai tuyến nhân vật: chính diện, phản diện

đều có những ng-ời tài Điều này sẽ đ-ợc chúng tôi đề cập rõ hơn ở ch-ơng hai

Trên đây chúng ta đã tìm hiểu sơ bộ về ba loại hình nhà Nho trong Văn học Việt Nam trung đại Hai loại hình đầu đã trở thành cổ điển, song loại hình nhà nho tài tử vẫn luôn nh- còn mới mẻ mà hấp dẫn ng-ời đọc

Điểm khác biệt cơ bản giữa nhà nho tài tử với nhà nho hành đạo và nhà nho ẩn dật là ở chỗ: ng-ời tài tử coi trọng tài và tình, chứ không phải đặc

điểm làm nên thang giá trị của con ng-ời Đó không phải là điểm để phân

biệt với những bậc thánh hiền, mà là điều kiện khiến họ tự hào Dầu có tài năng học vấn, họ vẫn đòi hỏi phải có thêm tài văn ch-ơng, rộng hơn nữa là tài “cầm kỳ thi họa”

Nhà nho tài tử ngoài việc cậy tài, ý thức cao về tài năng của mình một cách tự nhiên, còn có những đòi hỏi cao về tình yêu, hạnh phúc Đa tình trở thành đặc tr-ng thứ hai đ-ợc nhà nho tài tử bộc lộ để phân biệt với các mẫu nhà nho truyền thống Tình yêu nh- một lẽ tự nhiên và trong tr-ờng hợp này,

nó đ-ợc khám phá trong thế mâu thuẫn với hôn nhân phong kiến Nhân vật

nho sĩ (chính diện) trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là những Nho sĩ nh-

vậy

1.3 Tổng quan về nhân vật Nho sĩ trong Truyện Kiều

Nh- chúng ta đã biết, kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du nguyên tên

là Đoạn tr-ờng tân thanh Đó là một tác phẩm đ-ợc tác giả viết dựa theo một tác phẩm văn học Trung Quốc tên là Kim Vân Kiều truyện của Thanh

Tâm tài nhân Nh-ng không ai có thể phủ nhận đ-ợc những sáng tạo riêng

biệt, thiên tài của Nguyễn Du trong tác phẩm “Truyện Kiều”

Truyện Kiều có một hệ thống nhân vật khá phong phú Theo Đặng Thanh Lê [13] thì Truyện Kiều có 30 nhân vật, là tác phẩm có số l-ợng nhân

vật nhiều nhất trong số các truyện nôm mà tác giả khảo sát Về tên tuổi, có loại nhân vật hữu danh và vô danh… Về góc độ phẩm chất, đạo đức, có nhân vật chính diện - phản diện Về trình độ, có nhân vật có học và không có học

Về nghề nghiệp, nhân vật trong Truyện Kiều có nghề nghiệp khá phong phú:

Th- sinh, làm quan nh- Kim Trọng, V-ơng Quan, Hồ Tôn Hiến, các viên Quan xử kiện; kĩ nữ có Đạm Tiên, Thúy Kiều; Bọn buôn thịt, bán ng-ời: Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Tú Bà…; Thương gia như: Thúc Sinh, Thúc Ông; Anh hùng nh- Từ Hải và đội quân của chàng… Tất cả những nhân vật ấy đều liên quan mật thiết đến số phận của Thúy Kiều - nhân vật trung tâm của tác phẩm Trong số đó, nhân vật Nho sĩ là loại nhân vật có ảnh h-ởng lớn nhất

đến cuộc đời của nàng Có thể kể ra những nhân vật Nho sĩ nh-: Kim Trọng, V-ơng Quan, Thúc Sinh, Mã Giám Sinh, Hồ Tôn Hiến Những loại nhân vật Nho sĩ ấy rất khác nhau về quan điểm sống, t- t-ởng, phẩm chất

1.3.1 Những loại hình nhân vật Nho sĩ trong "Truyện Kiều"

Đọc Truyện Kiều, chúng ta thấy nhân vật Nho sĩ là lớp ng-ời với

những t- t-ởng, tình cảm, phẩm chất khác nhau Nổi bật lên là hai tuyến: nhân vật chính diện (điển hình là Kim Trọng, Thúc Sinh), nhân vật phản diện (điển hình là Mã Giám Sinh và Sở Khanh) Những nhân vật Nho sĩ khác tuy

có ảnh h-ởng liên quan đến cuộc đời Kiều, song mờ nhạt hơn, vì thế chúng tôi xin phép không khảo sát

1.3.2 Những đặc điểm chung và khác biệt của nhân vật Nho sĩ

trong "Truyện Kiều"so với nhân vật Nho sĩ trong văn học Việt

Nam trung đại

1.3.2.1 Những đặc điểm chung

Nho sĩ trong Truyện Kiều là những nhân vật từng theo đòi “cửa Khổng

sân Trình”, am hiểu chữ Nho, đạo Nho, có tư tưởng, có lẽ sống Có người làm quan để theo đòi công danh mà “sách thánh hiền” đã hướng cho mình

Có lúc họ cũng phát ngôn để thể hiện t- t-ởng, và đặc biệt họ rất tài năng,

am hiểu điển cố, điển tích, làm thơ, làm văn, cầm, kỳ, thi, họa đều biết Tuy

nhiên, điểm khác biệt giữa Nho sĩ trong Truyện Kiều với các loại nhân vật

Nho sĩ trong văn học Việt Nam trung đại mới là điều đáng bàn

1.3.2.2 Những điểm khác biệt

Nguyễn Du sinh sống vào lúc xã hội phong kiến đang ở lúc mãn chiều, tầng lớp thị dân đang lên, mọi quy phạm đều thay đổi và bị xáo trộn Lúc này sự xuất hiện của các tầng lớp thị dân là một luồng sinh khí mới lạ trong xã hội, mà tầng lớp Nho sĩ nh- Nguyễn Du không thể không chịu ảnh h-ởng Vì vậy, trong tác phẩm của mình không có gì khó hiểu khi Nguyễn

Du đã sáng tạo ra một tầng lớp Nho sĩ mang đầy đủ đặc tr-ng của lớp Nho sĩ

đ-ơng thời, hành xử theo xu h-ớng của hiện thực Có thể nói lớp Nho sĩ

trong Truyện Kiều với hai tuyến nhân vật mà chúng tôi đã phân định ở trên

là một sáng tạo rất mới mẻ của Nguyễn Du trên cái nền chung ấy

Điểm khác biệt dễ nhận thấy ở họ là những con ng-ời rất tài năng, ngay cả những nhân vật Nho sĩ phản diện cũng là những con ng-ời nh- thế

Kim Trọng là một thanh niên tài năng, tuấn tú, phong nhã:

Nền phú hậu bậc tài danh Văn ch-ơng nết đất thông minh tính trời

Phong t- tài mạo tót vời Vào trong phong nhã ra ngoài hào hoa

Đến Thúc Sinh, dù có làm nghề buôn bán, song cũng rất sành thơ,

điều đó đ-ợc thể hiện qua lời khen của Thúy Kiều:

Nàng rằng: Vâng biết ý chàng Lời lời châu ngọc, hàng hàng gấm thêu

Mã Giám Sinh và Sở Khanh cũng là những nhân vật rất tài năng, ấn t-ợng Mã Giám Sinh đ-ợc Nguyễn Du giới thiệu: Về ngoại hình thì:

Quá niên trạc ngoại tứ tuần Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao

Về ngôn ngữ thì y rất đỗi mực th-ớc, lịch sự:

Rằng: Mua ngọc đến Lam Kiều Sính nghi sinh dạy bao nhiêu cho t-ờng

Sở Khanh đ-ợc Nguyễn Du giới thiệu là một kẻ có tài Y đã khẳng

định tài năng của mình tr-ớc Thúy Kiều:

Nàng đà biết đến ta chăng?

Bể trầm luân lấp cho bằng mới thôi

Y cũng tỏ ra là một ng-ời biết xót xa, trân trọng nhan sắc của Thúy Kiều:

Than ôi sắc n-ớc h-ơng trời Tiếc cho đâu bỗng lạc loài đến đây Nho sĩ trong Truyện Kiều còn có điểm khác biệt rất lớn đối với lớp

Nho sĩ ngoài xã hội ở điểm họ là những con ng-ời không phải lấy chuyện

“tu thân, tề gia, trị quốc bình thiên hạ” làm trọng, mà chủ yếu là họ đòi được thể hiện tài năng, đ-ợc yêu và theo đuổi tình yêu Đó là quan niệm của lớp Nho sĩ chính diện Còn lớp Nho sĩ phản diện nh- Mã Giám Sinh, Sở Khanh thì lại khác Đó là những kẻ đội lốt nho sĩ để làm những chuyện mà Nho sĩ không bao giờ dấn thân vào Mã Giám Sinh chịu sống “tầm gửi” với Tú Bà

để kiếm sống, chịu nhục, chịu quỳ tr-ớc Tú Bà khi có sai sót Còn Sở Khanh

là kẻ chuyên kiếm ăn nhờ việc lừa phỉnh những cô gái làng chơi, “sa cơ lỡ vận” Nho sĩ tuyệt nhiên không làm những điều đó, song việc làm của Mã Giám Sinh, Sở Khanh là những việc làm đ-ợc Nguyễn Du phản ánh theo xu thế của hiện thực Bởi thời Nguyễn Du, mọi quy phạm và trật tự xã hội đã bị xáo trộn, xói mòn, mọi ứng xử đều bị lật ng-ợc, xoay chiều Vì vậy, việc làm của Mã Giám Sinh, Sở Khanh là việc làm của những Nho sĩ biến chất cũng là

điều dễ hiểu

Nho sĩ chính diện nh- Kim Trọng, Thúc Sinh, đặc biệt là Kim Trọng

đ-ợc Nguyễn Du xây dựng theo h-ớng biến đổi ấy Họ am t-ờng tri thức mà tr-ờng học Nho giáo đã dạy Song, cái đích cuối cùng mà họ h-ớng tới chính là cuộc sống tình yêu, trần thế bên ng-ời tình Họ đòi đ-ợc khám phá,

đ-ợc cảm hiểu ng-ời mình yêu

Kim Trọng say mê Thúy Kiều từ cái nhìn đầu tiên:

Tuần trăng khuyết, đĩa dầu hao Mặt tơ t-ởng mặt, lòng ngao ngán lòng

Chàng dọn đến nhà trọ để gần Kiều:

Lấy điều du học hỏi thuê Túi đàn cặp sách đuề huề dọn sang

Đến khi Kiều đã bán mình chuộc cha, Kim Trọng vẫn không quên

đ-ợc mối tình đầu đối với nàng Tuy đã sánh duyên cùng Thúy Vân, đã làm quan, nh-ng Kim Trọng vẫn đau đáu về mối tình ấy:

Rắp mong treo ấn từ quan Mấy sông cũng lội, mấy ngàn cũng pha

Nguyện -ớc đó của chàng hoàn toàn trái ng-ợc với quan niệm của các Nho sĩ thời tr-ớc Nho sĩ chủ yếu quan tâm đến sự nghiệp, công danh, còn chuyện tình duyên chỉ là thứ yếu Việc hành xử của Kim Trọng là một sáng tạo mới mẻ và mang tính chủ quan của Nguyễn Du

Thúc Sinh vừa là một nho sinh, vừa là một th-ơng gia Điều này không có ở các nhân vật Nho sĩ thời trước Nho sĩ vốn rất khinh ghét “con buôn” Trong "tứ dân" thì thương gia bị xếp vào hàng cuối cùng (sĩ, nông, công, th-ơng), nh-ng Thúc Sinh lại tự hào về điều đó Buôn bán cho chàng tài sản, tiền bạc để:

… quen thói bốc rời Trăm nghìn đổi một trận c-ời nh- không

Đồng thời Thúc Sinh cũng là một kẻ đa tình, tài hoa Khi bén duyên với Thúy Kiều, chàng nh- tìm thấy chính mình và đắm chìm trong tình ái:

Sinh càng một tỉnh m-ời mê Ngày xuân lắm lúc đi về với xuân

Khi gió gác, khi trăng sân Bầu tiên chuốc r-ợu câu thần nối thơ

Khi h-ơng sớm, khi trà tr-a Bàn vây điểm n-ớc đ-ờng tơ họa đàn

Kim Trọng và Thúc Sinh là những nhà nho tài tử Song, ở họ còn có một nét cá tính khác nữa mà các nho sĩ tr-ớc đó không có Đó là việc họ theo đuổi tình yêu, tìm thấy hạnh phúc trong tình yêu Họ là những chàng trai đa tình và rất đỗi lãng mạn Điều này làm nên sự khác biệt về hình t-ợng

nho sĩ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du so với các nhân vật Nho sĩ trong

văn học Việt Nam trung đại tr-ớc đó Đây là sự sáng tạo riêng biệt và là khám phá riêng, đóng góp riêng của Nguyễn Du vào hình t-ợng nho sĩ trong văn học Việt Nam trung đại

Xây dựng hai tuyến nhân vật Nho sĩ chính diện, phản diện trong

Truyện Kiều, Nguyễn Du đã thổi vào nhân vật của mình những nét chung

của hình t-ợng Nho sĩ trong văn học tr-ớc đó Mặt khác, ông cũng đã sáng tạo những nét riêng cho nhân vật của mình theo h-ớng lý t-ởng hóa và cá

biệt hóa Có thể gọi tuyến nhân vật Nho sĩ chính diện trong Truyện Kiều của

Nguyễn Du là những nhân vật Nho sĩ tài tử - lãng mạn, và những nhân vật

Nho sĩ phản diện trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là những nhân vật Nho

sĩ bất tài- tha hoá

Ch-ơng 2 nghệ thuật xây dựng hình t-ợng nhân vật nho sĩ

trong truyện kiều của nguyễn du

2.1 Những nét t-ơng đồng trong nghệ thuật xây dựng hình t-ợng

nhân vật nho sĩ ở hai tác phẩm "Truyện Kiều" và “Kim Vân Kiều

truyện"

Nh- đã trình bày ở ch-ơng 1, nhân vật nho sĩ trong Truyện Kiều đ-ợc

chúng tôi phân loại thành hai tuyến nhân vật: chính diện (gồm Kim Trọng, Thúc Sinh) và phản diện (Mã Giám Sinh, Sở Khanh) Để thấy đ-ợc đóng góp

của Nguyễn Du trong việc xây dựng hai tuyến nhân vật nói trên so với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm tài nhân, thì việc so sánh các ph-ơng diện

miêu tả (về ngoại hình, tài năng, ngôn ngữ, suy nghĩ, hành động của nhân vật); ph-ơng diện thể hiện nội dung của hai tác giả trong hai tác phẩm là việc làm cần thiết

2.1.1 Trên ph-ơng diện miêu tả

2.1.1.1 Tuyến nhân vật nho sĩ chính diện: Kim Trọng, Thúc Sinh

* Trong Truyện Kiều

Các nhân vật Kim Trọng, Thúc Sinh trong Truyện Kiều đ-ợc Nguyễn

Du giới thiệu nh- sau:

- Nhân vật Kim Trọng:

Dùng dằng nửa ở nửa về Nhạc vàng đâu đã tiếng nghe gần gần

Trông chừng thấy một văn nhân Lỏng buông tay khấu, b-ớc lần dặm băng

Đề huề l-ng túi gió trăng Sau chân theo một vài thằng con con

Tuyết in sắc ngựa câu giòn

Cỏ pha màu áo nhuộm non da trời

Nẻo xa mới tỏ mặt ng-ời Khách đà xuống ngựa tới nơi tự tình

Hài văn lần b-ớc dặm xanh Một vùng nh- thể cây quỳnh cành giao

Chàng V-ơng quen mặt ra chào Hai Kiều e lệ nép vào d-ới hoa

Nguyên ng-ời quanh quất đâu xa

N-ớc non cách mấy buồng thêu

Những là trộm nhớ thầm yêu chốc mòng

May thay giải cấu t-ơng phùng Gặp tuần đố lá thỏa lòng tìm hoa

Bóng hồng nhác thấy nẻo xa Xuân lan thu cúc mặn mà cả hai

Ng-ời quốc sắc, kẻ thiên tài Tình trong nh- đã mặt ngoài còn e

Chập chờn cơn tỉnh cơn mê

Rốn ngồi chẳng tiện dứt về chỉn khôn

Bóng tà nh- giục cơn buồn Khách đà lên ngựa ng-ời còn ghé theo

D-ới dòng n-ớc chảy trong veo Bên cầu tơ liễu bóng chiều th-ớt tha

T-ơng ứng với đoạn thơ trên là đoạn trích trong Kim Vân Kiều truyện

Xin đ-ợc trích dẫn:

Hồi 1:

Vô tình hay hữu ý, bên đ-ờng viếng mả Đạm Tiên

Hữu duyên hay vô duyên, bỗng d-ng gặp chàng Kim Trọng

… Vạch xong bài thơ, Kiều đang còn tần ngần lưu luyến, không muốn trở gót lại nhà, mặc cho hai em giục dã Đ-ơng lúc chị em dùng dằng nửa ở, nửa về thì bỗng nghe tiếng nhạc vàng từ phía xa xa, một chàng nho sĩ c-ỡi ngựa tiến đến V-ơng Quan nhận thấy là bạn đồng song, nh-ng không biết chàng đó đã dụng tâm theo dõi, nên mới vội vàng bảo chị: “Này Kim kha đã lại đến kìa, các chị hãy nên tạm lánh” Thúy Kiều thấy em nói vậy vội lánh sang phía sau mộ nh-ng vẫn liếc trộm dung nhan, thấy Kim Trọng là ng-ời phong l-u tuấn tú Còn Kim Trọng khi đến tr-ớc mộ, vội vã vái chào V-ơng Quan, rồi làm ra vẻ tự nhiên hỏi chuyện:

Này Hải Vọng (biệt hiệu của V-ơng Quan) tôn huynh cớ sao lại đến chỗ này? Còn nh- tiểu đệ vì hâm mộ thanh giá Đạm Tiên ngày tr-ớc nên mới qua đây, thành ra đ-ợc gặp thực là may mắn Vậy chẳng biết hai vị nữ khác cùng đi với V-ơng huynh là chỗ thân thích thế nào?

Quan đáp: Th-a đại huynh đó là hai chị ruột của đệ

Kim Trọng: Ôi, nếu là chị ruột thì đệ đây với nhân huynh là chỗ anh

em bạn thiết, nhẽ đâu lại không tới chào? Vậy phiền huynh thông báo tr-ớc cho, V-ơng Quan từ chối không tiện, đành phải quay lại phía sau mộ nói để hai chị hay Nh-ng Kim Trọng không đợi trả lời cũng theo sát ngay V-ơng

Quan, thành ra các cô không kịp tránh, đành phải đứng lại để Kim Trọng cúi

đầu thi lễ…

Có thể nói với hai nhân vật Kim Trọng, Thúc Sinh từ nguyên tác Kim Vân Kiều truyện đến Truyện Kiều của Nguyễn Du đã có sự khác biệt trong

miêu tả Vẫn là những con ng-ời ấy, song đến Nguyễn Du nhân vật hiện lên thật sinh động Điểm đầu tiên, dễ nhận thấy nhất, là sự khác nhau trong việc miêu tả ngoại hình nhân vật giữa hai tác giả Nhân vật của Thanh Tâm tài nhân đ-ợc tác giả miêu tả rất đơn giản, chấm phá qua cảm nhận của Thúy Kiều Kim Trọng hiện lên chỉ qua một câu trong suy nghĩ của Thúy Kiều, khi nàng “vội lánh sang phía sau mộ nhưng vẫn liếc trộm dung nhan, thấy Kim Trọng là người phong lưu tuấn tú” Nhưng đến Nguyễn Du, Kim Trọng hiện lên thật đẹp, thật lung linh trong không khí mùa xuân Chàng xuất hiện, nh- khiến cho mùa xuân t-ơi đẹp hơn và thêm phần ý vị trong mắt Thúy Kiều:

Trông chừng thấy một văn nhân Lỏng buông tay khấu b-ớc lần dặm băng

Đề huề l-ng túi gió trăng Sau chân theo một vài thằng con con

Tuyết in sắc ngựa câu giòn

Cỏ pha màu áo nhuộm non da trời

Tài năng của chàng đ-ợc Nguyễn Du giới thiệu:

Nguyên ng-ời quanh quất đâu xa

Họ Kim tên Trọng, vốn nhà trâm anh

Nền phú hậu, bậc tài danh Văn ch-ơng nết đất, thông minh tính trời

Từ Kim Trọng hết sức chung chung qua đôi nét gợi trong nguyên tác

"Kim Vân Kiều truyện" của Thanh Tâm Tài nhân đến "Truyện Kiều" Nguyễn

Du là một Kim Trọng với dung mạo, tài năng cụ thể Kim Trọng của Nguyễn

Du còn hào hoa phong nhã Sự xuất hiện của chàng nh- sắc xuân đang đến, làm cho bức tranh xuân trong buổi thanh minh thêm hài hòa, t-ơi đẹp, để lại

sự bâng khuâng khôn xiết trong tâm trí Thúy Kiều Viết về Kim Trọng nh- thế, ắt hẳn Nguyễn Du đã dành cho nhân vật của mình sự yêu mến có dụng tâm

Về ngôn ngữ, Kim Trọng của Nguyễn Du trong đoạn thơ này không nói, chàng chỉ dừng lại ở vẻ l-u luyến khó rời đối với nhị Kiều Tế nhị và trang nhã, lịch sự và phải phép cùng V-ơng Quan, chứ không vội vàng nh-

Kim Trọng trong Kim Vân Kiều truyện

Nhân vật thứ hai là Thúc Sinh cũng đ-ợc Nguyễn Du xây dựng với bút

pháp lý t-ởng ấy Thúc Sinh trong Kim Vân Kiều truyện đ-ợc tác giả giới

thiệu rất sơ sài, nh- sự giới thiệu về tiểu sử Đến Nguyễn Du, Thúc Sinh hiện lên rõ nét, cụ thể hơn, Thúc Sinh xuất hiện rất tình cờ, chứ không phải là sự

định liệu tr-ớc nh- trong Kim Vân Kiều truyện:

Khách du bỗng có một ng-ời

Kỳ Tâm họ Thúc cũng nòi th- h-ơng