TT tính tẩu trong đời sống văn hóa người tày tuyên quang TT

Nghiên cứu vai trò, vị trí của cây tính tẩu trong đời sống văn hóa tín ngưỡng cũng như sự biến đổi chức năng của nó của nó dưới sự tác động của các chủ trương chính sách của nhà nước qua

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ THANH THẢO

TÍNH TẨU TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA

NGƯỜI TÀY TUYÊN QUANG

Ngành: Văn hóa học

Mã số: 9.22.90.40

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC

Công trình đã được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN THỊ YÊN

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Thị Hiền

Phản biện 2: PGS.TS Trần Đức Ngôn

Phản biện 3: GS.TS Từ Thị Loan

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ, họp tại Học viện

Khoa học xã hội, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Vào lúc h phút, ngày tháng năm 2021

Có thể tìm hiểu luận án tại:

Thư viện Quốc gia

Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tính tẩu, một nhạc cụ gắn liền với nghi lễ Then trong đời sống tín

ngưỡng của người Tày từ lâu đời Trong thực hành nghi lễ Then, thầy Then

– thầy cúng kiêm nghệ nhân đàn hát đã dùng tiếng tính tẩu đưa điệu nhạc

cùng lời Then để mô tả hành trình thầy Then dẫn đoàn âm binh dâng lễ vật lên mường Trời

Sau năm 1945, với chủ trương bảo tồn chọn lọc và phát huy tinh

hoa văn hóa dân tộc, tính tẩu được tách ra khỏi nghi lễ Then mà trước đó

vốn bị cho là mê tín để trở thành nhạc cụ phục vụ nhu cầu văn nghệ quần chúng với các nội dung mới Từ đó, các phong trào sinh hoạt văn hóa quần chúng của người có thêm loại hình hát Then mới với đa dạng về hình thức

biểu diễn Tuy nhiên, do nhu cầu tâm linh của người dân nên tính tẩu vẫn

được sử dụng âm thầm trong đời sống tín ngưỡng của người Tày

Sau Đổi mới, cùng với chủ trương bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc

và tự do tôn giáo tín ngưỡng, nghi lễ Then chính thức được phục hồi Các hoạt động về bảo tồn văn hóa các dân tộc được Nhà nước và Chính quyền địa phương hết sức quan tâm và đầu tư, trong đó có văn hóa của người Tày nói chung và Then Tày nói riêng Thời gian qua, cùng với sự đổi mới trong

“chiến lược phát triển” con người nông thôn miền núi, tỉnh Tuyên Quang và các tỉnh bạn đã cùng tham gia bảo tồn di sản Then Hát Then mà gắn với nó

là cây cây tính tẩu đã được xem như một đại diện tiêu biểu cho văn hóa

truyền thống của người Tày Trong quá trình bảo vệ di sản thực hành Then nghi lễ của người Tày, người dân cùng Chính quyền các địa phương đã

đồng lòng đưa tính tẩu từ Then nghi lễ dần đến với sinh hoạt thường ngày

của người dân Tày ở khắp mọi nơi

Năm 2013, cùng với thực hành nghi lễ Then, tính tẩu của người Tày đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia Cùng

với sự kiện này, các địa phương có tộc người Tày, Nùng, Thái sinh sống tại khu vực phía Bắc đã cùng hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ đề nghị trình UNESCO xác nhận, ghi danh thực hành nghi lễ Then là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại Sau 6 năm, dưới sự hỗ trợ của Viện Âm nhạc Việt

Nam, tháng 12 năm 2019, Thực hành Then Tày, Nùng, Thái cùng cây tính

tẩu của 3 tộc người chính thức được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể nhân loại

Nghiên cứu vai trò, vị trí của cây tính tẩu trong đời sống văn hóa

tín ngưỡng cũng như sự biến đổi chức năng của nó của nó dưới sự tác động của các chủ trương chính sách của nhà nước qua các thời kỳ, từ đó làm cơ

sở bàn luận về “số phận” của tính tẩu trong đời sống văn hóa của người Tày

Tuyên Quang theo diễn trình lịch sử, đặc biệt là trong bối cảnh giao lưu hội nhập quốc tế hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra cho đề tài là:

1.Tìm hiểu, phân tích vai trò của cây tính tẩu trong văn hóa tín

ngưỡng của người Tày và trong nghi lễ Then của người Tày nói chung và người Tày Tuyên Quang nói riêng ở các phương diện: biểu tượng văn hóa tín ngưỡng, vật thiêng của thầy Then và vai trò chuyển tải âm nhạc trong nghi lễ Then

2 Từ kết quả khảo sát thực trạng tồn tại của cây tính tẩu trong đời sống

văn hóa tín ngưỡng của người Tày Tuyên Quang hiện nay sẽ chỉ ra những nguyên

nhân tác động tới sự biến đổi vị thế của cây tính tẩu trong nghi lễ Then của người

Tày hiện nay

3 Phân tích bối cảnh hình thành Then văn nghệ của người Tày Tuyên

Quang trước và sau Đổi mới, trên cơ sở đó tìm hiểu về vị thế của cây tính tẩu trong

đời sống văn nghệ của người Tày Tuyên Quang ở các phương diện: nghệ nhân, chế tác, sử dụng, truyền dạy phổ biến, sưu tầm, sáng tác,

4 Thảo luận về những vấn đề đương đại của cây tính tẩu, đặc biệt là vấn

đề hậu vinh danh của cây tính tẩu trong bối cảnh thực hành nghi lễ Then của người

Tày Tuyên Quang đã và đang bị mai một

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu cây tính tẩu của người Tày Tuyên Quang trong đời

sống văn hóa (tín ngưỡng và văn nghệ) của người Tày Tuyên Quang qua các mục đích sử dụng, đối tượng sử dụng và cách sử dụng, cách chế tác và bảo quản, đặc điểm âm nhạc, cách thức khai thác, bảo tồn và phát huy, v.v

để qua đó phân tích làm rõ vai trò, vị trí của tính tẩu trong đời sống văn hóa

người Tày Tuyên Quang

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chọn bốn địa bàn nghiên cứu chính sau đây:

+ Thành phố Tuyên Quang với Câu lạc bộ Hát Then Thành Tuyên + Xã Tân An, huyện Chiêm Hóa

+ Xã Lăng Can, huyện Lâm Bình

+ Xã Năng Khả, huyện Na Hang

Ngoài ra, chúng tôi có đi khảo sát các địa bàn khác trong tỉnh và tỉnh Lạng Sơn làm cơ sở cho các phân tích dữ liệu cho việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa người Tày Tuyên Quang

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành, như: Văn hóa dân gian, Dân tộc học, âm nhạc học

Phương pháp nghiên cứu văn hóa dân gian và Phương pháp điền dã dân tộc học về cơ bản không có sự khác biệt mà một trong những nhiệm vụ

cụ thể là đi điền dã lấy tư liệu Đây là phương pháp được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu văn hóa nói chung

Phương pháp nghiên cứu âm nhạc học được vận dụng bằng cách căn cứ vào cơ sở âm luật, tiết luật một số điệu nhạc trong Then để phân tích

so sánh, xác định vai trò của âm thanh, tiết tấu, tính chất âm nhạc của tính

tẩu trong Then nghi lễ và Then văn nghệ của người Tày Tuyên Quang, từ

đó làm cơ sở so sánh đối chiếu với âm nhạc tính tẩu của người Tày ở các

địa phương Việt Bắc khác

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Đây là luận án đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống về cây tính

tẩu trong đời sống văn hóa của người Tày Tuyên Quang ở cả phương diện

đời sống tín ngưỡng cũng như đời sống văn nghệ Thông qua đó góp phần

nhận diện vị thế của cây tính tẩu trong đời sống văn hóa của người Tày nói

chung và người Tày ở Tuyên Quang nói riêng trong diễn trình lịch sử, đặc biệt là từ sau 1986 đến nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Từ kết quả nghiên cứu thực tế về cây tính tẩu trong đời sống văn

hóa của người Tày Tuyên Quang, đề tài đã chỉ ra vai trò chủ động, tích cực

và sáng tạo của nghệ nhân – đặc biệt là vai trò hạt nhân trong việc trong

việc khai thác, bảo tồn và phát huy vai trò của tính tẩu trong đời sống văn

4

nước qua các giai đoạn lịch sử Từ đó làm cơ sở đặt ra các vấn đề thảo luận

xung quanh việc bảo tồn phát huy vai trò tính tẩu trong bối cảnh giao lưu và

hội nhập với thế giới, đặc biệt là trong bối cảnh thực hành nghi lễ Then được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Kết quả đề tài vì vậy đã đóng góp cơ sở dữ liệu cần thiết cho việc nghiên cứu về vấn đề bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể thuộc loại hình văn hóa tín ngưỡng của của các tộc người thiểu số Việt Nam nói chung và của người Tày nói riêng

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Đề tài cung cấp những thông tin cụ thể về vị trí và vai trò của cây

tính tẩu trong đời sống văn hóa của người Tày ở trường hợp địa bàn tỉnh

Tuyên Quang, qua đó có thể làm tài liệu cho các nhà hoạch định chính sách tham khảo vận dụng trong việc đề xuất các giải pháp bảo vệ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể thuộc loại hình văn hóa tín ngưỡng của người Tày nói riêng, các tộc người thiểu số nói chung

7 Cấu trúc của luận án

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu

Chương 2 Tính tẩu trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của người

Tày Tuyên Quang

Chương 3 Tính tẩu trong đời sống văn hóa văn nghệ của người Tày

Tuyên Quang

Chương 4 Tính tẩu trong đời sống văn hóa người Tày Tuyên

Quang: Những vấn đề bàn luận

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ

LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

1 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Những nghiên cứu về biến đổi âm nhạc nghi lễ trong đời sống văn hóa của một số tộc người

Việt Nam là một Quốc gia đa sắc tộc, mỗi tộc người lại có những loại hình nghệ thuật khác nhau Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945 đã có nhiều công trình nghiên cứu về âm nhạc dân gian của từng tộc người, như: Hát ru, hát giao duyên, hát đồng dao,… Các thể loại như: Chèo, Xẩm, Quan

họ, Trống quân, Cò lả, Hát đố vui, Lý, Hò, Bài chòi,… Trong nghi lễ tín ngưỡng có Hát Chầu văn, Hát Xoan, Sử thi, Hát Then, Hát cung đình,

Phần lớn đó là những loại hình hát có nhạc cụ đệm, như: Hát Chèo thường có đàn tranh, bầu, sáo, nhị, trống con phụ họa cho phần hát; Hát Trống quân có phần hỗ trợ của trống cơm; Hát Xẩm có đàn nhị, phách, trống con;

Với hình thức hát trong những nghi lễ tín ngưỡng như: Hát Chầu văn có phần nhạc của nguyệt, trống cái, trống con, tranh, sáo,…; Hát nhạc cung đình có đàn tranh, đàn bầu, sáo, nhị, chũm chọe, trống cái, trống con, não bạt,…; Hát Xoan có phần hỗ trợ của trống cái, trống con và thanh phách; Đối với Hát Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam phần

nhạc hỗ trợ có tính tẩu, trống, thanh la, chùm xóc,

Tương tự như tính tẩu, Hát văn, Đuống, Xắc bùa, Sình ca đều là

nhưng loại hình nghệ thuật dân gian nhưng phục vụ cho các nghi lễ tín ngưỡng, cố kết cộng đồng; sau chiến tranh những biến đổi về lịch sử, tiếp biến văn hóa đã đưa các hình thức sinh hoạt nghi lễ trở lại đời thường với cách thức mới, đa dạng hơn

Có thể thấy: Các nghiên cứu trên đều hướng vào các loại hình âm nhạc dân gian cụ thể, cho thấy âm nhạc có vai trò quan trọng trong việc cố kết cộng đồng thông qua sinh hoạt văn hóa tập thể Đặc biệt, các loại hình

âm nhạc này đều dần trở thành một đại diện văn hóa cho một nhóm cộng đồng hoặc tộc người - chủ nhân của những giá trị văn hóa đó

1.1.2 Những nghiên cứu đề cập đến tính tẩu trong nghi lễ Then

Trong các nghiên cứu về văn hóa, tính tẩu của người Tày thường được

nhắc đến cùng Then, với vai trò là một nhạc cụ không thể thiếu khi thực hành nghi lễ Then Tuy nhiên, các nghiên cứu mới chỉ đề cập qua chứ chưa có được

những nghiên cứu cụ thể về vai trò của tính tẩu trong đời sống của họ

1.1.3 Những nghiên cứu về đặc điểm âm nhạc của tính tẩu

Trong những nghiên cứu liên quan đến tính tẩu người Tày có bài

viết của Đỗ Minh “Về phần âm nhạc trong Then Việt Bắc” đã trình bày khá chi tiết về đặc điểm âm nhạc trong nghi lễ Then; đặt Then trong môi trường

diễn xướng Then nói chung; đưa ra một cái nhìn rõ nét hơn về tính tẩu

trong nghi lễ Then thông qua những nhận định về Then [69], ông cho rằng:

Tính tẩu - một cây đàn độc đáo trong nghệ thuật hát Then là nhạc cụ chính

đệm cho hát Then, độc tấu nối các câu, các chương – đoạn và là đạo cụ để múa Kỹ thuật đánh đàn, gảy đàn, tư thế đánh đàn; được tác giả mô tả chi tiết Sự sinh động, phong phú của Then được sinh ra từ các nghệ nhân có tài hoa biết khai thác và vận dụng từ cây đàn [69,tr.173-177] Đồng thời, ông

6

đưa ra ý kiến về khả năng phát triển "tiếng đàn, điệu hát Then của dân tộc Tày – Nùng và các dân tộc anh em khác" [69,tr.181]

Nông Thị Nhình trong cuốn Âm nhạc dân gian các dân tộc Tày –

Nùng – Dao Lạng Sơn, cho biết: “Cây đàn tính của người Tày là "Tính

Then", là nhạc cụ họ dây, chi gẩy Từ góc độ âm nhạc, tác giả đã chỉ ra:

“Tính Then được dùng để đánh nhạc đệm trong các nghi lễ Then Các ông

bà Then vừa hát vừa đàn đệm cho mình, nhiều đoạn "Tính Then" trình diễn như một nhạc cụ độc tấu" [66,tr.136]

Trong nghiên cứu Nét chung và riêng của âm nhạc trong diễn

xướng Then Tày – Nùng, Nông Thị Nhình cho rằng: "Then là loại diễn

xướng thường một người hát với cây tính Then và chùm xóc nhạc" [67,tr.27] Đặc biệt, nhạc cụ trong Then được tác giả gọi là "Tính Then" [67,tr.126], là nhạc cụ gắn liền với nghi lễ Then “Nhạc đệm trong Then bao giờ cũng được đệm bằng hai nhạc cụ chính là tính và chùm xóc với nhiều hình thức đệm khác nhau: Nhạc đệm dạo đầu, nhạc đệm lưu không, nhạc đệm cho hát, nhạc đệm cho múa” [67,tr.90]

Trong cuốn Âm nhạc Tày, nhạc sĩ Hoàng Tuấn có bàn về nguồn gốc,

sự ra đời của tính tẩu,và xác định vai trò âm nhạc của tính tẩu trong Then:

"Đàn tính gẩy lên theo suốt thời gian hát Then diễn tấu dạo đầu để chuẩn bị

và dẫn dắt cho Then bắt vào câu hát, đệm giữ nhịp cho câu hát, đánh lưu

không 1 để bắc cầu nối giữa câu hát hoặc kết thúc đoạn hát, chuẩn bị cho phần hát tiếp theo hoặc ngưng nghỉ" [112,tr.128] Theo ông: Trong xã hội cũ, cây

đàn "Tính" (đồng nghĩa) của người Tày gắn liền với âm nhạc của cúng lễ, ít có vai trò trong âm nhạc đời thường; Đàn "Tính" đánh độc tấu chỉ có trong nhạc cúng lễ của Then hoặc đệm múa "Sluông" cũng nằm trong chương đoạn của

hát Then [112,tr.141-143]

Trong luận văn Thạc sĩ Văn hóa học Âm nhạc trong lễ đầy tháng của

Then Tày ở huyện Bạch Thông tỉnh Bắc Cạn (2011) của Nguyễn Văn Thiều cho

rằng: Tính tẩu chỉ có 2 dây dùng để đệm khi hát Then "Đàn tính còn gọi là đàn

Then hay đàn Giàng được coi là nhạc cụ chủ đạo trong nghi lễ Then được thầy

Then sử dụng khá điêu luyện để đệm cho lời hát" [105,tr.64]

1.1.4 Những nghiên cứu về tính tẩu của người Tày ở Tuyên Quang

Tính tẩu của người Tày Tuyên Quang trong những năm gần đây đã

được các nhiều nhà nghiên cứu quan tâm trên cơ sở nghiên cứu về Then qua

1

Lưu không là cách gọi trong Chèo, sử dụng nối những đoạn nhạc câu hát

các bài viết, báo cáo khoa học, Hội thảo, công trình nghiên cứu để hoàn

thiện hồ sơ đưa Then Tày trình UNESCO công nhận Di sản văn hóa phi vật

thể Trong các bài viết nghiên cứu vể tính tẩu của người Tày Tuyên Quang

đều đề cập đến Nghệ nhân Nhân dân Hà Thuấn Ông được coi như một đại diện tâm huyết với câu hát điệu nhạc của Then Trong kế hoạch bảo tồn và

phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia nghi lễ Then dân tộc

Tày, Sở Văn hóa – Thể dục – Thể thao tỉnh phối hợp với hợp với Viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam tổ chức hội nghị kiểm kê di sản và lập hồ sơ

"Then Tày - Nùng - Thái Việt Nam” Riêng "cái nôi” hát Then tỉnh Tuyên Quang hiện quy tụ được 50 câu lạc bộ hát Then, đàn Tính với người yêu Then tham gia… Những hoạt động tích cực này giúp cho hát Then, đàn

Tính từng bước đáp ứng tiêu chí của UNESCO, là Di sản văn hóa phi vật

thể [84]

Hát Then, Cọi là nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Ngọc Thanh

và Ma Thị Thanh Minh đã khẳng định những giá trị tâm linh trong Then qua các bài hát Then được sưu tầm; Khẳng định sự tồn tại của Then và âm nhạc Then trong đời sống văn hóa người Tày Tuyên Quang [88] Tuy nhiên,

tính tẩu cũng chỉ được đề cập đến là một nhạc cụ đệm cho hát Then trong

đời sống văn hóa của người Tày

1.1.5.Nhận xét chung

Từ tình hình nghiên cứu về âm nhạc Then cho thấy cần thiết phải có

những nghiên cứu xem xét một cách đầy đủ hơn về sức sống của tính tẩu trong đời sống văn hóa cộng đồng để từ đó làm cơ sở xem xét về vị thế của tính tẩu

như là một biểu tượng cho văn hóa của tộc người Tày trong giai đoạn hiện nay

Vì vậy, vấn đề cơ bản đặt ra cho đề tài này sẽ là:

a) Nghiên cứu tính tẩu với tư cách là một nhạc cụ thiêng trong văn hóa tín ngưỡng của người Tày, đồng thời xác định vai trò của tính tẩu trong

chủ trương khai thác tinh hoa văn hóa dân tộc gắn với việc hình thành loại hình Then văn nghệ của người Tày Tuyên Quang trước và sau Đổi mới

1986

b) Nghiên cứu tính tẩu trong đời sống văn hóa thường ngày của người Tày ở Tuyên Quang trong mối liên hệ so sánh với tính tẩu trong đời

sống văn hóa tín ngưỡng người Tày Tuyên Quang; sức lan tỏa và vai trò

của tính tẩu trong đời sống văn hóa cũng như thực tiễn bảo tồn, phát huy

tính tẩu của người Tày Tuyên Quang trong giai đoạn hiện nay

8

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Giới thuyết một số khái niệm cơ bản

1.2.1.1 Khái niệm “đời sống văn hóa”, “đời sống văn hóa tín ngưỡng”,

“đời sống văn hóa văn nghệ”

* Khái niệm đời sống văn hóa

Đời sống văn hóa chính là những sản phẩm văn hóa của con người, phục vụ cho các nhu cầu trong đời sống của họ Đời sống văn hóa được

chia thành 3 nhóm hoạt động, đó là: “Hoạt động tiếp nhận - hưởng thụ văn hóa; các hoạt động thực hành - truyền bá văn hóa; và các hoạt động sáng tạo văn hóa [63]” Ba nhóm hoạt động này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và thể hiện được toàn bộ diện mạo đời sống văn hóa

* Khái niệm đời sống văn hóa tín ngưỡng

Theo Patrick B.Mullen (1941) trong bài viết “Tín ngưỡng dân gian”

cho rằng: "Tín ngưỡng dân gian là một thể loại lớn bao gồm sự biểu cảm và cách ứng xử mà người ta gọi là mê tín, tín ngưỡng bình dân, làm phép và các hiện tượng siêu tự nhiên" [99,tr.273] Từ đây có thể thấy: Văn hóa tín ngưỡng là các hoạt động văn hóa liên quan đến nghi lễ và là “một phần hoạt động văn hóa của con người” [99,tr.276], tạo nên “diện mạo đời sống sinh hoạt tín ngưỡng” [133,tr.102], gắn liền với phong tục tập quán của họ

Khái niệm đời sống văn hóa văn nghệ

Khái niệm đời sống văn hóa văn nghệ thuộc về văn hóa giải trí, thưởng thức nghệ thuật (thế tục), khác với “tín ngưỡng” thuộc về văn hóa tâm linh (cái thiêng) Theo đó, nếu trong đời sống văn hóa tín ngưỡng các yếu tố văn hóa nghệ thuật chỉ là yếu tố phụ trợ phục vụ cho mục đích thực hành nghi lễ thì trong đời sống văn hóa văn nghệ nó lại là yếu tố chính phục

vụ nhu cầu giải trí hoặc thưởng thức văn hóa nghệ thuật của người dân với các hoạt động này được khai phóng, biểu hiện đa dạng, phong phú hơn cả

về nội dung và hình thức

1.2.1.2 Khái niệm “Then văn nghệ” - ”Then mới"

Đi kèm với “Hát Then” là tính tẩu - nhạc cụ đệm cho lời hát Vì

vậy nói đến “Then văn nghệ” hay “Then mới” là nói đến nghệ thuật trình

diễn hát Then – tính tẩu được khai thác từ nghệ thuật hát Then – tính tẩu

trong diễn xướng nghi lễ Then

1.2.1.3 Khái niệm diễn xướng và diễn xướng nghi lễ Then

"Diễn xướng là tổng thể các phương thức nghệ thuật, cùng thể hiện đồng nhất giữa ca hát và hành động của con người theo chiều thẩm mỹ"

[99] Diễn xướng là khi nội dung giữa lời ca hay một giai điệu hoàn chỉnh của một nhạc cụ được trình bày phải đảm bảo đủ các yếu tố mà các nhà

nghiên cứu đã đúc rút lại và gọi đó là Những đặc trưng cơ bản của âm nhạc

dân gian Diễn xướng là một công cụ đặc biệt hiệu nghiệm và được đề cao

trong việc đóng vai người khác và nhìn lại bản thân từ góc độ đó" [99,tr.78] Diễn xướng được gắn liền với môi trường sống cụ thể của con người

1.2.1.4 Khái niệm cộng đồng và cộng đồng bảo vệ, phát huy tính tẩu

Cộng đồng là nhóm xã hội với các cá thể người sống cùng nhau trong một môi trường và có cùng các mối quan tâm chung "Cộng đồng bao gồm 4 yếu tố: (1) tương quan cá nhân mật thiết với nhau, mặt đối mặt, thẳng thắn chân tình, trên cơ sở các nhóm nhỏ kiểm soát các mối quan hệ cá nhân; (2) Có sự liên hệ chặt chẽ với nhau về tình cảm, cảm xúc khi cá nhân thực hiện được các công việc hoặc nhiệm vụ cụ thể; (3) Có sự hiến dâng về mặt tinh thần hoặc dấn thân thực hiện các giá trị xã hội được cả xã hội ngưỡng mộ; (4) Có ý thức đoàn kết tập thể"

1.2.2 Vấn đề khai thác, phát huy tinh hoa của văn nghệ dân tộc qua trường hợp nghi lễ Then của người Tày

“Văn hoá bao gồm cả tư tưởng, học thuật, nghệ thuật chủ trương

“khai thác, phát huy tinh hoa văn nghệ dân tộc” hay còn gọi là “gạn đục khơi trong” chính là tiền đề cho sự ra đời của mô hình hát Then mới - Then văn nghệ ở Việt Bắc với việc sử dụng ngôn ngữ phổ thông; lời ca tiếng hát

là những nội dung mới gắn bó với đời sống của nhân dân; không gian diễn

xướng, trang phục được mở rộng; điệu nhạc của tính tẩu cùng lời ca mới

dần thoát khỏi nghi lễ Then vốn bị coi là một hình thức mê tín dị đoan với nhiều yếu tố tiêu cực ảnh hưởng đến xã hội,

1.3 Tổng quan về người Tày và văn hoá của người Tày Tuyên Quang

1.3.1 Người Tày Tuyên Quang trong mối liên hệ lịch sử với người Tày ở Việt Nam

Người Tày nằm trong cộng đồng nhóm ngôn ngữ Tày - Thái thuộc

"khối Bách Việt" [133], có "cùng nguồn gốc, gồm hai ngành: ngành phía Tây và ngành phía Đông" [133] Người Tày cư trú chủ yếu tại các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn, Yên Bái, Thái Nguyên, Lào Cai, Tuyên Quang

Về cơ bản người Tày sinh sống chủ yếu ở ven núi, gần khe suối – ruộng, rất thuận tiện cho lao động sản xuất là vừa trồng lúa nước vừa trống lúa trên đồi; chăn thả gia súc, gia cầm,

10

Người Tày, Nùng cư trú ở khu vực thượng du Bắc bộ thuộc về phía Đông Căn cứ vào các đặc điểm văn hóa của người Tày, Nùng thì các nhà nghiên đã phân tích và dự đoán: "Có thể vào khoảng thế kỷ thứ VI đến thế

kỷ XI-XII, từ khối tộc người Tày - Thái đã có sự phân tách ra từng nhóm nhỏ riêng biệt với các tên gọi riêng và có những đặc trưng văn hóa riêng" [129,tr.16], có nguồn gốc từ một bộ phận tộc người có tên gọi là Man - Lão thuộc bộ phận người Choang ở khu vực Lưỡng Quảng Trung Quốc Năm

1085 được xem như là cái mốc phân tách khối Tày - Choang và dần hình thành khối Tày - Nùng ở Việt Nam Bên cạnh số người Tày bản địa còn có một bộ phận người Tày gốc Kinh, một bộ phận người Nùng hóa Tày, một

bộ phận người Tày thuộc các nhóm cộng đồng tộc khác đến từ Trung Quốc

Có nhiều nguyên nhân trong biến cố lịch sử để họ trở thành người Tày và

do quá trình sinh tồn lâu năm, qua nhiều thế hệ nên về cơ bản, văn hóa của

họ bị Tày hóa, lâu dần đều được xác định: Đó là người Tày

Dân số người Tày đông thứ hai, đứng sau người Kinh (Việt) Theo thống kê dân số Tuyên Quang đến tháng 4 năm 2019, người Tày có 205624, chiếm trên 26,2% tổng dân số trong toàn tỉnh [15] Tộc người Tày ở đây cư trú tập trung thành làng, bản, ở ven các thung lũng, triền núi thấp, lòng chảo huyện Lâm Bình, Na Hang và Chiêm Hóa - thích nghi với điều kiện sinh hoạt nông nghiệp lúa nước và chăn nuôi

1.3.2 Những nét văn hóa tiêu biểu của người Tày Tuyên Quang

Do sinh sống ở địa hình đồi núi nên nhà ở truyền thống của người Tày Tuyên Quang trước đây là nhà sàn, đáp ứng điều kiện cơ sở vật chất và điều kiện sống nông nghiệp miền núi Quá trình tiếp biến văn hóa, giao thông đi lại thuận tiện, người Tày đã thích nghi với việc ở nhà sát mặt đất, nhà xây cho thuận tiện với sinh hoạt Trang phụ truyền thống của người Tày được làm từ vải sợi bông tự dệt, nhuộm chàm, đồng nhất trên trang phục nam và nữ, hầu như không có hoa văn trang trí Trang phục của nam giới có quần chân què, đũng rộng, cạp lá tọa, áo ngắn cũng may năm thân, cổ đứng Nam cũng có áo dài như cái áo ngắn kéo dài vạt xuống quá đầu gối Ngày

nay sự kết hợp bộ trang phục truyền thống với hát then, tính tẩu vào những

dịp như vậy chính là cách mà người Tày thể hiện bản sắc tộc người của họ

Tín ngưỡng của người Tày Tuyên Quang được thể hiện qua các phong tục truyền thống gắn với các nghi lễ như: Thờ cúng gia tiên, cưới xin, sinh đẻ, ma chay, đặc biệt là tín ngưỡng thờ thờ Mẻ Va (Mẹ Hoa) vẫn được

người Tày giữ gìn, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác tuy đã đơn giản hóa, thay đổi phù hợp với sự tiến bộ của thời đại

Hôn lễ truyền thống của người Tày cũng được tiến hành qua các nghi thức: Lễ dạm, lễ ăn hỏi, lễ sêu tết, lễ báo ngày cưới, lễ cưới, lễ đón dâu, đưa dâu…, thể hiện bản sắc văn hoá của một tộc người

Hệ thống tín ngưỡng của người Tày Tuyên Quang có các hình thức: Then, Tào, Pụt và Phù thủy Những người thực hành tín ngưỡng này có những mối quan hệ chặt chẽ với nhau về ngành nghề Có thể nhận diện đội ngũ những người thực hành tín ngưỡng ở người Tày Tuyên Quang, gồm: Thầy Tào, thầy Phù thủy, Pụt và Then Mối quan hệ giữa Then với các loại hình tín ngưỡng Tào, Phù thủy, Pụt trong hệ thống tín ngưỡng của người Tày là mối quan hệ tương hỗ, cùng hỗ trợ nhau trong thực hiện các nghi lễ

cụ thể

Người Tày có chữ viết riêng, bao gồm "cả hệ thống chữ viết cổ và chữ viết mới theo hệ chữ Latinh" [58,tr.9] Mặc dù chữ Latinh có sau nhưng chữ Nôm Tày vẫn được lưu hành trong cộng đồng Ngày nay phần lớn người Tày Tuyên Quang dùng chữ Quốc ngữ để lưu giữ văn bản Bên cạnh việc sử dụng chữ Nôm Tày, họ sử dụng chữ Nho trong thực hành tín ngưỡng, dựa vào hệ thống chữ tượng hình làm căn cứ để suy luận ý nghĩa của các câu khấn cổ

Văn hóa nghệ thuật của người Tày Tuyên Quang đa dạng, phong phú, như: Lượn, Phong slư Lượn gồm: Lượn cọi (ở Tuyên Quang gọi là Cọi;

Hà Giang gọi là Ién), Lượn slương, Lượn Then, Lượn nàng ới, là lối hát giao duyên được phổ biến rộng rãi ở nhiều vùng trong đó có người Tày Tuyên Quang Người ta thường hát Cọi trong lễ hội Bên cạnh đó họ còn tổ chức các trò chơi dân gian: ném còn, đánh pao, đánh yến, chơi ô, trong các buổi lễ hội Ngày nay, trong các hoạt đông văn hóa văn nghệ, phong trào của

trường học, địa phương ở Tuyên Quang có Hát Then cùng tính tẩu là một nội

dung trong chương trình hoạt động của họ Họ hát dịp Tết, hội, lễ, chúc thọ, khai giảng, giao lưu, Một số nghệ nhân đi làm xa cũng mang theo tiếng hát, câu nhạc để thể hiện văn hóa truyền thống của mình

Ngôn ngữ của người Tày rất phong phú bởi quá trình "dung hợp văn hóa" [78,tr.37] giữa người Tày và người Nùng cùng cư trú trong khu vực, dần dần nó trở thành ngôn ngữ chung cho các cộng đồng cùng sinh sống trong khu vực Điều này cho thấy họ rất chú trọng tới bảo vệ bản sắc văn hóa của dân tộc mình Đặc biệt là những người dân nơi đây giao tiếp