Luận chứng khoa học về xây dựng mô hình kinh tế xanh tại một số xã đảo ven bờ việt nam (tt)

Mô hình kinh tế xanh cho các ñảo ven bờ là một trong những hướng nghiên cứu ñã cho nhiều thành tựu ở trên thế giới vì kinh tế xanh là nền kinh tế ít phát thải cacbon, tiết kiệm tài nguyê

HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

-

Trần Văn Phương

LUẬN CHỨNG KHOA HỌC VỀ XÂY DỰNG MÔ HÌNH KINH

TẾ XANH TẠI MỘT SỐ XÃ ðẢO VEN BỜ VIỆT NAM

Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và Môi trường

Mã số: 9850101

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG

Hà Nội – 2021

VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

Công trình ñược hoàn thành tại: Học viện Khoa học và Công nghệ - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học 1: PGS.TS ðặng Công Xưởng

Người hướng dẫn khoa học 2: TS Lê Xuân Sinh

… năm 202…

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Học viện Khoa học và Công nghệ

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

MỞ ðẦU

1 Tính cấp thiết

Phát triển nông thôn mới là một trong những chiến lược phát triển quan trọng ñể ñưa ñất nước Việt Nam tiến lên giai ñoạn kinh tế phát triển Các xã ñảo, một trong những vùng nông thôn có ñặc trưng riêng, ñây là các xã nằm cách xa ñất liền, chia cách ñất liền trong ñiều kiện thời tiết cực ñoan Xây dựng một mô hình kinh tế phát triển phù hợp với xã ñảo ñể nâng cao ñời sống của người dân xã ñảo, mang tính chất bền vững là một trong những yêu cầu cấp bách của thực tiễn Mô hình kinh tế của các xã ñảo sẽ ñóng góp vào phát triển kinh tế biển Việt Nam theo tinh thần của Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 là một trong những ñịnh hướng nhằm ñưa ra một lựa chọn ñúng ñắn ñể phát triển kinh tế biển trong ñó có mô hình kinh tế xã ñảo

Và kinh tế biển xanh ñang nổi lên như một ñịnh hướng phát triển ñúng ñắn ñể tìm ra một mô hình kinh tế phù hợp trong giai ñoạn hiện nay là

mô hình kinh tế ñảo xanh, mô hình kinh tế dựa vào hệ sinh thái biển ñảo như một nguồn vốn tự nhiên ñể phát triển

Mô hình kinh tế xanh cho các ñảo ven bờ là một trong những hướng nghiên cứu ñã cho nhiều thành tựu ở trên thế giới vì kinh tế xanh là nền kinh tế ít phát thải cacbon, tiết kiệm tài nguyên và tạo ra công bằng xã hội Kinh tế xanh không thay thế phát triển bền vững

mà là chiến lược kinh tế ñể ñạt ñược các mục tiêu phát triển bền vững, là mô hình phải tiếp cận liên ngành và hệ thống, là sự kết hợp giữa ba thành tố: Kinh tế + Xã hội + Môi trường Phát triển kinh tế xanh ñể ñạt ñược tăng trưởng xanh ñã trở thành xu hướng tất yếu của kinh tế thế giới hiện ñại Tại Việt nam, các chiến lược phát triển kinh

tế xanh cũng ñược nghiên cứu và ñưa vào áp dụng trong các văn bản hoạch ñịnh chính sách phát triển quốc gia… Hơn nữa, các xã ñảo tại Việt Nam còn có vai trò quan trọng trong an ninh quốc phòng, ñồng

thời chịu tác ñộng lớn từ hiện tượng biến ñổi khí hậu toàn cầu so phần còn lại của ñất nước Tuy nhiên, cả về phương diện lý luận cụ thể và thực tiễn triển khai áp dụng phát triển kinh tế xanh các xã ñảo tại Việt Nam vẫn còn bỏ ngỏ Hiện nay, ñã có một số nghiên cứu lý luận và triển khai mô hình kinh tế xanh trên ñảo tại một số nơi trên thế giới Tuy nhiên, về ñiều kiện tự nhiên, môi trường – sinh thái và văn hóa (vốn tự nhiên) của các xã ñảo tại Việt Nam có những ñặc thù rất khác, ngay cả các xã ñảo theo vùng miền tại Việt Nam cũng có những ñặc trưng riêng Qua những phân tích trên ñã cho thấy nhu cầu cấp thiết cần có nghiên cứu hệ thống cả về cơ sở lý luận và phân tích ñánh giá thực tiễn nhằm ñề xuất mô hình kinh tế xanh phù hợp với ñiều kiện các xã ñảo ven bờ của Việt Nam, vừa ñảm bảo ổn ñịnh phát triển kinh tế, vừa ñảm bảo an ninh quốc phòng biển ñảo, ñáp ứng tình hình thực tế hiện nay của ñất nước Vì vậy, ñề tài “Luận chứng khoa học về xây dựng mô hình kinh tế xanh tại một số xã ñảo ven bờ Việt Nam” là hết sức cần thiết và có ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong giai ñoạn hiện nay

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận, cơ sở pháp lý và phân tích thực

tiễn về kinh tế xanh và mô hình kinh tế xanh tại các xã ñảo ven bờ Việt Nam;

- ðề xuất ñược bộ tiêu chí ñánh giá kinh tế xanh xã ñảo, xây dựng ñược khung mô hình kinh tế xanh tại xã ñảo và xác ñịnh ñược cấu trúc và các hợp phần của mô hình;

- ðề xuất ñược các giải pháp thực hiện mô hình kinh tế xanh cho một số xã ñảo ven bờ Việt Nam

3 Các nội dung nghiên cứu chính của luận án

- Tổng quan về tình hình nghiên cứu, phát triển kinh tế xanh, kinh

tế xã ñảo xanh, mô hình kinh tế xanh xã ñảo trên thế giới và Việt Nam

- Phân tắch, tổng hợp ựể ựưa ra cơ sở lý luận về mô hình kinh

tế xanh tại xã ựảo ven bờ Việt Nam

- Phân tắch, tổng hợp các cơ sở pháp lý ựể phát triển kinh tế xanh cho xã ựảo ven bờ Việt Nam

- đề xuất bộ tiêu chắ và phương pháp tắnh ựiểm ựể ựánh giá

mô hình kinh tế xanh xã ựảo ven bờ Việt Nam

- Áp dụng bộ tiêu chắ, phương pháp tắnh ựiểm ựể ựánh giá mô hình kinh tế hiện trạng các xã ựảo Việt Hải, Nhơn Châu và Nam Du

- đề xuất mô hình kinh tế xanh cho xã ựảo ven bờ Việt Nam

- đề xuất các giải pháp triển khai mô hình và phát triển kinh

tế xanh cho các xã ựảo ven bờ Việt Nam

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Nghiên cứu trên thế giới

1.1.1 định nghĩa và một số vấn ựề liên quan kinh tế xanh

1.1.1.1 định nghĩa về kinh tế xanh

Chương trình Môi trường của Liên Hiệp Quốc (UNEP) ựã

ựưa ra ựịnh nghĩa Kinh tế xanh là: Kinh tế xanh Ộlà nền kinh tế vừa mang lại hạnh phúc cho con người và công bằng xã hội, vừa giảm thiểu ựáng kể các nguy cơ về môi trường và suy giảm sinh thái đó là nền kinh tế ắt phát thải cacbon, sử dụng hiệu quả tài nguyên và ựảm bảo công bằng xã hộiỢ

1.1.1.2 Kinh tế xanh và Phát triển bền vững

đối chiếu với khái niệm và 17 mục tiêu của Phát triển bền vững, có thể thấy kinh tế xanh tương ựồng nhưng không thay thế cho phát triển bền vững Kinh tế xanh cũng quan tâm tới 3 lĩnh vực cốt lõi của phát triển bền vững (kinh tế, xã hội và môi trường) Nhưng cách tiếp cận của kinh tế xanh là chú trọng tới kinh tế và môi trường ở góc

ựộ hệ sinh thái trước, rồi lấy ựó làm nền tảng thúc ựẩy sự thịnh vượng của con người

1.1.1.3 Kinh tế xanh và Tăng trưởng xanh

Tăng trưởng xanh (Green Growth) là khái niệm rất gần với kinh tế xanh Ban ñầu, nhiều nhà nghiên cứu thậm chí còn sử dụng các khái niệm Tăng trưởng xanh, Kinh tế xanh và cả “Xanh hóa nền kinh tế - Greening the economy” ñể thay thế cho nhau Tuy nhiên, nội hàm của các khái niệm này là tương ñối khác nhau

1.1.1.4 Kinh tế xanh và Kinh tế tuần hoàn

Theo Ellen MacArthur Foundation ñịnh nghĩa: “Kinh tế tuần hoàn là một hệ thống có tính khôi phục và tái tạo thông qua các kế hoạch và thiết kế chủ ñộng Có thể thấy Kinh tế tuần hoàn khá tương ñồng với Tăng trưởng xanh Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Kinh tế tuần hoàn là tất yếu phải thực hiện ñể xây dựng Kinh tế xanh, hướng tới phát triển bền vững

1.1.2 Chính sách phát triển kinh tế xanh

Trải qua các mô hình từ ñất nước phát triển nhất như Mỹ, các quốc gia phát triển của Châu Á, ñến các quốc ñảo có diện tích, quy

mô nhỏ như xã ñảo và mô hình kinh tế ñảo xanh tại các nước ASEAN ñều có một nhận diện chung là mô hình kinh tế ñảo xanh dựa vào nguồn vốn thiên nhiên, nguồn nhân lực tại xã ñảo và dòng năng lượng tái tạo (năng lượng mặt trời) ñể phát triển kinh tế Các

mô hình kinh tế lớn như một quốc ñảo, một bang hay một ñảo nhỏ thì vẫn xoay quanh trục kinh tế ñã ñược ñịnh nghĩa của UNEP (2011)

1.2 Nghiên cứu trong nước

1.2.1 Nghiên cứu về kinh tế xanh

Có khá nhiều công trình nghiên cứu về Kinh tế xanh ở Việt Nam ñã ñưa ra ñược những lý luận và ñề xuất các chính sách phát triển kinh tế xanh và thúc ñẩy tăng trưởng xanh Tuy nhiên, mô hình

lý luận và thực tiễn ñầy ñủ về phát triển kinh tế xanh cho ñơn vị hành chính cấp xã nói chung và xã ñảo nói riêng là hoàn toàn chưa ñược quan tâm nghiên cứu tại Việt Nam

1.2.2 Nghiên cứu về kinh tế hải ựảo và mô hình kinh tế ựảo xanh

Có khá nhiều nghiên cứu của các tác giả về kinh tế hải ựảo

và mô hình kinh tế ựảo xanh như: nghiên cứu của Lê đức An, Nguyễn Chu Hồi, Vũ Thị Bắc, Phạm Hoàng Hải, Trương Minh TuấnẦ Với những ựịnh hướng phát triển kinh tế xanh tại Việt Nam, các mô hình kinh tế ựảo xanh hay mô hình kinh tế tại các xã ựảo là vấn ựề còn mới vì cách tiếp cận của các mô hình trước ựây ựều hướng ựến mô hình kinh tế phát triển bền vững nhưng chưa gắn với vốn tự nhiên và ựặc biệt ựể ý ựến giảm phát thải cacbon, sử dụng nguồn năng lượng sạch

Kinh tế biển ựảo ựã ựược nói ựến nhiều và ựã hình thành những chuyên ngành kinh tế riêng ựể nghiên cứu khai thác tiềm năng biển, nhưng nghiêm túc mà nói, ựảo và khai thác, quản lý ựảo theo ựúng nghĩa của nó còn nhiều bất cập Phát triển kinh tế biển, ựảo nhanh, mạnh, hiệu quả và bền vững chắnh là ựể khẳng ựịnh khả năng làm chủ thực tế trên những vùng biển, ựảo Việt Nam tuyên bố chủ quyền đây cũng là cách tốt nhất thực hiện chủ quyền dân sự của Việt Nam trên biển, tạo ựiều kiện hiện diện dân sự, góp phần thực hiện một nền quốc phòng toàn dân trên biển

1.3 đánh giá tổng quan về khoảng trống cần nghiên cứu

Những mô hình kinh tế xanh phù hợp cho xã ựảo cần phải ựược xác ựịnh là mô hình kinh tế quan trọng ựể phát triển kinh tế cho các xã ựảo một cách bền vững Chưa có mô hình kinh tế của xã ựảo nào từ năm 2017 trở về trước ựược xây dựng theo ựịnh hướng kinh tế xanh đồng thời cũng chưa có nghiên cứu cụ thể nào về các mô hình kinh tế áp dụng cho các xã ựảo ven bờ của Việt Nam cùng các tiêu chắ ựánh giá (cả về cơ sở lý luận và ựánh giá thực tiễn) Vì vậy ựây là

khoảng trống vấn ựề cần phải giải quyết và mang tắnh mới của luận án

CHƯƠNG 2 PHẠM VI, ðỊA ðIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU 2.1 Lý do chọn ba xã ñảo nghiên cứu

Việc lựa chọn xã ñảo cần có các ñặc ñiểm ñảm bảo các yêu cầu như: (i) Vị trí ñịa lý; (ii) Các xã ñảo ñang bị ảnh hưởng bởi các thách thức do ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng của biến ñổi khí hậu; (iii) Các xã ñảo có có tính liên kết kém với ñất liền và khu vực phụ cận; (iv) Các mô hình kinh tế hiện trạng của các xã ñảo ñều thiếu ñịnh hướng quản lý

Ngoài các yêu cầu chung trên, nghiên cứu lựa chọn 3 xã ñảo ñại diện cho 3 vùng tập trung nhiều xã ñảo phân bố và kèm theo 3 ñặc ñiểm khác biệt

Hình 2 Sơ ñồ vị trí nghiên cứu tại ba xã ñảo

2.2 Nguồn tài liệu nghiên cứu

Các tài liệu liên quan ñến vấn ñề tăng trưởng xanh, kinh tế xanh, phát triển bền vững, quy ñịnh về xã ñảo… như: báo cáo khoa học trên thế giới và trong nước; các văn bản chính sách pháp luật; các số liệu hiện trạng kinh tế xã hội Kế thừa toàn bộ dữ liệu của ñề tài KC.08.09/16-20

2.3 Cách tiếp cận

Tiếp cận trên quan ñiểm bảo vệ an ninh chủ quyền; tiếp cận trên quan ñiểm kế thừa; tiếp cận trên quan ñiểm kinh tế học; tiếp cận

hệ sinh thái

2.4 Phương pháp luận nghiên cứu

Từ ñánh giá chung tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam liên quan vấn ñề nghiên cứu, ñể có ñược luận chứng xây dựng mô hình kinh tế xanh cho xã ñảo ven bờ Việt Nam Các vấn ñề sẽ ñược làm rõ bao gồm: (1) Cần ñưa ra khái niệm và nội hàm và ý nghĩa của kinh tế ñảo xanh và mô hình kinh tế xanh cho xã ñảo; (2) Xây dựng một bộ tiêu chí ñánh giá kinh tế xanh phù hợp; (3)

ðề xuất mô hình kinh tế xanh cho xã ñảo với các yếu tố ñầu vào, mục tiêu và ñầu ra của mô hình; (4) ðề xuất giải pháp phát triển kinh tế xanh tại xã ñảo ven bờ Việt Nam trong thời gian tới

2.5 Phương pháp sử dụng nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận án nghiên cứu sinh ñã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết; Phương pháp SWOT; Nhóm phương pháp ñiều tra xã hội học; Phương pháp so sánh; Phương pháp Delphi; Phương pháp ñịnh lượng

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Cơ sở lý luận về kinh tế xanh và mô hình kinh tế xanh xã ñảo

3.1.1 Nội hàm và ý nghĩa của kinh tế xanh

3.1.1.1 Nội hàm của kinh tế xanh

Nội hàm kinh tế xanh gồm 5 yêu cầu cơ bản như sau: (i) Kinh tế xanh nhấn mạnh giá trị và vai trị của việc đầu tư duy trì và phục hồi vốn tự nhiên; (ii) Kinh tế xanh là trụ cột để giảm nghèo; (iii) Kinh tế xanh tạo ra việc làm và cải thiện cơng bằng xã hội; (iv) Kinh tế xanh sử dụng năng lượng tái tạo và cơng nghệ cacbon thấp thay thế cho nhiên liệu hĩa thạch; (v) Kinh tế xanh hướng tới lối sống bền vững và giao thơng cacbon thấp

3.1.1.2 Ý nghĩa của kinh tế xanh

Kinh tế xanh cĩ ý nghĩa rất lớn và trở thành xu thế chung của thế giới, và được coi là cơng cụ để các quốc gia áp dụng triển khai nhằm đạt được mục tiêu phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu tồn cầu như hiện nay

Kinh tế xanh chính là con đường hay cơng cụ để đạt được phát triển bền vững

3.1.2 Nội hàm và ý nghĩa của mơ hình kinh tế xanh xã đảo

Mơ hình kinh tế xanh xã đảo là: “là mơ hình kinh tế thể hiện mối quan hệ giữa các mục tiêu chính sách sử dụng vốn tự nhiên của

xã đảo và các khía cạnh kinh tế, mơi trường và xã hội đặc trưng của

xã đảo nhằm lựa chọn và đánh giá ảnh hưởng của chính sách đến mục tiêu phát triển kinh tế xanh tại xã đảo ven bờ”

Việc cĩ được mơ hình kinh tế xanh phù hợp sẽ cho phép các quốc gia đo lường tiến độ phát triển kinh tế của quốc gia, địa phương hoặc khu vực cụ thể so với các mục tiêu phát triển quốc gia và quốc

tế, đồng thời dự đốn tác động của các chính sách đến sự phát triển kinh tế xanh trong tương lai, và từ đĩ đưa ra các giải pháp hoạch định chính sách cĩ mục phát triển kinh tế xanh

3.2 Cơ sở lý luận về kinh tế xanh xã đảo ven bờ Việt Nam

3.2.1 Những vấn đề về kinh tế hải đảo tại Việt Nam

3.2.1.1 Khái niệm, ñặc ñiểm ñiều kiện tự nhiên - xã hội của hải ñảo

ðảo là phần ñất ñược bao quanh hoàn toàn bởi nước, khi thủy triều lên chúng vẫn nằm trên mặt nước

Tính ñặc thù của ñảo là sự kết hợp tổng thể của 3 thành tố xa xôi, hẻo lánh; tính chất nhỏ và tính biển Tính ñặc thù này chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố sau: (1) kích thước ñảo, (2) vị trí ñịa lý, (3) kinh tế, (4) chính sách/chính trị, (5) văn hóa - xã hội

3.2.1.2 Kinh tế hải ñảo và tác ñộng ñến môi trường sinh thái

Việc khai thác, sử dụng nguồn tài nguyên biển và ven ñảo ở nhiều nơi còn lãng phí, kém hiệu quả, ñặc biệt về khai thác, sử dụng ñất ven bờ biển, mặt nước biển ven ñảo Việc phát triển kinh tế ñi ñôi với bảo vệ tài nguyên biển, bảo tồn môi trường sinh thái biển và vùng ñảo còn nhiều hạn chế

3.2.1.3 Những khó khăn và thuận lợi trong phát triển kinh tế hải ñảo

Phân tích SWOT ñể xác ñịnh ñược các thách thức và cơ hội khi xây dựng mô hình kinh tế xanh cho xã ñảo

Hình 5 Phân tích SWOT trong phát triển kinh tế ñảo

3.2.2 Khái niệm và ñặc ñiểm kinh tế xanh xã ñảo

Kinh tế xanh xã ñảo là: “nền kinh tế phù hợp với ñặc trưng riêng và quy mô của ñơn vị hành chính xã ñảo nhằm nâng cao ñời sống người dân, phát triển bền vững dựa vào vốn tự nhiên, sử dụng nguồn năng lượng tái tạo và giảm thiểu suy thoái về môi trường và các hệ sinh thái của xã ñảo”

Qua khái niệm nêu trên có thể thấy vốn tự nhiên là một yếu

tố vô cùng quan trọng trong việc phát triển kinh tế xanh

3.2.3 ðề xuất bộ tiêu chí ñánh giá kinh tế xanh tại xã ñảo

3.2.3.1 Nguyên tắc ñề xuất và kết cấu của bộ tiêu chí

Qua rà soát các quy ñịnh pháp luật hiện hành của Việt Nam, tham khảo nhóm tiêu chí khác; căn cứ kết quả nghiên cứu thực tiễn, bám sát ñiều kiện hiện trường ñể có mô hình phù hợp với từng xã ñảo, từ ñó mới xác ñịnh ñược bộ tiêu chí cho từng xã, rà soát ý kiến các chuyên gia trong các lĩnh vực liên quan ñến Luận án và tham khảo bộ tiêu chí gồm 27 tiêu chí của ñề tài KC.08.09/16-20 ñã ñề xuất ñánh giá kinh tế xanh, tham khảo kết quả nghiên cứu các tiêu chí ñánh giá kinh tế xanh của Natalia Vukovic

Kết cấu các tiêu chí ñánh giá kinh tế xanh xã ñảo gồm 12 tiêu chí chính ñược lựa chọn biểu thị cho 05 yêu cầu chung của kinh

tế xanh xã ñảo ven bờ Cụ thể theo bảng 2