SKKN - Hoàng Thị Thu- Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học hình học lớp 7

SKKN Toán THCS

Mục lục

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Đặt vấn đề

II Mục đích nghiên cứu

III Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

IV Ý nghĩa của sang kiến kinh nghiệm

B NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

1 Định hướng phát triển năng lực cho học sinh

2 Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề đối với học sinh

II Thực trạng – nguyên nhân

1 Thực trạng

2 Nguyên nhân

III Giải pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề

cho học sinh

1 Tạo động lực học tập cho học sinh

2 Thiết kế các hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng

lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh

a) Trong dạy học các khái niệm hình học

b) Trong dạy học các định lý, tính chất

c) Trong dạy học giải bài tập hình học

3 Một số kết quả đạt được

C KẾT LUẬN CHUNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO

HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC HÌNH HỌC LỚP 7

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Đặt vấn đề

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáodục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quantâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh phát triển đượcnhững năng lực vận dụng được cái gì qua việc học Đây là điều tất yếu và cầnthiết, nhất là trong xã hội ngày càng phát triển đòi hỏi ngày càng cao về năng lựccủa mỗi người Tuy nhiên, để thực hiện được mục tiêu này thì cần có sự thay đổirất nhiều từ nội dung chương trình, phương pháp, hình thức dạy học, hình thứckiểm tra đánh giá Và cần có cả sự nỗ lực, quyết tâm của tất cả mọi người

Một trong những mục tiêu quan trọng của đổi mới giáo dục luôn luôn được nhắc

tới trong các nghị quyết đó là: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở

để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực” Tuy

nhiên trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy vẫn còn rất nhiều em có lối học thụđộng, nhiều em rất yếu trong việc vận dụng kiến thức kỹ năng được học vào tưduy giải quyết một vấn đề chẳng hạn một bài toán mới, một vấn đề gặp trong thựctế

Năm học 2018 – 2019 tôi được giao nhiệm vụ giảng dạy môn toán lớp 7.Trong đó, phân môn hình học thực sự là một bước chuyển quan trọng đối với họcsinh lớp 7 Lần đầu tiên các em được làm quen với các định lý hình học, làm quenvới suy luận chứng minh hình và nó thực sự không hề dễ dàng với các em mộtchút nào Nhất là lâu nay các em quen với việc làm những bài tập với cách làmquen thuộc hoặc đã có bài mẫu Đối với việc học hình học thì khác, các em cầndành thời gian để tìm hiểu, quan sát, phân tích, suy luận, đề ra phương án giảiquyết, sau đó trình bày lời giải một cách logic và rút ra kinh nghiệm, tuy là khókhăn nhưng đó lại là cơ hội tốt giúp các em phát triển năng lực phát hiện, giảiquyết vấn đề Cá nhân tôi thấy việc giải quyết một bài toán chứng minh hình học

có rất nhiều tương đồng với việc chúng ta giải quyết một vấn đề trong cuộc sốnghàng ngày

Từ những phân tích trên và với mong muốn hình học không còn là áp lực vớihọc trò nữa mà là một cơ hội để các em phát huy và bồi dưỡng năng lực đặc biệt là

năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề tôi quyết định chọn đề tài sáng kiến kinh

nghiệm của mình là: “Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề thông qua dạy học hình học 7”

II Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu, đề xuất các giải pháp nhằm phát triển năng lực phát hiện và giảiquyết vấn đề cho học sinh trong quá trình dạy học hình học lớp 7 Góp phần nângcao năng lực cho các em

III Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

- Đề tài có nội dung chính: Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho

học sinh

- Đối tượng nghiên cứu, khảo sát, thực nghiệm là 73 học sinh lớp 7 năm học

2018- 2019

- Phạm vi nghiên cứu là chương trình hình học lớp 7

IV Ý nghĩa của sang kiến kinh nghiệm:

a) Đối với giáo viên:

- Nghiên cứu tìm hiểu thêm về định hướng dạy học phát triển năng lực chohọc sinh

- Hiểu rõ về năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề

- Hiểu, nắm bắt được những khó khăn của các em HS trong quá trình họctập hình học, từ đó có những biện pháp phù hợp để giúp đỡ các em, bồidưỡng năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh

b) Đối với học sinh

- Các em thay đổi thái độ tích cực trong quá trình học, yêu thích môn học

- Các em biết phân tích suy luận, đặt câu hỏi phát hiện vấn đề, tìm rahướng chứng minh và hoàn thành chứng minh một bài toán hình học

- Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề không chỉ trong họctập mà trong thực tiễn cuộc sống hằng ngày

B NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

1 Định hướng phát triển năng lực cho học sinh

Căn cứ vào định hướng giáo dục phát triển năng lực, và mục tiêu giáo dục theo địnhhướng đổi mới tôi đã nêu trong phần đặt vấn đề thì mục tiêu dạy học cần phải thay đổi

để phù hợp

Chẳng hạn trong bài “tổng ba góc của một tam giác”

Mục tiêu truyền thống: Học sinh nắm được định lý tổng ba góc của một tam giác Mục tiêu theo định hướng năng lực: HS thực hành đo đạc, cắt ghép dự đoán và suy luận chứng minh được định lý tổng ba góc của một tam giác bằng 180 0

Trong mục tiêu theo định hướng năng lực ở bên dưới thì rõ ràng điều được trú trọng

ở đây không phải là kiến thức mà chính là quá trình hình thành kiến thức, thông quaquá trình hình thành kiến thức học sinh không chỉ đạt được kiến thức mà mục tiêu

quan trọng hơn là các em sẽ hình thành và phát triển được năng lực của mình

2 Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề đối với học sinh

Năng lực phát hiện giải quyết vấn đề là một trong những năng lực cơ bản cần thiếtcho mỗi người Bởi lẽ, cuộc sống mỗi người chúng ta luôn phải đối mặt và giải quyếtrất nhiều các vấn đề tình huống khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp

Thông qua tìm hiểu các định nghĩa thì chúng ta có thể hiểu năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh là khả năng của học sinh phối hợp vận dụng những kinh nghiệm bản thân, kiến thức, kĩ năng được học và rèn luyện để phát hiện và giải quyết thành công các tình huống có vấn đề trong học tập và trong cuộc sống của các

- Xác định được và biết tìm hiểu các thông tin liên quan đến vấn đề, đề xuất được

giải pháp giải quyết vấn đề

- Thực hiện được giải pháp giải quyết vấn đề và nhận ra sự phù hợp hay không

phù hợp của vấn đề

Mối quan hệ giữa năng lực với kiến thức, kỹ năng và thái độ:

Năng lực thể hiện sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố (phẩm chất, kiến thức và kĩnăng) được thể hiện thông qua các hoạt động của cá nhân nhằm giải quyết những tìnhhuống

Như vậy, kiến thức, kỹ năng, thái độ là cơ sở cần thiết để hình thành năng lực trongmột lĩnh vực hoạt động nào đó Tuy nhiên, nếu chỉ có kiến thức, kỹ năng trong một lĩnh

vực nào đó thì chưa chắc đã được coi là có năng lực, mà còn cần đến việc sử dụng hiệuquả các nguồn kiến thức, kỹ năng cùng với thái độ, giá trị, trách nhiệm bản thân để thựchiện thành công các nhiệm vụ và giải quyết các vấn đề phát sinh Có thể mô tả qua sơ đồsau:

Từ những phân tích trên, để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho

học sinh theo tôi cần hai yếu tố chính:

- Các em rất ít khi tò mò, chủ động đặt câu hỏi, đưa ra ý kiến để khám phá một

kiến thức mới như một định lý, một khái niệm hình học dù những kiến thức đókhá gần gũi, và dễ dàng phát hiện được

- Các em rất lúng túng trong những bài toán chứng minh, đứng trước một bài

toán không biết nên giải quyết như thế nào chỉ làm được các câu dễ, quenthuộc, gặp bài toán phức tạp một chút thì không biết phân tích, suy luận tìmhướng giải

- Khi biết hướng chứng minh rồi thì các em lại gặp khó khăn trong việc trình bày

lời giải sao cho logic, đầy đủ

- Sau mỗi vấn đề, mỗi bài toán giải xong đa phần các em đều kết thúc luôn hoạt

động mà bỏ qua việc đánh giá, rút kinh nghiệm và nghiên cứu sâu giải pháp đãthực hiện

- Nhiều em không có động lực học, không có sự nỗ lực trong học tập, lười suy

nghĩ

2 Nguyên nhân

Có thể chỉ ra một vài nguyên nhân:

Năng lực được hình thành, phát triển thông qua vận dụng kiến thức, kĩ năng vào giải quyết vấn đề

- Do trước đây việc học quá chú trọng đến kiến thức, rèn luyện kĩ năng, luyện tập

theo cái có sẵn, học sinh không được rèn luyện sự linh hoạt, sáng tạo, khả năngphát hiện và giải quyết vấn đề

- Các em mới làm quen với hình học, đặc biệt là với chứng minh hình học nên

cần thời gian để quen dần với cách suy luận để chứng minh

- Các em còn ngại phát biểu, ngại đưa ra ý kiến của mình khi giáo viên đưa ra

câu hỏi hoặc vấn đề trước lớp

- Tâm lý nặng nề về điểm số, gây áp lực cho các em Điều này vô tình biến mục

đích học tập của các em trở thành có gắng để đạt được điểm cao, dẫn tới áp lực,việc học trở thành bắt buộc và các em không còn chủ động khám phá kiến thức

- Trong quá trình giảng dạy áp lực về nội dung kiến thức cần đạt được, áp lực về

kết quả học tập của học sinh khiến đôi khi giáo viên chỉ có thời gian để tậptrung dạy cho hết kiến thức mà không có nhiều thời gian dành cho việc thiết kếcác hoạt động để học sinh được khám phá, phát hiện và giải quyết các vấn đề.Trước những thực trạng trên tôi xin đề xuất một vài giải pháp khắc phục

III Giải pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong quá trình dạy học hình học

1 Tạo động lực học tập cho học sinh

Muốn phát triển được năng lực phát hiện và giải quyết vấn trước hết giáo viêncần xây dựng cho các em một thái độ học tập tích cực

Đối với các em học sinh thì thầy cô có ảnh hưởng rất lớn đến suy nghĩ, cũng như

thái độ của các em Để tạo động lực cho các em thì thầy cô không chỉ là người truyền kiến thức mà hơn thế nữa thầy cô phải truyền cảm hứng và năng lượng cho các em Muốn thay đổi học sinh thì theo quan điểm của tôi là bản thân giáo viên

cần lỗ lực cố gắng hoàn thiện mình mỗi ngày

- Trước tiên giáo viên cần tạo một không khí lớp học tích cực, thân thiện bằng

cách: giáo viên vui vẻ, nhiệt tình, khuyến khích các em chia sẻ ý kiến của mình.Tránh và hạn chế việc bắt học, hay trách phạt các em để việc học của các em làchủ động

- Thường xuyên chia sẻ với các em những điều hay, những câu chuyện ý nghĩa

trong cuộc sống để định hướng cho các em những suy nghĩ đúng đắn

- Bổ sung vào tiết dạy những bài tập thú vị đòi hỏi sự sáng tạo, cho các em phát

huy khả năng của mình, thấy ý nghĩa của môn học

- Hướng dẫn các em phương pháp học tập hiệu quả

Thật sự không hề dễ dàng để khiến tất cả các em học sinh đều có suy nghĩ và thái

độ tích cực, tuy nhiên với tư cách là một giáo viên là một người hướng dẫn, hãyđảm bảo mỗi giáo viên chúng ta luôn lỗ lực cố gắng để giúp đỡ động viên các em

2 Thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh

Mối quan hệ giữa năng lực giải quyết vấn đề và kiến thức, kỹ năng như một đườngxoắn ốc Để giải quyết một vấn đề mới các em cần có vấn kiến thức, kỹ năng nhấtđịnh, và sau khi giải quyết xong vấn đề các em lại kiến tạo được những kiến thức kỹnăng mới để tiếp tục giải quyết các tình huống khác, từ đó năng lực phát hiện và giảiquyết vấn đề của các ngày càng được nâng cao và phát triển

Chẳng hạn để học bài định lý tổng ba góc của tam giác:

 HS cần có các kiến thức kỹ năng:

- Kiến thức: Các kiến thức cơ bản về tam giác, kiến thức về hai đường thẳng

song song, số đo của góc bẹt;

- Kỹ năng: Các kỹ năng vẽ đường thẳng song song với đường thẳng cho

trước, đo góc, tính toán

 Sau khi học xong bài thì các em có thêm kiến thức là tổng ba góc của một tamgiác bằng 1800 và kỹ năng phân tích tìm số đo của một góc trong tam giác.Những kiến thức kỹ năng mới này sẽ được sử dụng để giải quyết nhiều vấn đềmới như: góc ngoài tam giác, tổng hai góc nhọn trong tam giác vuông, số đocác góc trong tam giác vuông cân, tam giác đều hay sử dụng giải quyết cácbài tập tính số đo góc, hay chứng minh góc bằng nhau

Như vậy, theo tôi để giải quyết vấn đề phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh thì biện pháp là biến quá trình học tập của các em trở thành quá trình các em tích cực phát hiện và giải quyết các vấn đề trong toán học cũng như trong cuộc sống

Để làm được điều này thì mỗi hoạt động đưa ra cho học sinh Giáo viên cần chú

ý những điều sau:

- Các tình huống học tập hấp dẫn, thực tế.

- Các yêu cầu, nhiệm vụ đưa ra phải phù hợp với năng lực, kiến thức của các nhóm học sinh trong lớp, tạo cho các em sự tò mò muốn khám phá, muốn chinh phục.

- Chú trọng cho các em cách phân tích, tìm tòi giải quyết vấn đề

Hình học lớp 7 khá trực quan, gần gũi, dễ liên hệ với thực tế, các suy luận thì logic,

có tính xâu chuỗi vì vậy có rất nhiều cơ hội cho giáo viên thiết kế hoạt động Tất nhiên, để làm được điều này không chỉ đòi hỏi sự đầu tư nghiên cứu của giáo viên mà còn đòi hỏi ở năng lực sáng tạo, thiết kế tổ chức của từng giáo viên nữa.

Với khả năng của mình tôi xin lấy một vài ví dụ tôi đã thiết kế và tổ chức cho họcsinh học tập khá hiệu quả

a) Trong dạy học các khái niệm hình học.

Đối với các khái niệm hình học tôi thường tìm kiếm các hình ảnh trực quan để họcsinh thấy được sự tồn tại của các khái niệm, đặc biệt là các hình ảnh trong thực tếcuộc sống gần gũi Dành thời gian để các em tự hình thành được khái niệm, tự phátbiểu khái niệm theo cách hiểu của mình, và tự xây dựng cách vẽ hình Luôn trú trọngđặt các câu hỏi để làm rõ hơn các khái niệm

Tóm lại là trong dạy học khái niệm cần:

- Chú trọng quá trình cho học sinh tiếp cận khái niệm

- Khuyến khích học sinh tự hình thành và hoàn thiện khái niệm

- Có các câu hỏi bài tập mở rộng, củng cố khái niệm

Một vài ví dụ:

Ví dụ 1: Dạy định nghĩa hai đường thẳng vuông góc tôi thực hiện như sau:

* Chiếu cho các em quan sát các hình ảnh có hai đường thẳng vuông góc

Vì tiểu học các em cũng đã làm quen với hình ảnh vuông góc, nên giáo viên có thể đặt

câu hỏi: Theo em cô đang muốn nói đến điều gì từ những hình ảnh trên?Hãy mô tả bằng hình vẽ?

Học sinh thường vẽ 1 cách tương đối hai đường thẳng vuông góc

Dựa vào kiến thức hình học em đã học thì em có nhận xét gì về hai đường thẳng em mới vẽ?

Cố gắng định hướng các em nói đươc: Cắt nhau và tạo thành 1, 2, 3, hoặc 4 gócvuông

Giáo viên đặt vấn đề, vậy để có thể khẳng định hai đường thẳng vuông góc chúng ta cần đến 1, 2, 3, hay 4 góc tạo thành là góc vuông?

Các em sẽ trả lời thông qua hoạt động sau

* Hoạt động gấp giấy:

Bước 1: Giáo viên gấp đôi tờ giấy lại một cách bất kì

Bước 2: Yêu cầu 1 em lên gấp để được 1 nếp gấp nữa vuông góc với nếp gấp đã cho

Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát: Để gấp được được nếp gấp vuông góc với nếp gấp trước đó bạn đã gấp như thế nào? Khi gấp như thế bạn tạo thành mấy góc vuông? Và khi mở tờ giấy ra bạn có mấy góc vuông?

Vậy gấp để tạo thành 1 góc vuông và khi mở ra thì thu được 2 đường thẳng cắt nhau

và tạo thành 4 góc vuông Từ đó các em nghiêng về đáp án hai đường thẳng vuông góc với nhau khi nào?

Giáo viên chọn một em có câu trả lời là khi tạo thành 1 góc vuông và yêu cầu em giảithích vì sao em lại nghĩ như vậy

* Để hoàn thiện câu trả lời các em cùng làm bài toán:

Giáo viên quay trở lại với hình vẽ mô phỏng

ban đầu, đặt tên cho đường thẳng và điểm,

cho 1 góc bằng 900 Yêu cầu em HS mới trả

lời hãy chứng tỏ 3 góc còn lại cũng bằng 900

Từ những hoạt động trên theo em thế nào

là hai đường thẳng vuông góc?

Từ đó rút ra cách để chứng minh hai đường

thẳng vuông góc

Ví dụ 2: Dạy học định nghĩa hai tam giác bằng nhau.

* Đặt vấn đề dẫn dắt học sinh tới định nghĩa hai tam giác bằng nhau: Tôi liên hệ vớihai đoạn thẳng bằng nhau, hai góc bằng nhau để học sinh dễ hiểu

Chuẩn bị: Hai que thẳng bằng nhau, cắt 2 góc bằng nhau, cắt 2 tam giác bằng nhau

Tôi đưa ra và yêu cầu các em cho biết làm sao để xác định là hai chiếc que, hai góc này bằng nhau? Vậy hai tam giác thì như thế nào?Từ đó các em dễ dàng suy ra được cách kiêm tra hai tam giác bằng nhau là chồng khít lên nhau?

Tôi gọi 1 em lên kiểm chứng, và yêu cầu các em nhận xét về số đo góc cũng như độ dài các cạnh của hai tam giác?

Thường các em không nói được sự tương ứng của đỉnh

và cạnh, để chú ý về sự tương ứng về đỉnh, cạnh, góc Để

học sinh hiểu tại sao như vậy thì tôi sử dụng hai tam giác

ban đầu và xoay lệch đỉnh, khi đó hai tam giác không khít

lên nhau nữa, tôi hỏi học sinh có thấy điều gì mâu thuẫn?

Vậy tại sao lại như vậy ? (do các đỉnh và cạnh không

tương ứng) từ đó các em tự bổ sung thêm vào định nghĩa

Sau đó là cụ thể với tam giác ABC bằng tam giác MNP, chú ý cách ký hiệu

* Củng cố định nghĩa: Tôi tập trung chú ý cho các em viết đúng đỉnh của hai tam giácbằng nhau, nhận diện một vài hình ảnh thực tế

Bài 1: Trước tiên, tôi yêu cầu các em

nêu cách nhận biết hai tam giác bằng

nhau từ định nghĩa?

Đưa bảng phụ hoặc trình chiếu 2 hình

ảnh với yêu cầu các em chỉ ra các đỉnh

Bài 2: Tôi đặt vấn đề ngược lại, nếu đã cho hai tam giác bằng nhau rồi thì các em

suy ra điều gì? Và cho các em đứng tại chỗ làm ?3SGK

Bài 3: Hoạt động gấp giấy: Với 1 tờ giấy A4 hãy gấp theo nhiều cách nhất để thu

được 2 tam giác bằng nhau (không cắt giấy)? Tôi cho các em hoạt động theo nhóm

đôi, và các em hoạt động rất sôi nổi

Sau hoạt động đó tôi hướng dẫn các em cách gấp hộp kim tự tháp từ giấy bằng gấpliên tiếp các tam giác bằng nhau vì có nhiều bước gấp tạo hai tam giác bằng nhau

Ví dụ 3: Dạy định nghĩa tam giác cân

* Tôi cho học sinh quan sát các hình ảnh về tam giác cân:

Những tam giác xuất hiện trên hình có gì đặc biệt? Hãy tự mình vẽ 1 tam giác như vậy?

* GV đưa ra các câu hỏi để các em tự hoàn thiện khái niệm tam giác cân:

Theo em thế nào là tam giác cân? Cách vẽ một tam giác cân?

Có sự khác nhau giữa các đỉnh và các cạnh của tam giác cân không?

* Chọn một vài bài tập cho học sinh:

Bài tập 1: Tìm trong thực tế các hình ảnh của tam giác cân

Bài tập 2: Cho hình vẽ sau, tìm các tam

giác cân ở trên hình 1, xác định đỉnh của

tam giác cân, cạnh bên, đáy và góc

Hình 1

Bài tập3: Cho đoạn thẳng BC, vẽ d là

trung trực của đoạn thẳng BC Trên BC

lấy điểm A (Không trùng với trung điểm

của BC) Chứng tỏ tam giác ABC cân

tại A

Từ bài toán 3, em có cách nào để vẽ

nhanh chóng tam giác ABC cân mà chỉ