Chính sách phát triển nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu (CSA) tại Việt Nam

Nghiên cứu này tập trung đánh giá chính sách liên quan đến phát triển CSA ở Việt Nam trong những năm qua, tập trung vào phân tích thực trạng và những tồn tại, hạn chế của các chính sách được đề cập. Để hiểu rõ hơn mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết của bài viết này.

Chính sách phát triển nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu (CSA) tại Việt Nam

sự khác biệt giữa các vùng miền, mùa vụ Bên cạnh đó, đất cho phát triển nông nghiệp lại khan hiếm với diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người khoảng 0,12 ha, bằng 1/6 mức trung bình của cả thế giới Diện tích đất nông nghiệp tăng nhanh vào giữa những năm 90 của thế kỷ XX đạt mức 61% và duy trì tương đối ổn định cho đến thời điểm hiện tại (OECD, 2015) Phát huy lợi thế tự nhiên, nông nghiệp Việt Nam luôn duy trì tăng trưởng trung bình ở mức cao của khu vực Thị trường tiêu thụ sản phẩm ngày càng được mở rộng, sản phẩm nông nghiệp ngày càng khẳng định vị trí trên toàn cầu Tuy nhiên, cũng theo đánh giá của OECD (2019), nông nghiệp Việt Nam gây áp lực lớn và ngày càng tăng lên các nguồn tài nguyên thiên nhiên Việc sử dụng quá nhiều phân bón, thuốc trừ sâu và các hóa chất khác đã góp phần làm suy thoái dần chất lượng nước và đất Cùng với biến đổi khí hậu, sự suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên do sử dụng quá mức các yếu tố đầu vào gây ra rủi ro đáng kể cho sản xuất nông nghiệp và khả năng duy trì tốc độ tăng trưởng năng suất và sản lượng hiện tại Đồng thời, lĩnh vực nông nghiệp cũng chiếm gần 1/3 lượng phát thải khí nhà kính (KNK) của Việt Nam (OECD, 2019)

Trong nội dung Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) cập nhật năm 2020, bằng nguồn lực trong nước, Việt Nam sẽ giảm 9% tổng lượng phát thải khí nhà kính (KNK) so với kịch bản phát triển thông thường (BAU) Để đạt được mục tiêu này, ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn là một những lĩnh vực quan trọng góp phần trong việc giảm phát thải

KNKvà thích ứng với BĐKH Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũng đã xây dựng Kế hoạch thực hiện thỏa thuận Paris về Biến đổi khí hậu (QĐ 891/QĐ-BNN-KHCN ngày 17/3/2020), trong đó xác định các nhóm nhiệm vụ theo 3 mức độ (bắt buộc, ưu tiên và khuyến khích) thuộc 5 nhóm mục tiêu (giảm nhẹ phát thải KNK, thích ứng với BĐKH, chuẩn bị nguồn lực, thiết lập hệ thống công khai và minh bạch, và xây dựng, hoàn thiện chính sách, thể chế) Thực hành nông nghiệp thông minh thích ứng với BĐKH (CSA) sẽ phải được thúc đẩy để đóng góp cho việc thực hiện

kế hoạch

Mặc dù đã nhận được sự quan tâm của Chính phủ, sự hỗ trợ về kĩ thuật, công nghệ của quốc tế và sự đầu tư của khối doanh nghiệp tư nhân thông qua các dự án phát triển nông nghiệp xanh và bền vững (CCAFS, 2017) nhưng CSA chưa thực sự phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam trong thời gian qua Một trong những nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trong phát triển CSA là cơ chế, chính sách và các giải pháp cụ thể chưa thực sự được

đề xuất một cách khoa học Nghiên cứu này tập trung đánh giá chính sách liên quan đến phát triển CSA ở Việt Nam trong những năm qua, tập trung vào phân tích thực trạng và những tồn tại, hạn chế của các chính sách được

đã thiếu đi những phương pháp và công cụ bảo vệ môi trường, hay không cân nhắc đến những tri thức truyền thống và kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp hiện có của người nông dân(B Lilliston, 2015)

Năm 2010, tại Hội nghị Hague về Nông nghiệp, an ninh lương thực

và biến đổi khí hậu, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc

(FAO) đưa ra định nghĩa nông nghiệp thông minh thích ứng với BĐKH (Climate smart agriculture- CSA) Theo đó, CSA là sản xuất nông nghiệp với bền vững về tăng năng suất, tăng cường khả năng chống chịu (thích ứng), giảm hoặc loại bỏ, tăng khả năng hấp thụ khí nhà kính (giảm nhẹ) bất

cứ khi nào có thể, và tăng khả năng đạt được mục tiêu quốc gia về an ninh lương thực và mục tiêu phát triển bền vững (FAO, 2010) Đây là khái niệm được công nhận và sử dụng rộng rãi bởi Liên hợp quốc, chính phủ các nước, các tổ chức chính phủ và phi chính phủ

Theo FAO, về bản chất, CSA là một cách tiếp cận giúp chuyển đổi

và tái định hướng các hệ thống nông nghiệp CSA cung cấp các phương tiện để giúp các bên liên quan trong việc xác định các chiến lược nông nghiệp phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương và từng quốc gia Khái niệm CSA đã được phát triển với sự tập trung mạnh mẽ vào an ninh lương thực cho hiện tại và tương lai trong bối cảnh biến đổi khí hậu CSA thể hiện một nỗ lực thiết lập một chương trình nghị sự toàn cầu về đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới trong nông nghiệp, lồng ghép các vấn đề nông nghiệp, phát triển và biến đổi khí hậu Xét ở một góc độ khác, CSA không phải là một tập hợp các hướng dẫn hoặc khuyến nghị CSA giống như một triết lý mà các tổ chức quốc tế đang nỗ lực thúc đẩy, đó là: nông nghiệp cần phải có một sự đầu tư đáng kể trong việc phát triển các công nghệ để hỗ trợ nông dân trong bối cảnh khí hậu biến đổi và trong việc khuyến khích nông dân giảm bớt sự phụ thuộc một phần hoặc hoàn toàn vào các phương pháp sản xuất nông nghiệp mà những phương pháp này làm tăng phát thải khí nhà kính

Theo thông tin chính thức từ website csa.guide, CSA có sự tương tự với nông nghiệp công nghệ cao (NNCNC), biểu hiện ở cách thức sản xuất nông nghiệp hiện đại nhằm giải quyết các khó khăn, thách thức gây ra bởi BĐKH trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp Sản xuất nông NNCNC sử dụng công nghệ nhằm tạo ra những quy trình sản xuất nông nghiệp hiệu quả hơn và thân thiện với môi trường Những thực tiễn sản xuất NNCNC hiệu quả đem lại cơ hội cho người nông dân thông qua việc nâng cao lợi nhuận tiềm năng, sản phẩm chất lượng cao hơn mà không ảnh hưởng đến năng suất và sản lượng, các điều kiện môi trường cho sản xuất nông nghiệp tốt hơn Tương tự như vậy, dựa trên quan điểm khẳng định công nghệ cho

thích ứng" là việc ứng dụng công nghệ nhằm giảm thiểu tính dễ bị tổn thương hoặc tăng cường khả năng chống chịu của các hệ thống trước các tác động của biến đổi khí hậu

So với nông nghiệp thông thường, CSA hướng tới sử dụng đầu vào với chi phí thấp hơn và giảm thiểu ô nhiễm môi trường trên phương diện

sử dụng hiệu quả và phục hồi nguồn tài nguyên đất, nước CSA là cách thức giải quyết hiệu quả mối quan hệ giữa tăng trưởng sản xuất và thích ứng, giảm thiểu biến đổi khí hậu

Như vậy, nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu (Climate Smart Agriculture - CSA) được hiểu là một hệ thống nông nghiệp

có sự kết hợp nông nghiệp truyền thống (phát huy được lợi thế so sánh của các sản phẩm) và nông nghiệp hiện đại (gắn với ứng dụng khoa học, sáng tạo và công nghệ hiện đại hay nông nghiệp công nghệ cao) nhằm tăng năng suất, sản lượng đảm bảo hiệu quả bền vững; tăng khả năng phục hồi (thích ứng); giảm/loại bỏ phát thải khí nhà kính (giảm thiểu); và đảm bảo an ninh lương thực, an toàn thực phẩm và các mục tiêu phát triển (Phạm Thị Trầm, 2020)

2.2 Mục tiêu, trụ cột và đặc điểm của CSA

Tại Hội nghị Hahue, FAO đã khẳng định CSA là sự lồng ghép 3 khía cạnh của sự phát triển bền vững trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội và môi trường bằng cách đồng thời giải quyết các thách thức về an ninh lương thực

và biến đổi khí hậu Vì thế, CSA được coi là một hướng phát triển đem lại

"3 lợi ích kép" trong việc giải quyết mối quan hệ giữa nông nghiệp, khí hậu

và an ninh lương thực Ba lợi ích này cũng chính là các mục tiêu chính của CSA, đó là: (1) an ninh lương thực bền vững thông qua tăng trưởng sản xuất lương thực và tăng thu nhập, hiệu quả kinh tế; (2) tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của các hệ thống sản xuất nông nghiệp; và (3) giảm phát thải khí nhà kính từ các hoạt động nông nghiệp (FAO, 2013) Do

đó, một thực hành được coi là thực hành CSA khi thực hành này góp phần làm tăng khả năng thích ứng, khả năng giảm thiểu và tăng trưởng sản xuất đảm bảo an ninh lương thực của các hệ thống sản xuất nông nghiệp (Phạm Thị Sến và cs, 2015)

Tuy nhiên, với 3 mục tiêu trên không nhất thiết có vai trò ngang nhau, các quốc gia cần phải xác định thứ tự ưu tiên trong chiến lược phát triển của riêng mình Để CSA có ý nghĩa ứng dụng thì đòi hỏi sự phù hợp của nó với nhu cầu, điều kiện của các quốc gia, địa phương là khác nhau Vì vậy cần phải lựa chọn các ứng dụng CSA phù hợp trong bối cảnh cụ thể Mặc dù vậy, mỗi thực hành CSA đều có những đặc điểm chính sau:

- CSA chú trọng vào vấn đề biến đổi khí hậu thể hiện qua việc lồng ghép có hệ thống vấn đề BĐKH vào quy hoạch và phát triển các hệ thống nông nghiệp bền vững

- CSA lồng ghép đa mục tiêu và quản lý những sự đánh đổi Trên thực tế, việc đạt được cùng lúc cả ba mục về tăng năng suất, cải thiện khả năng thích nghi và giảm phát thải tiêu này dường như là điều không thể Thông thường, việc ứng dụng CSA trong thực tiễn đối mặt với nhiều sự đánh đổi, đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách phải xác định những sự phối hợp và cân nhắc chi phí cũng như lợi ích của các lựa chọn khác nhau dựa trên mục tiêu của các bên liên quan

- CSA duy trì các dịch vụ hệ sinh thái

- CSA có nhiều "điểm xuất phát", có thể tích hợp từ phát triển các công nghệ vào thực tiễn cho đến việc xây dựng các mô hình và kịch bản BĐKH, công nghệ thông tin, chương trình bảo hiểm, các chuỗi giá trị và tăng cường môi trường thể chế và chính trị

- CSA được đặt trong một bối cảnh cụ thể, một thực tiễn nông nghiệp được coi là "thông minh" ở quốc gia này lại không hẳn là "thông minh" khi được ứng dụng tại một quốc gia khác Do đó, không có một biện pháp CSA nào là "thông minh" với khí hậu ở tất cả mọi nơi tại mọi thời điểm Vì thế, CSA cần phải được cân nhắc đến cách mà các yếu tố khác nhau tương tác với nhau trong một bối cảnh cụ thể tại một thời điểm cụ thể

- CSA có sự lồng ghép về giới và các nhóm yếu thế Nhóm yếu thế thường sống ở những vùng dễ bị tổn thương nhất là với BĐKH do vậy họ cũng là người chịu ảnh hưởng nhiều nhất của BĐKH, với nhóm này mục tiêu về đảm bảo an ninh lương thực phải được ưu tiên hàng đầu Phụ nữ

cần được nâng cao quyền và cơ hội tiếp cận về các nguồn lực phục vụ cho sản xuất nông nghiệp đặc biệt là đất đai

- CSA mang tính đa cấp độ, không chỉ thực hiện cấp quốc gia mà còn

ở địa phương, cộng đồng, ở mọi ngành và lĩnh vực Ngoài ra, liên kết phát triển CSA giữa các cấp độ, các ngành cũng rất quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu phát triển

Như vậy, CSA được kỳ vọng tạo ra một sự thay đổi về hành vi của các bên liên quan (nhà sản xuất, nhà hoạch định chính sách, người tiêu dùng, xã hội dân sự, khu vực tư nhân…) để đạt đến mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững trong bối cảnh BĐKH Trong đó, thiết lập khung thể chế cho việc thực hiện CSA, bao gồm các khuôn khổ pháp lý và quy định

để thúc đẩy và lồng ghép CSA đóng vai trò quan trọng trong phát triển ngành nông nghiệp dưới ảnh hưởng của BĐKH ngày càng trầm trọng và rõ nét

3 THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN CSA TẠI VIỆT NAM VÀ TRÊN THẾ GIỚI

3.1 Thực trạng phát triển CSA ở Việt Nam

Tại Việt Nam, một trong những CSA phổ biến nhất là thực hành liên quan đến quản lý nước và tưới tiêu thông minh được áp dụng trong hầu hết các hệ thống sản xuất cây trồng như cà phê, chè, cam, điều, ngô, gạo và tiêu, rau màu Các kỹ thuật tưới tiết kiệm được sử dụng như tưới nhỏ giọt hoặc tưới phun mưa, biện pháp giữ ẩm bằng che phủ đất trong trồng sắn, tưới khô ẩm xen kẽ ở lúa Ngoài ra, các thực hành CSA còn sử dụng các giống cây có khả năng chống chịu với điều kiện hạn hán, lũ lụt, sâu bệnh, thực hiện quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) Ở các tỉnh miền núi, CSA được phổ biến như phát triển hệ thống nông lâm kết hợp bằng cách trồng cây lâu năm với các loại cây trồng khác; canh tác ngô trên đất dốc, trồng cỏ dọc theo các triền đất dốc, trồng xen canh bằng cách trồng các cây họ đậu với trồng sắn, cao su… Các thực hành CSA này nhằm tăng hiệu quả cho cây trồng, tăng độ phì cho đất, giảm xói mòn đồng thời tạo ra sự đa dạng nguồn thu cho người nông dân và khả năng thích ứng với BĐKH

Trong lĩnh vực chăn nuôi ứng phó với BĐKH đã có sự tích hợp công nghệ khí sinh học (biogas), cải thiện quản lý thức ăn gia súc như sử dụng nguồn thức ăn chất lượng cao có sẵn tại địa phương Nuôi trồng thủy sản

đã phát triển các mô hình có hiệu quả như mô hình tôm - lúa, tôm - rừng trong hệ thống rừng ngập mặn, tôm - cá trong ruộng lúa Đây là những thực hành cho thấy sự hiệu quả và thích nghi của vật nuôi với diễn biến xâm nhập mặn bất thường trong những năm gần đây

Tại mỗi địa phương với điều kiện tự nhiên, khí hậu với những định hướng sản xuất khác nhau mà cách ứng dụng các công nghệ CSA mang lại những thay đổi khác nhau Hầu hết các công nghệ CSA áp dụng tại các quy

mô sản xuất vừa và nhỏ với tỷ lệ áp dụng ở mức thấp (<30% số nông dân trong hệ thống sản xuất) hoặc trung bình (30-60% số nông dân trong hệ thống sản xuất) Bên cạnh đó, có một thực hành trong canh tác lúa có tỷ lệ

áp dụng cao (>60%) như canh tác tôm - lúa ở ĐBSCL (phổ biến với hộ sản xuất quy mô nhỏ), sử dụng các giống lúa chịu ngập ở ĐBSH Đối với quy

mô sản xuất lớn, thực hành CSA phổ biến trong chăn nuôi lợn (ở miền Trung, miền núi phía Bắc và ĐBSH), sản xuất cà phê, tiêu (Tây Nguyên), cao su (Tây Bắc, miền Trung và Đông Nam Bộ), lúa (ĐBSH, ĐBSCL) (CIAT; WB, 2017)

Ở mỗi vùng và địa phương, quy mô áp dụng các thực hành CSA vào sản xuất là khác nhau, tỉ lệ áp dụng khác nhau và sự đánh giá về tính “thông minh” cũng cho những kết quả khác nhau nhưng vẫn đáp ứng được mục tiêu của CSA Ví dụ, so sánh thực hành trong trồng điều sử dụng giống có khả năng chịu hạn tại Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, có cùng đặc điểm về quy mô sản xuất về tỉ lệ áp dụng nhưng tại Đông Nam Bộ thì mức độ thông minh được đánh giá cao hơn tại khi áp dụng tại Tây Nguyên (mức độ thông minh áp dụng ở Đông Nam Bộ: 4,6 còn ở Tây Nguyên là 4,2) Mức độ thông minh được tính dựa vào trung bình cộng của 8 yếu tố liên quan tới trụ cột CSA như năng suất, thu nhập, sử dụng nước, sử dụng đất, rủi ro, sử dụng năng lượng, phát thải các bon và nitơ Thực hành này mang lại những kết quả tích cực như làm tăng năng suất cây trồng 10%-30% và các giống thích hợp phát triển tốt trong điều kiên hạn hán, bão, thời tiết

lạnh, làm giảm thiệt hại do tác động của thời tiết bất lợi và tăng khả năng hấp thụ các bon (CIAT; WB, 2017)

Các công nghệ thường được ứng dụng trong sản xuất nông nghiệp như công nghệ sinh học, công nghệ tưới nhỏ giọt, công nghệ cảm biến, tự động hóa… vừa làm giảm chi phí sản xuất, tăng năng suất, nâng cao chất lượng sản phẩm đồng thời thích ứng với điều kiện thời tiết, bảo vệ môi trường Trong đó, công nghiệp sinh học đóng vai trò rất quan trọng được ứng dụng trong chọn tạo các giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao, chất lượng tốt, có sức chống chịu cao Công nghệ nhân giống invitro được ứng dụng rộng rãi trong nhân giống cây giúp giảm giá thành cây giống, tạo ra lô cây giống có độ đồng đều cao, sạch bệnh Ngoài ra, các chế phẩm sinh học còn cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng, vật nuôi, hạn chế dịch bệnh và thay thế dần thuốc hóa học

Đánh giá về khả năng đáp ứng thực hành CSA cho thấy: (1) các

hệ thống canh tác đều có năng suất cao, ổn định hơn so với canh tác thông thường, các sản phẩm đảm bảo an toàn thực phẩm được tiêu thụ rộng rãi cả ở thị trường trong nước và nước ngoài; (2) áp dụng

mô hình nhà màng hiện đại theo công nghệ Isarel, sơn cách nhiệt làm mát nhà kính, tránh được các rủi ro của thời tiết, khí hậu, giống cây con phù hợp với điều kiện thời tiết thay đổi, sử dụng màng phủ nông nghiệp làm hạn chế thoát hơi nước, giữ độ ẩm cho đất; (3) giảm phân bón, hóa chất bảo vệ thực vật, phân gia súc gia cầm được thu gom sử dụng làm biogas, hạn chế đầu vào cho các mô hình canh tác bằng việc

sử dụng nguyên lý tuần hoàn trong sản xuất nông nghiệp làm thiểu phát thải khí nhà kính Các hình thức sản xuất nông nghiệp này đảm bảo được mục tiêu đặt ra của CSA (Phạm Thị Trầm, 2020)

3.2 Phát triển CSA tại một số quốc gia trên thế giới

Trước những thách thức của BĐKH, nhiều quốc gia trên thế giới đã

có những chiến lược phát triển CSA góp phần vào nỗ lực giảm phát thải và đảm bảo an ninh lương thực, giảm nghèo đói

Kenya là một trong những nước đầu tiên ở Châu Phi phát triển các quy hoạch quốc gia thích ứng với biến đổi khí hậu trong tất cả các ngành kinh tế Trong Chiến lược phát triển ngành nông nghiệp 2010 - 2020 đã đặt

ra các mục tiêu chính sách nông nghiệp và hướng dẫn các khu vực công và

tư giải quyết các thách thức trong ngành nông nghiệp với ưu tiên thích ứng;

Ở cấp bộ ngành, nhiều chương trình và dự án của chính phủ đã được thực hiện để thúc đẩy CSA tại Kenya như chương trình tiếp cận quốc gia tăng cường đầu vào nông nghiệp, chương trình thị trường carbon nông nghiệp Kenya, chương trình quản lý tài nguyên thiên nhiên Bên cạnh đó, nhiều chương trình của các tổ chức phi chính phủ cũng được xúc tiến như Dự án bảo tồn và nâng cấp nông nghiệp dựa trên hệ sinh thái nông nghiệp của Mạng lưới bảo tồn đất canh tác Châu Phi hay Chương trình khắc phục sinh

kế nông nghiệp thích ứng với khí hậu của Quỹ quốc tế phát triển nông nghiệp

Nhiều quốc gia đã xây dựng chính sách phát triển nông nghiệp thích ứng với BĐKH như Chiến lược biến đổi khí hậu quốc gia, Chương trình quốc gia về nông nghiệp thông minh với các thực hành sử dụng phân bón sinh học, cải thiện đất bỏ hoang, phun sương, canh tác bền vững, tái chế chất thải chăn nuôi, cải thiện thức ăn gia súc… tại Argentina; xây dựng hệ thống thông tin và khí hậu nông nghiệp, Kế hoạch bảo hiểm khí hậu và Hệ thống thông tin nông nghiệp quốc gia tạo môi trường thuận lợi cho ứng dụng CSA kết hợp các tầm nhìn chính trị, định hướng chiến lược, tiến bộ công nghệ và sự hỗ trợ của người dân tại Uruguay

Hầu hết các nghiên cứu và chính sách phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu của nhiều quốc gia thường tập trung vào phát triển nông nghiệp công nghệ cao, ứng dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật - công nghệ hiện đại và có xu hướng bỏ qua những kiến thức và kỹ thuật hiện

có của người nông dân Tuy nhiên, cần có sự kết hợp giữa những kiến thức hiện có với kỹ thuật hiện đại phù hợp như các quốc gia Mỹ Latinh và Caribbean để đạt được nhiều thành công trong thúc đẩy CSA Là quốc gia

có hơn một nửa dân số nông thôn sống trong đói nghèo và một phần tư lao động hoạt động trong ngành nông nghiệp mà sự hỗ trợ của chính phủ cho ngành nông nghiệp lại không đầy đủ, người dân tại Peru đã ứng dụng nhiều thực tiễn CSA có nguồn gốc từ nông nghiệp truyền thống như quản lý cây

trồng bản địa, quản lý nước hiệu quả với hệ thống tưới tiêu áp lực, sử dụng phân bón và hóa phẩm sinh học, cải thiện di truyền và sử dụng hạt giống… đặc biệt là mô hình tích trữ nước để cung cấp cho các hồ chứa và sản xuất nông nghiệp được FAO đánh giá cao Trong bối cảnh tài nguyên nước là một thách thức mà nhiều quốc gia đang phải đối mặt do biến đổi khí hậu,

mô hình này của Peru là một bài học về phương pháp và kỹ thuật để đạt được thành công trong việc phát triển các thực tiễn CSA

Tài chính là một trong những nguồn lực quan trọng trong phát triển CSA để hỗ trợ các gia tăng đầu tư vào khoa học - công nghệ và kỹ thuật trong nông nghiệp, góp phần giảm sự phụ thuộc vào các yếu tố tự nhiên của các hệ thống sản xuất nông nghiệp tại các địa phương Quỹ tài trợ CSA cho các quốc gia Mỹ Latinh và Caribbean đã được thành lập từ sáng kiến của Ngân hàng phát triển liên quốc gia Châu Mỹ Với tổng số tiền tài trợ hơn 16 triệu USD, quỹ đã tăng đầu tư vào CSA trong khu vực, tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm phát thải từ nông nghiệp, cải thiện sinh kế và đem lại nhiều cơ hội thu nhập cho người dân ở nông thôn Liên minh Châu Âu (EU) cũng đã có nhiều chính sách trong nông nghiệp

để nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu, trong đó đã quyết định dành 25% ngân sách giai đoạn 2014 - 2020 cho các hoạt động liên quan đến biến đổi khí hậu, thích ứng và giảm thiểu phát thải khí nhà kính đã và đang được tích hợp trong các lĩnh vực phát triển, trong đó có nông nghiệp Theo đó, Ủy ban hợp tác với các cơ quan và tổ chức để thúc đẩy và tài trợ các chương trình, dự án CSA trên khắp thế giới, bao gồm: Liên minh Biến đổi khí hậu toàn cầu của Liên Hiệp Quốc (nhằm mục đích tăng cường đối thoại và trao đổi kinh nghiệm với các nước đang phát triển và dễ bị tổn thương với biến đổi khí hậu), Liên minh nghiên cứu toàn cầu về Khí thải nhà kính trong nông nghiệp (nhằm mục đích tìm ra những cách thức sản xuất lương thực mà không phát thải), Liên minh về Khí hậu và Không khí sạch (nhằm mục đích giảm thiểu các chất gây ô nhiễm khí hậu thời tiết, mang lại lợi ích về sức khỏe, nông nghiệp, môi trường và khí hậu)… EU quyết định dành khoảng 3,6 tỷ Euro cho hoạt động nghiên cứu trong lĩnh vực lương thực, nông nghiệp, lâm nghiệp và hàng hải cùng với khoảng 64 triệu Euro cho các công nghệ và kỹ thuật số trong ngành nông nghiệp, 30 triệu Euro đầu tư vào việc thí điểm diện rộng về an ninh lương thực thông minh Ở cấp độ người sản xuất (nông dân), EU đưa ra Chính sách nông

nghiệp chung mới với 30% các chi trả trực tiếp cho nông dân dưới hình thức các yêu cầu "xanh hóa nông nghiệp" như đa dạng hóa canh tác bằng cách tăng trưởng ít nhất 3 vụ/năm hoặc các khu vực tập trung sinh thái phải chiếm ít nhất 7% tổng diện tích đất nông nghiệp… đối với các hoạt động sản xuất nông nghiệp Từ trường hợp của EU có thể thấy, trợ cấp của chính phủ cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp đóng vai trò quan trọng, đặc biệt khi việc cấp tín dụng cho người nông dân đi kèm với những yêu cầu nhằm "xanh hóa nông nghiệp", nâng cao khả năng thích ứng của các hoạt động sản xuất Về phía người nông dân, các khoản tín dụng và trợ cấp từ chính phủ là một nguồn lực giúp nâng cao đầu tư về cơ sở hạ tầng và trang thiết bị giúp giảm chi phí sản xuất, nâng cao lợi nhuận nông nghiệp và giảm sự phụ thuộc vào tự nhiên; mở rộng các lựa chọn và cơ hội thích ứng, giảm nhẹ biến đổi khí hậu cho người nông dân Đặc biệt trong quá trình chuyển đổi các hệ thống sản xuất nông nghiệp hiện có vốn mất nhiều thời gian và chi phí, lợi nhuận nông nghiệp thường thấp hoặc âm; do đó sự hỗ trợ về mặt tài chính đối với người nông dân đóng vai trò quan trọng đối với

sự thành công của CSA

3.3 Chính sách CSA ở Việt Nam

Cho đến thời điểm hiện tại, ở Việt Nam không có chính sách riêng cho phát triển CSA Chính sách liên quan đến CSA được thể hiện lồng ghép trong các chính sách, chương trình ứng phó với BĐKH và phát triển nông nghiệp

* Chính sách về BĐKH

Chính sách quốc gia đầu tiên về BĐKH là Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH (ban hành theo quyết định số 158/2008/QĐ-TTg ban hành ngày 2/12/2008 và Quyết định số 1183/QĐ-TTg năm 2012) Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH nhấn mạnh tới sự cần thiết phải lồng ghép các hoạt động thích ứng BĐKH vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, giảm rủi ro thiên tai, quản lý vùng ven biển và sử dụng năng lượng hiệu quả Trọng tâm của Chương trình này nhằm hướng tới thích ứng thay vì giảm nhẹ (CIAT; WB, 2017)

Tiếp đó là Chiến lược Biến đổi khí hậu Quốc gia (Quyết định 2139/QĐ-TTg ban hành năm 2011) với mục tiêu hướng tới cả thích ứng và

giảm thiểu BĐKH, nhưng trong giai đoạn đầu thì thích ứng là chủ chốt; tất

cả các ngành, các bên liên quan đều phải hợp tác và cùng hành động để đạt mục tiêu an ninh lương thực lâu dài và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên Chiến lược này được cụ thể hóa thông qua ban hành Kế hoạch hành động quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn 2012-2020 (Quyết định số 1474/QĐ-TTg ngày 5/10/2012) gồm 10 mục tiêu, nhiệm vụ và 65 danh mục các đề tài, dự

án với sự tham gia của các Bộ/ngành ở Trung ương và địa phương; các thành phần kinh tế trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu; phát triển khoa học và công nghệ làm cơ sở cho việc xây dựng chính sách, đánh giá tác động, xác định các giải pháp thích ứng và giảm nhẹ biến đổi khí hậu; hợp tác quốc tế, nâng cao vị thế và vai trò của Việt Nam trong các hoạt động quốc tế về biến đổi khí hậu; huy động các nguồn lực và tài chính ứng phó với biến đổi khí hậu

Ngay sau đó, ngày 21/11/2012, Thủ tướng chính phủ phê duyệt quyết định số 1775/QĐ-TTg về Đề án quản lý phát thải khí nhà kính gây hiệu ứng nhà kính; quản lý các hoạt động kinh doanh tín chỉ các bon ra thị trường thế giới Theo Quyết định này, nhà nước đảm bảo các nguồn lực cần thiết, khuyến khích và huy động sự tham gia của các thành phần kinh tế, hỗ trợ của quốc tế về tài chính, công nghệ, tăng cường năng lực trong việc quản

Chiến lược quốc gia về Tăng trưởng xanh (Quyết định 1393/QĐ-TTg ngày 25/9/2012) hướng tới nền kinh tế cacbon thấp, giảm phát thải và tăng khả năng hấp thụ khí nhà kính dần trở thành chỉ tiêu bắt buộc và quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội Chiến lược cũng chỉ ra cần phải nghiên cứu, ứng dụng rộng rãi các công nghệ tiên tiến để sử dụng hiệu quả hơn tài

nguyên thiên nhiên, giảm cường độ phát thải KNK, góp phần ứng phó với BĐKH Chiến lược được cụ thể thông qua Kế hoạch hành động Quốc gia

về tăng trưởng xanh giai đoạn 2014-2020 (Quyết định 403/QĐ-TTg ngày 20/3/2014) gồm 4 chủ đề chính bao gồm: Xây dựng thể chế và kế hoạch tăng trưởng xanh của địa phương; giảm cường độ phát thải KNK và thúc đẩy sử dụng năng lượng sạch, năng lượng tái tạo; Thực hiện xanh hóa sản xuất; Thực hiện xanh hóa lối sống và tiêu dùng bền vững Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững (QĐ 899/QĐ-TTg ngày 10/6/2013) cũng đã xác định được mục tiêu

về “nâng cao thu nhập và cải thiện mức sống cho dân cư nông thôn, đảm bảo an ninh lương thực…” và “tăng cường quản lý thiên nhiên, giảm phát thải khí nhà kính và các tác động khác đối với môi trường, khai thác tốt các lợi ích về môi trường, nâng cao năng lực rủi ro, chủ động phòng chống thiên tai…” góp phần thực hiện Chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia

Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện chương trình Nghị sự 2030

vì sự phát triển bền vững (Quyết định số 622/QĐ-TTg ngày 10/5/2017) chú trọng tới phát triển bền kinh tế bền vững đi đối với công bằng xã hội và bảo

vệ môi trường sinh thái, quản lý và sử dụng hiệu quả tài nguyên, chủ động ứng phó với BĐKH Trong giai đoạn 2017-2020, đã tập trung vào xây dựng, hoàn thiện hệ thống thể chế, luật pháp, xây dựng ban hành các chỉ tiêu để thực hiện mục tiêu để làm cơ sở vững chắc cho việc triển khai các hành động cho giai đoạn 2021-2030 nhằm đạt được 17 mục tiêu chung và

115 mục tiêu cụ thể đã đề ra Việc phát triển và nhân rộng các thực hành CSA được xem như một giải pháp khả thi để thực hiện hóa các mục tiêu này

Quyết định số 1670/QĐ-TTg về phê duyệt chương trình mục tiêu ứng phó với biến đổi khí hậu và tăng trưởng xanh giai đoạn 2016-2020, phê duyệt ngày 31/10/2017 bao gồm 2 hợp phần về biến đổi khí hậu với 10 nhiệm vụ cho giai đoạn 2016-2020 và hợp phần về tăng trưởng xanh gồm

5 nhiệm vụ trọng tâm

Quyết định 1055/QĐ-TTg về việc ban hành Kế hoạch quốc gia thích ứng với BĐKH giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 ban hành ngày 20/7/2020 nhằm giảm thiểu tính dễ bị tổn thương và rủi ro trước những tác động của BĐKH thông qua việc tăng cường chống chịu, năng

lực thích ứng của cộng đồng, các thành phần kinh tế và hệ sinh thái và thúc đẩy việc lồng ghép thích ứng với BĐKH vào hệ thống chiến lược, quy hoạch Theo kế hoạch này, lĩnh vực nông nghiệp phải thực hiện 7 nhiệm vụ chính tăng cường khả năng chống chịu với BĐKH ngành nông nghiệp thông qua hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật, đào tạo, tập huấn, nâng cao năng lực; điều chỉnh kế hoạch canh tác, bố trí hợp lý cơ cấu màu

vụ và nhân rộng các mô hình nhằm tăng hiệu quả sử dụng đất, thích ứng với BĐKH; tăng khả năng chống chịu của cây trồng; nâng cao khả năng phòng chống dịch bệnh cho các giống vật nuôi,…

* Chính sách của ngành nông nghiệp về ứng phó với BĐKH

Trên cơ sở các chiến lược, chương trình về BĐKH chung, Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn cũng đã ban hành chương trình, kế hoạch của ngành để cụ thể hóa các chương trình chung Khung chương trình thích ứng với BĐKH của ngành nông nghiệp (Quyết định 2730/QĐBNN-KHCN ngày 5/9/2008), và Kế hoạch hành động ứng phó BĐKH của ngành NN&PTNT, giai đoạn 2011 - 2015, tầm nhìn 2050 (543/QĐ-BNN-KHCN, 2011) đã đặt ra mục tiêu tổng thể là nâng cao năng lực để thích ứng và giảm thiểu; tập trung chủ yếu vào đánh giá BĐKH và xác định giải pháp thích ứng/giảm thiểu; xây dựng chính sách; lồng ghép BĐKH vào việc phát triển chiến lược, kế hoạch; hỗ trợ ứng dụng các thực hành nông nghiệp bền vững; chia sẻ công bằng và bình đẳng lợi ích Đồng thời, Bộ cũng đã ban hành các chương trình, đề án nhằm thực hiện các mục tiêu ứng phó với BĐKH của ngành nông nghiệp như: Chỉ thị hướng dẫn lồng ghép BĐKH vào việc xây dựng thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình, dự án,

đề án phát triển nông nghiệp, nông thôn (809/CT-BNN-KHCN, 2011), Đề

án giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp, nông thôn tới năm 2020 (3119/QĐ-BNN-KHCN ngày 26/12/2011), thí điểm bảo hiểm nông nghiệp giai đoạn 2011 nhằm hỗ trợ người sản xuất nông nghiệp chủ động khắc phục và hạn chế thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh gây ra (Quyết định 315/QĐ-TTg ngày 1/3/2011)

Liên quan tới lĩnh vực lâm nghiệp cũng đã phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về “giảm phát thải khí nhà kính thông qua nỗ lực hạn chế mất rừng và suy thoái rừng, quản lý bền vững tài nguyên rừng, bảo tồn

và nâng cao trữ lượng các bon rừng” giai đoạn 2011-2020 (hay còn gọi là