Luận văn Nhu cầu sống độc thân tạm thời của giới trẻ Việt Nam hiện nay

rong một vài thập kỷ gần đây, lối sống độc thân, kết hôn muộn, đã và đang diễn ra ở các nước phát triển, đặc biệt là Mỹ và các nước phương Tây như Đức, Pháp, Anh v.v. Theo như tờ “La Vanguardia”, ngày càng có nhiều người ở độ tuổi thanh niên và trung niên tại các nước phát triển đã chọn lựa cuộc sống độc thân. Kết quả thăm dò của tờ báo này cho thấy tại Mỹ số hộ gia đình do vợ chồng tạo lập giảm từ 80% của những năm 50 của thế kỷ 20 xuống còn 50% những năm đầu thế kỷ 21 . Số người Mỹ không kết hôn đã gia tăng từ năm 1960 khiến cho tỷ lệ sống độc thân thì từ trước đến nay cao chưa từng có.

PHAN MO DAU NHUNG VAN DE CHUNG

1 Ly do chon dé tai

Trong một vài thập kỷ gần đây, lối sống độc thân, kết hôn muộn, đã

và đang diễn ra ở các nước phát triển, đặc biệt là Mỹ và các nước phương Tây như Đức, Pháp, Anh v.v

Theo như tờ “La Vanguardia”, ngày càng có nhiều người ở độ tuối

thanh miên và trung niên tại các nước phát triển đã chọn lựa cuộc sông độc

thân Kết quả thăm dò của tờ báo này cho thấy tại Mỹ số hộ gia đình do vợ chồng tạo lập giảm từ 80% của những năm 50 của thế kỷ 20 xuống còn

50% những năm đầu thế kỷ 21

Số người Mỹ không kết hôn đã gia tăng từ năm 1960 khiến cho tỷ lệ

sông độc thân thì từ trước đến nay cao chưa từng có Có 48% phụ nữ không kết hôn so với 44% ở đàn ông Độ tuối kết hôn trung bình của nam nữ ở nước này cũng lùi lại Có thể thấy rõ ràng qua bảng số liệu rằng người Mỹ ngày càng kết hôn muộn hơn trong gần bốn mươi năm qua (1960-1998) thể

hiện ở tuổi kết hôn trung bình của nam đã tăng lên 4 tuổi (từ 23 đến 27 tuổi) và của nữ là 5 tuôi (từ 20 đến 25 tuổi)

Hệ quả là hiện nay, Mỹ là quốc gia có nhiều người sống độc thân nhất - chiếm 58.1% dan số Ở Mỹ, có 43% người trưởng thành (tương đương với 87 triệu người) tự cho mình là độc thân trong đó chỉ riêng thành

phố New Jork, đã có đến 70% dân số sông độc thân”

Sống độc thân hiện nay trên thế giới nhất là châu Âu đang trở thành trào lưu thời thượng Ở Tây Âu, theo Eurostar, số người sống độc thân là

158 triệu, chiếm 55% dan s6 Irlandia, 50% dan số Phần Lan, 50% dân số

Thuy Điền 46% dân số Pháp

„ Độc thân - mốt sóng của giới trẻ hiện đại Vietnam.net ngày 23/10/2005

“ Độc thân - môt sông của giới trẻ hiện đại Vietnam.net ngày 23/10/2005

Tại Pháp, số người sống độc thân đã tăng từ 5 triệu người (năm

1999) lên l4 triệu người (2004} Ở Tây Ban Nha có 6 triệu người độc thân,

trong đó có 26% nam và 18% nữ trong độ tuổi 35 — 39, 13% đàn ông và

10.26% phụ nữ ở tuổi 45-50 sống một mình Tại một nước có tới 90% số dân theo đạo Thiên chúa như Ba Lan, vẫn có 60% số dân vẫn chấp nhận

việc phụ nữ không có chồng mà có con Số những bà mẹ “một mình” nuôi con đang trở thành lực lượng đông đảo trong xã hội, chiếm tới 15% số gia đình của nước này Sống độc thân đã trở thành một nhu cầu của con người

ở các nước tư bản phát triển

Các nước Châu Á cũng không năm ngoài xu hướng này Trong hơn một thập niên trở lại đây, ngày càng có nhiều thanh niên châu Á chọn cách sống độc thân Nhật là quốc gia có số thanh niên độc thân ở độ tuôi 20-40 tăng vọt trong hai thập kỷ qua Theo thống kê của một tờ báo ở Nhật thì có 25% nam và 16% nữ thanh niên ở độ tuôi 30 quyết định sống độc thân và không sinh con Ở Hàn Quốc, tình hình cũng không có gì khả quan hơn

50% thanh niên Hàn Quốc chọn cuộc sống độc thân Xã hội Trung Quốc

cũng đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng không kết hôn lần thứ ba trong lịch sử khi hầu hết giới trẻ ở nước này không muốn lập gia đình sớm Theo thống kê, năm 1991, độ tuổi trung bình của phụ nữ Trung Quốc khi

kết hôn lần đầu tiên là 22.2; năm 1996 là 24.2 (riêng Thượng Hải là 25.3 và Bắc Kinh là 25.2)

Việt Nam là một nước nông nghiệp ở phương Đông, hôn nhân và gia đình từ xưa đến nay vẫn có một ý nghĩa hết sức hệ trọng Tuôi quy định của nhà nước Việt Nam hiện nay (ghi rõ trong Luật Hôn nhân và Gia đình) nam

đủ 20 tuôi, nữ đến 18 tuổi được phép đăng ký kết hôn Tuy nhiên, những số

liệu thống kê của Cục thống kê Việt Nam lại cho thấy tuổi kết hôn trung

3 Dịch vụ dành cho người độc thân lên ngôi Tạp chí khoa học công nghệ số tháng 8-9/2005, trang 67

* Độc thân - mốt sống của giới trẻ hiện đại Vietnam.net ngày 23/10/2005

* Mốt độc thân của giới trẻ châu Á http:// www.vnn.vn/nhipsongtre/2005/9/79028.vip

° “Khủng hoảng độc thân” tại Trung Quốc http:// www.vnn vn/thegioi/2006/04/556865/

bình lần đầu của cả nam và nữ ở nước ta trong I5 năm gần đây có xu

hướng tăng Nếu như năm 1989, tuổi kết hôn trung bình lần đầu° của nam là 24.3 và nữ là 23.2 thì đến năm 2004, tuối kết hôn trung bình lần đầu đã

tăng lên đáng kế, của nam là 27.3 (ở nông thôn là 26.0 tuổi còn ở thành thị

là 28.6 tuổi) và ở nữ là 23.4 (trong đó, ở thành thị là 24 tuổi và nông thôn là

22.9 tuổi)

Bên cạnh đó, xét tỉ trọng đã từng kết hôn của nhóm tuôi 20-24 tuổi

cho thấy nếu như năm 1989 có 36.6% nam và 57.5% nữ đã kết hôn thì đến

năm 2004, tỉ trọng này đã giảm xuống, chỉ còn 20.1% nam và 42.7% nữ Việc độ tuổi kết hôn trung bình lần đầu tăng và tỉ trọng kết hôn giảm

đi rõ rệt trong vòng 15 năm phản ánh xu hướng kết hôn muộn nhìn chung

đang diễn ra ở Việt Nam đặc biệt là ở các đô thị Kết quả điều tra biến động dân số và Kế hoạch hoá gia đình năm 2004 đã đi đến kết luận: “ở đâu

có mức độ đô thị hoá cao hơn hoặc kinh tế phat triển hơn, ở đó Hgtười ta kết

hôn muộn hơn; và ở đâu nghèo hơn, thì ở đó người ta lại kết hôn sớm

hơn `”

Giáo sư Lê Thi trong một nghiên cứu về Phụ nữ độc thân đã khăng định: “A⁄@/ điểu đáng lưu ý là ở Việt Nam những người chủ trương sống độc thân không lập gia đình từ lúc trưởng thành đến khi về già rất hiếm hoi

và thường có những lý do đặc biệt" Tuy nhiên, liệu xu hướng kết hôn

muộn của giới trẻ Việt Nam hiện nay có phải là một dấu hiệu mở đầu cho

một xu hướng mới — xu hướng sống độc thân suốt đời như các nước phát

trién hay không? Để trả lời câu hỏi này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tai: “Nhu cau séng độc thân tạm thời của giới trẻ Việt Nam hiện nay” 2.Ý nghĩa của đề tài

7 Gái Trung Quốc ngày càng kén chọn http://vnexpress.net ngày 12/04/2006

Š Lê Thi Phu nữ độc thân ở Việt Nam NXB KHXH Hà Nội 2004, trang 23 ; ;

? Cục thống kê Việt Nam Điều tra biển động dân số và KHHGŒD 1/4/2004: Những kết quả chủ yếu trang 36.

-_ Xác định những yếu tố tâm lý - xã hội tạo nên nhu cầu sống độc thân

tạm thời (kết hôn muộn) của giới trẻ hiện nay;

- Đưa ra những định hướng nhằm giải toả những rào cản tâm lý đang cản trở giới trẻ đên với hôn nhân

tạ) Đôi tượng nghiên cứu

Nhu cầu sông độc thân tạm thời

4 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nhu cầu sống độc thân tạm thời của giới trẻ hiện nay nhăm mục đích xác định những yếu tổ tâm lý —- xã hội ảnh hưởng đến nhu câu sông độc thân tạm thời của giới trẻ hiện nay

5 Khách thể nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành trên 220 khách thể trong độ tuổi từ 22

đến 40 Trong đó có 170 khách thể được điều tra băng cách trực tiếp phát

'° Lê Thi Phụ nữ độc thân ở Việt Nam NXB KHXH, Hà Nội 2004, trang 28.

phiếu trưng cầu ý kiến và 50 khách thể được điều tra băng cách gửi phiếu trưng cầu ý kiến qua thư điện tử

6 Phạm vi nghiên cứu

Do tính chất của đề tài, chúng tôi giới hạn khách thể nghiên cứu là giới trẻ trí thức tại các thành phố lớn là Hà Nội, Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh

7, Các phương pháp nghiên cứu

7.1 Phuong pháp phán tích tài liệu

Chúng tôi đã tham khảo các tài liệu trong và ngoài nước có liên quan đến vấn đề nghiên cứu để xây đựng cơ sở lý luận cho việc triên khai nghiên

cứu thực tiễn, căn cứ vào các tài liệu tâm lý học, các tài liệu của các ngành

xã hội có liên quan như xã hội học, tôn giáo học v.v để tìm hiểu, đánh giá nhu cầu sông độc thân của giới trẻ Cụ thể, chúng tôi tiến hành đọc, nghiên

cứu phân tích và khái quát hoá các quan điểm, lý thuyết về nhu cầu, các

quan điểm, lý thuyết độc thân, các công trình nghiên cứu về nhu cầu và độc thân trước đó, đưa ra giả thuyết khoa học, xây dung cơ sở lý luận cho đề tài, tìm ra các phương án thích hợp cho bảng hỏi và kiểm tra các kết quả thu được từ các phương pháp khác

7.2 Phương pháp trưng cầu ý kiến bằng bảng hỏi

Phương pháp này được sử dụng đề thu thập những thông tin cần thiết

về vấn đề nghiên cứu Những câu hỏi được xây dựng cho phép đánh giá và

xác định được mỗi quan hệ, liên hệ của các mặt biểu hiện của nhu cầu, các mức độ nhu cầu sống độc thân tạm thời của giới trẻ

Trong các câu hỏi của phiếu trưng cầu ý kiến, chúng tôi đã sử dụng đan xen các câu hỏi đóng và các câu hỏi mở Trong một số câu hỏi đóng cũng có phương án trả lời mở để người trả lời được tự nhiên bày tỏ những ý

kiên, quan điêm riêng và bộc lộ những tình cảm, nhu câu chân thực của bản

thân

7.3 Phương pháp khai thúc thông tin trén mang Internet

Qua truy cập các trang web như htfp:/dantricom, http://vietnamnet.vn, http://google.com.vn, http://ttvnol.com, http://tuoitre.com.vn, http://vnexpress.net, http:/ www.docthan.com,

chúng tôi đã thu thập được các tài liệu liên quan đên vân đê độc thân, lịch

sử ra đời của lỗi sông độc thân trong và ngoài nước; các bài viết, các diễn đàn bàn vê lôi sông độc thân hiện nay trên thê giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng

7.4 Phương pháp điều tra qua thư điện tử

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, đặc biệt là mạng thông tin toàn câu đã khiến cho con người ở khắp mọi nơi trên thế giới xích

lại gần nhau hơn Thông qua những hộp thư điện tử (email), người ta có thể nhận được các thông tin, thư tín của bạn bè, người thân v.v trong thời

gian ngắn nhất dù họ đang ở bắt cứ đâu Đồng thời, cùng một lúc, họ cũng

có thể gửi một thông tin đến cho rất nhiều người với tốc độ cao và chỉ phí thấp

Từ những ưu điểm nồi bật nói trên của thư điện tử, chún ø tôi đã khai

thác nó như một phương pháp mới để triển khai đề tài nghiên cứu của

mình Do đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là giới trẻ - những người có điều kiện sử dụng mạng Internet nhiều nhất - nên việc tiến hành bằng

phương pháp này càng thuận lợi Thông qua các diễn đàn về người sống độc thân, chúng tôi đã lấy địa chỉ email của các thành viên trong đó và tiến hành gửi phiếu trưng cầu ý kiến Vì đây là một phương pháp nghiên cứu

mới được ứng dụng lần đầu nên chúng tôi chỉ hạn chế khách thể nghiên cứu

là 50 người

So sánh phiếu điều tra được phát trực tiếp với những phiếu điều tra qua thư điện tử, chúng tôi nhận thấy có sự khác biệt nhau khá rõ Những phiếu điều tra qua thư điện tử được trả lời một cách cần thận và đầy đủ hơn,

đặc biệt là các câu hỏi mở và câu trả lời “vì sao?” Đây là điều dễ giải thích vì những người trả lời qua email là những người khuyết danh, do đó

họ có thể tự do bày tỏ các quan điểm, ý kiến của mình một cách chân thực

nhất mà không sợ bị đánh giá Mặt khác, phiếu trưng cầu ý kiến được lưu

giữ trong hòm thư của khách thê nên họ có thể trả lời vào những lúc họ rảnh rỗi, có thời gian suy nghĩ kỹ các vấn đề

Thực tế nghiên cứu cho thấy, đây là một phương pháp nghiên cứu mới đem lại hiệu quả rất cao, vừa tiết kiệm thời gian, công sức cũng như các chi phí khác khi đi phát phiếu điều tra trực tiếp, vừa đảm bảo được tính

khuyết danh cho người trả lời

7.5 Phương pháp lập diễn đàn trên trang web

Chúng tôi mở 3 chủ đề bàn về vấn đề độc thân qua các điễn đàn trên

mang Internet, chủ yếu là trang web Trai tim Viét Nam (http://ttvnol.com) trong thời gian ba tháng (từ tháng 3 đến thang 6 năm 2006) để thu thập ý

kiến của các trí thức trẻ qua các diễn đàn dành cho người độc thân Cụ thé

đó là các chủ đề: Sống độc thân, là người trẻ, bạn nghĩ sao về quan niệm này?; Bạn đánh giá như thể nào vệ lỗi sống độc thân của trí thức trẻ hiện nay?Theo bạn, người độc thân có tính cách như thể nào? Các chủ đề này

đã thu hút rất nhiều người tham gia bàn luận, với nhiều luồng ý kiễn phong

phú, hữu ích cho đề tài

7.6 Phương pháp thẳng kê toán học

Chúng tôi sử dụng phần mêm SPSS 13.0 để thực hiện các bước trong

việc phân tích thống kê như: liệt kê dữ liệu, lập bảng số liệu, biếu đồ và các

thống kê suy luận nhằm chứng minh các giả thuyết băng các số liệu định

lượng và trên cơ sở đó rút ra những kêt luận về vân đê nghiên cứu của

minh

8 Giả thuyết nghiên cứu:

1 Lối sống độc thân tạm thời đang trở thành một nhu cầu ngày càng gia tang trong giới trẻ

2 Lối sống độc thân tạm thời của giới trẻ được biểu hiện ở các cấp

độ phát triển nhu cầu từ thấp đến cao - từ việc thoả mãn các nhu cau vat

chất tối thiểu đến việc thoả mãn nhu cầu tự hoàn thiện nhân cách con

người

PHAN NOI DUNG CHUONG I: CO SO LY LUAN

1 Các cách tiếp cận về nhu cầu

1.1 Tiếp cận hành vi về nhu cầu

Ngay từ thế kỷ XIX, các tác giả như W.Koler, E.Thorndike,

N.E.MIiIler đã có những thí nghiệm nghiên cứu về nhu cầu ở động vật đưa

ra “luật hiệu ứng” và giả thuyết về mối liên hệ kích thích - phản ứng và đi

đến kết luận nhu cầu có thể quyết định hành vi, khăng định các kiêu hành

vi của con vật được thúc đây bởi các nhu cầu Quan điểm của trường phái tâm lý học hành vi mới đã bố sung cho công thức S — R (kích thích - phản ứng) một biến số 0 - biến số trung gian về trạng thái nhu câu, trạng thái chờ đợi, kinh nghiệm sống Các tác giả này giải thích rằng 0 là biến số trung gian có tác dụng điều chỉnh đáp ứng phù hợp với kích thích vào cơ thẻ

E Tolman đã xem xét nhu cầu của con người thiên về quan điểm

sinh vật học Ông coi ham thích, những nhu cầu của con người, tiếp nhận

và đôi khi tương đương với nhu cầu của động vật Tolman đã tìm ra những nguyên tắc chung của hành vi vốn có ở động vật và ở con người, bỏ qua các khía cạnh bản chất xã hội của con người — cái đặc trưng cho quá trình phát triển của mỗi người như là một nhân cách Những khái niệm mà E.Tolman sử dụng để nghiên cứu nhu cầu, động cơ hành vi như ham thích thứ nhất, thứ hai, những kích thích cơ thể không giúp gì cho việc phát hiện ra cấu trúc nhu cầu của con người, không chỉ ra được hệ thống nhu cầu phức tạp có thứ bậc của chúng

C.Hunt cho rằng “hành vi” là bản năng trực tiếp xác định nhu câu cơ thể và băng tống số những động cơ được xác định

Xét về mặt quan điểm, các nhà hành vi không coi nhu cầu thuộc về

tâm lý, tuy nhiên trên thực tế, các thực nghiệm của họ lại tập trung khá rõ

và kỹ về nhu câu, đặc biệt là những nhu cầu cụ thể, nhu câu sinh lý Tuy

nhiên, điểm hạn chế của các nhà tâm lý học hành vi là đồng nhất nhu cầu

của con người với nhu cầu ở động vật

Nhu câu sống độc thân tạm thời của giới trẻ là một nhu câu tâm lý,

chỉ tồn tại ở con người, đặc biệt là những người có sự phát triển cao trong nhận thức - những trí thức Chính vì vậy, không thê đồng nhất nhu câu của

con người với nhu cầu động vật, càng không thể coi rằng nhu cầu không

thuộc về tâm lý như quan điểm của các nhà tâm lý học hành vi

1.2 Tiếp cận sinh học về nhu cầu

Clack Hull đại diện cho cách tiếp cận sinh học về nhu cầu với thuyết

xung năng cho răng các nhu cầu sinh lý chi phối đời sống con người Ông không phủ nhận sự có mặt của những nhu cầu, động cơ khác, nhưng theo ông chúng kết hợp và bị chi phối bởi nhu cầu thể chất thúc đây hoạt động của Con người

Về bản chất, thuyết xung năng đã sinh vật hoá nhu cầu của con người, xem nhu cầu như là xung năng mang tính vật, nảy sinh từ sự thiếu thức ăn, nước uống, không khí, nguy hiểm qua đó phủ nhận tính xã hội,

bản chất xã hội của nhu cầu, quy gan nhu cầu nội tâm và nhu cầu xã hội đều do yếu tố sinh vật tạo ra

Xét trên một khía cạnh nhỏ, nhu cầu song độc thân tạm thời của giới

trẻ cũng xuất phát từ những nhu câu vật chất, sinh lý cơ bản, nhưng không

thể nói rằng đó là nhu cầu duy nhất Trên thực tế, nhu cầu sống độc thân tạm thời còn là sự phản ánh của các cấp bậc nhu cầu khác nhau, cao nhất là nhu câu tự khăng định mình, nhu câu hoàn thiện nhân cách cá nhân

1.3 Tiếp cận phân tâm về nhu cầu

Thuyết phân tâm học do S Freud (1856 - 1939) sáng lập nên Trong quá trình nghiên cứu của mình, Freud đã đề cập đến vấn đề nhu cầu của cơ thể trong “lý thuyết bản năng của con người” Ông khăng định, phân tâm

học coi nhu cầu tự do cá nhân như các nhu câu tự nhiên, đặc biệt nhu cầu

tình dục Việc thoả mãn nhu cầu tình dục sẽ giải phóng năng lượng tự

nhiên, và như thế, tự do cá nhân thực sự được tôn trọng Nếu kìm hãm nhu

cầu này sẽ dẫn đến hành vi mất định hướng của con người Theo S.Freud:

“Khát dục trong phân tâm học không có ý nói đến những việc thoả mãn thông thường mà là sự đòi hỏi thoả mãn những khao khát mãnh liệt Những mong muốn này được thoả mãn sẽ đem lại cho con người những khoái cảm

đặc biệt và sẽ tạo ra một trạng thái tâm lý sung sướng, khoan khoái, dễ

chịu Khi một khát vọng nào đó chưa được thoả mãn thì sự căng thăng tâm

ly sẽ lên đến tột đỉnh”

Erick Fromm, người theo trường phái phân tâm học mới quan niệm

rằng: “Nhu cầu tạo ra cái tự nhiên của con người, đó là các nhu cầu:

I Nhu câu quan hệ người - người

Nhu cầu tôn tại cái tâm của con người

Nhu cầu đồng nhất bản chất xã hội với dân tộc, giai cấp, tôn giáo Nhu câu về sự bên vững và hài hoà

Nhu cầu nhận thức, nghiên cứu

Những nhu cầu này là thành phần tạo nên nhân cách””

Thuyết phân tâm học nhắn mạnh nhiêu đến nhu cầu sinh học, đặc

biệt là nhu cầu tính dục, xem đây như là một nhu cầu quan trọng, quyết định đến hành vi mắt định hướng của con người Trong khi đó, các nhu cầu

xã hội chưa được các nhà phân tâm học quan tâm đên một cách đây đủ

"Freud Phan tâm học NXB Đại học quốc gia Hà Nội, trang 47,

' Nguyễn Ngọc Bích, Tâm 1ý học nhân cách, NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2000, tr 70

11

Nhu cầu sống độc thân tạm thời là nhu cầu tâm lý — xã hội Chính vì

vậy, khi phân tích về nhu cầu này mà chỉ nhân mạnh đến nhu cầu sinh học,

nhu cầu tính dục như các nhà phân tâm học thì sẽ là một thiếu sót lớn, chưa

bao hàm được các khía cạnh phong phú của vẫn đê

1.4 Tiếp cận Gestalt về nhu cầu

Trường phai Gestalt ra doi vao khoang nam 1913 do V.Kohler (1887

- 1967), C.Koffka (1886 - 1941), K.Lewin (1890 - 1947) sang lap

Theo K.Lewin, nhu cầu là cơ sở tính tích cực của bất kỳ hình thức

hoạt động nào, nhu cầu là khát vọng, là xu hướng thực thi, thực hiện một mục đích nào đó đặt ra trước chủ thê Đề phân biệt khái niệm nhu cầu của mình với các khái niệm nhu cầu mang tính sinh học mà các tác giả trước đó

thường hay đề cập đến, Lewin gọi chúng là nhu cầu lượng tử Nhu cầu này

sẽ được hình thành trong nhân cách Hệ thống căng thắng luôn luôn có xu hướng phóng điện, lúc phóng điện cũng là lúc diễn ra sự thoả mãn nhu câu

Nhu cầu song độc thân tạm thời xét ở khía cạnh tích cực là cơ sở để giới trẻ thực hiện các dự định riêng, các hoài bão khác nhau cho sự nghiệp Nhưng nếu coi đó là cơ sở tích cực cho mọi hoạt động của giới trẻ thì hoàn toàn phiến điện vì còn nhiều yếu tố khác cả về khách quan và chủ quan quy

định điều này

1.5 Tiếp cận nhân văn về nhu cầu

Tâm lý học nhân văn ra đời như một khuynh hướng đối lập với tâm

lý học hành vi và phân tâm học Tiêu biểu cho lý thuyết về nhu cầu của tâm

lý học nhân văn là “thuyết thứ bậc nhu cầu” của A.Maslow (1908 - 1970) Theo lý thuyết của Maslow, nhu cầu của con người hình thành tạo nên một

hệ thống và có thứ bậc từ cấp thiết đến ít cấp thiết hơn

Theo Maslow, tầm quan trọng của các nhu cầu được sắp xếp theo thứ

tự từ đưới lên trên theo thang nhu cầu: từ mức thứ nhất là nhu cầu vật chất

đến mức thứ năm là nhu cầu tự hoàn thiện mình Bốn mức nhu cầu đầu tiên

ông gọi là nhóm nhu cầu thiếu hụt Còn ở mức thứ năm, ông chia nhỏ hơn:

nhu cầu thầm mỹ, nhu cầu sảng tạo, nhu cầu hiểu biết tạo thành nhóm

các nhu cầu phát triển Sự phân chia này tùy theo thang bậc, nhưng nó không phải là ôn định mà chúng linh hoạt, thay đối tuỳ theo điều kiện cụ

thể

Thang nhu cầu của Maslow đã thê hiện đầy đủ và rõ ràng các cấp bậc khác nhau nhu cầu của con người Nhu cầu sống độc thân tạm thời của giới trẻ không chỉ năm ở riêng một thang bậc nào mà nó biêu hiện đây đủ các

cấp bậc khác nhau trong thang nhu cầu đó

1.6 Tiếp cận Mác - xit về nhu cầu

Nghiên cứu nhu cầu trong tâm lý học Mác - xit chủ yếu dựa trên nền tảng của tâm lý học hoạt động (A.N.Leonchiev) và trường phái tâm thế (D.N.Uznatze) của Liên Xô cũ

D.N.Uznatze người sáng lập ra và đại điện cho trường phái thuyết

“tâm thế” đã đẻ cập tới khái niệm nhu cầu và ý nghĩa của nó đối với hoạt động sông của con người Nhu cầu là nguồn gốc của tính tích cực của con người Không có nhu cầu thì không có tính tích cực Với ý nghĩa đó thì khái niệm nhu cầu rất rộng, nó liên quan đến tất cả những gì cân thiết đối với cơ thể sống D.N.Uznatze cho rang, khi chủ thế hướng vào môi trường

bên ngoài nhăm mục đích thoả mãn nhu cầu trước mắt thì một tình trạng nhất định xuất hiện, gây ra trong chủ thế một tâm thế nhất định và thông

qua tâm thế này hướng dẫn toàn bộ hành vi tiếp theo của nó

A.G.Kovaliov xem nhu cầu chính là nguồn gốc bên trong tạo nên tính tích cực của con người Nhu cầu là sự đòi hỏi của các cá nhân và các nhóm người khác nhau muốn có những điều kiện nhất định để sống và phát

triển Nhu cầu quy định sự hoạt động xã hội của các cá nhân, các giai cấp, của các tập thê

X.L.Rubinstêin trong nhiều công trình nghiên cứu của mình đã bàn

đến khái niệm nhu cầu Dựa trên quan điểm triết học Mác — Lênin, ông đã

đưa ra một hệ thống tri thức phong phú trong đó có thuyết về nhu cầu

Đề tôn tại và phát triển, con người phải luôn vận động và hoạt động đáp ứng những đòi hỏi nhất định Còn khả năng đáp ứng những đòi hỏi ấy của con người đến đâu thì lại phụ thuộc vào thế giới đối tượng và cũng phụ

thuộc vào chính năng lực của con người Từ đây, ta có thể nhận thấy một

cách hết sức rõ ràng và cụ thể nhu cầu là những đòi hỏi cần phải được thoả

mãn đề đảm bảo cho sự tổn tại và phát triển của con người Như vậy, khi

nói đến nhu câu là nói đến sự đòi hỏi cần thiết của con người về một cái gì

đó, hay một điều gì đó năm bên ngoài con người Chính “cái gì đó” (đối

tượng) sẽ có khả năng đáp ứng nhu cầu của con người thông qua hoạt động

của chính bản thân con người Khi nói đến nhu cầu sẽ xuất hiện hai hệ

thống mà ta đễ dàng nhận ra đó là, thế giới đối tượng và trạng thái tâm lý

của chủ thể Nói cách khác, đó là mối quan hệ thống nhất giữa yếu tô khách

quan (của đối tượng) và yếu tố chủ quan (của chủ thể) trong hoạt động thoả mãn nhu cầu

Từ luận điểm trên đây về nhu cầu, ta có thể nhận thấy răng nhu cầu của con người vừa mang tính thụ động vừa mang tính tích cực Điều này có

thể giải thích thông qua một số điểm như sau:

- Thứ nhất, sự đòi hỏi cần phải được thoả mãn ở chính bản thân chủ

thể (xuất hiện nhu cầu) Nhưng nhu cầu có được thoả mãn hay không còn phụ thuộc vào chính hệ thống đối tượng thoả mãn nhu cầu trong hoàn cảnh

cụ thể Bản thân chủ thể trải nghiệm nhu cầu sẽ chịu sự quy định bởi các đối tượng trong thế giới xung quanh Khả năng thoả mãn nhu câu ở chủ thể

Sẽ rơi vào trạng thái bị động Xét trong bối cảnh cụ thể đó nhu cầu của con

người mang tính thụ động

- Thứ hai, chính sự tồn tại của nhu cầu lại thúc đây hoạt động, kích thích hoạt động Nhu cầu phát huy được tính tích cực của mình trong quá

trình tìm kiếm đối tượng, tìm kiếm phương thức, phương tiện thoả mãn nhu cầu Ở trường hợp này, người ta nói nhu cầu mang tính tích cực Trong công trình nghiên cứu của mình X.L.Rubinstein rất có lý khi cho rằng: con người là một thực thể và thực thể này đang trải nghiệm những thiếu thốn, kết quả là thực thể ấy có ý hướng tích cực để tìm kiếm đối tượng thoả mãn Như vậy, trên thực tế đã tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về nhu

cầu Các công trình nghiên cứu này dù khác nhau nhưng cũng đi đến một nhận định: nhu cầu là một trong những nguôn gốc nội tại sinh ra tính tích cực của con người Đó là một trạng thái tâm lý xuất hiện khi cá nhân cảm thấy cần phải có những điều kiện nhất định để đảm bảo sự tồn tại và phát

triền của mình Trạng thái tâm lý đó kích thích con người hoạt động nhăm

đạt được những điều mình mong muốn

Xuyên suốt quá trình hình thành, tôn tại và phát triển của tâm lý học,

có rất nhiều trường phái tâm lý học khác nhau đã xuất hiện và có những quan niệm khác nhau về nhu cầu Mỗi hướng tiếp cận đều có những cái nhìn, những quan điểm riêng Những quan điểm này đã ngày càng làm rõ khái niệm nhu cầu, các cấp độ nhu cầu của con người Những điểm hạn chế

của các tác giả trước lần lượt được các tác giả sau bổ sung, xem xét một cách cụ thể hơn

Trong đề tài này, chúng tôi sẽ tiếp thu, sử dụng tất cả các quan điểm

về nhu cầu đề phân tích, làm rõ nhu cầu sống độc thân tạm thời của giới trẻ hiện nay

2 Các quan điểm về vẫn đề độc thân

2.1 Trên thế giới

2.1.1 Van đề độc thân trong tôn giáo

Từ thời xa xưa, trong thiên chúa giáo, đạo Hinđu, đạo Phật và hầu hết tất cả các đạo giáo khác trên thế giới, lối sống độc thân được xem là

một nguyên tac “bat di, bat dich” ap dung cho cac nha truyén dao, cac tu si,

ni cô Họ là những người sùng đạo, những người biết hi sinh những lạc thú

riêng của cuộc sống phàm tục dé hành sự vì đạo Trước tiên đó là hi sinh

đời sông vợ chồng, tình nguyện không kết hôn, sống hết đời trong các nhà

chùa, tu viện, xứ đạo " Theo quan điểm của các tôn giáo thì việc lựa

chọn hình thức sống độc thân là một cách tốt nhất để khắng định sự trong sạch, tinh khiết của bản thân" Ngoài ra sống độc thân còn được xem như

một thành quả của quá trình tu thành chính quả, là điều kiện tiên quyết để

người trần đến được với các đắng siêu nhiên, các lực lượng thánh thần Chỉ những người sống thanh đạm, độc thân, không quan hệ nam nữ thì mới có

thể bước chân vào thánh địa của các thành thần được'Ÿ Như vay, lối song độc thân xuất hiện từ khi có các tôn giáo ra đời và được xem là một sự hi sinh vi dao

2.1.2 Van đề độc thân trong tâm lý học - xã hội học

Theo nhận xét của các nhà xã hội học, kinh tế càng phát triển thì số

người chọn lựa lỗi sống "độc thân" càng nhiều

Bàn về vẫn đề độc thân, Bà Sashy Cagen — nhà xã hội học Mỹ, người

đầu tiên đưa ra thị trường cuốn sách nói về hiện tượng sống độc thân

"Quirkyalone" (QA) cho răng người độc thân là người không phản đối

cuộc sống VỢ chồng, song đặt cuộc sống độc thân lên trên những trói buộc

của hai người chỉ vì mục đích không bị cô đơn Cuôn sách ra đời đã trở

'’ Thomas G.Lederer, M.A.Celibaey is the issue, tr 15

'* Sđd, tr 18

thành "bản tuyên ngôn" của 40% gia đình "một thành viên" tại Mỹ Cuốn sách đã bày tỏ tư duy lối sống của những người sống độc thân Theo bà, những người sống độc thân là những người ưa thích tô chức những bữa cơm tại gia dành cho bạn bè, những cuộc dã ngoại mang tính cộng dong

Có thể gặp họ ở những nơi tập Yoga, tại những lớp học vẽ trên kính hay những trung tâm tư vẫn tâm lý Họ quen dần với cuộc sống một mình và

khai thác cuộc sông này một cách sáng tạo Họ tới rạp chiếu bóng một mình hoặc đi bách bộ một mình hang giờ hay lười biếng thả mình trong

bôn tắm nghe nhạc cô điển Trong cuộc sống họ hướng tới những người

bạn cùng giới, khác giới có cùng sở thích, “tâm đầu ý hợp”, không can thiệp vào lãnh địa riêng tư thuộc về tích cách của mỗi người'°

Cũng bàn về vẫn đề này, cuốn sách “Những sự lựa chọn của cuộc sống vợ chẳng trong thế giới hậu hiện đại” của giáo sư xã hội học người

Ba Lan Krystyna Slany đã báo động về hình thái gia đình truyền thống

đang bị đe doạ bởi lối sống “gia đình một thành viên” Bà lập luận rằng trước đây, khi sinh ra, mỗi người được “lập trình” theo một trật tự: lập gia

đình và sinh con cái Song hiện nay, con người trở thành “homo — option1s”

- tức là những thực thể có quyền lựa chọn cho mình một lối sống không

phụ thuộc vào bat kỳ sự ràng buộc nào của xã hội Theo nhận xét của bà

Krystyna Slany, cuộc sống vợ chông trong các quốc gia phát triển ngày càng được nhìn nhận như một “công ty liên doanh” không đem lại nhiều

“lợi nhuận” như người ta kỳ vọng Do đó, cuộc sống độc thân đang trở

thành cách lựa chọn của đa số thanh niên và trung niên'”,

Vấn đề độc thân còn được xem xét dưới hình thức “né tránh hôn

'* Độc thân - mốt sống của giới trẻ hiện đại Vietnam.net ngày 23/10/2005

L7

Charles L.Jones'*® Cuốn sách này đề cập đến vẫn đề độc thân như một hậu

quả xâu của những cuộc hôn nhân không hạnh phúc và độc thân được nhìn nhận dưới góc độ như một kết quả tất yếu của cuộc cách mạng tình dục gia tăng công khai, nhất là quan hệ tiền hôn nhân và làn sóng nữ quyền thứ hai

Hai phong trào này đều bắt đầu từ những năm 60 và đã thay đôi những quan niệm mang tính văn hóa trước kia của chúng ta về hôn nhân và đời

sông gia đình”

Rõ ràng là, các nhà tâm lý học, xã hội học đều xem xét độc thân gắn

liền với gia đình và hôn nhân Điều này giúp chúng tôi có một cái nhìn sâu hơn về những người sông độc thân cũng như nhu cầu của họ đối với vấn đề này Qua đó, chúng tôi có thể phân tích sâu hơn những nhu cầu tiêm ấn của giới trẻ trong khi họ có mong muốn được sống độc thân trong một thời gian

nhất định trước khi bước vào cuộc sống hôn nhân

2.2 Vấn đề độc thân ở Việt Nam

Trong tâm lý học, xã hội học ở nước ta, vấn để độc thân chưa được

nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Đây còn là một vẫn đề mới mẻ, cần được

nghiên cứu Trong quá trình tìm kiếm tài liệu, chúng tôi thấy tính đến thời điểm hiện nay, chí có một vài cuốn sách về vấn đề độc thân ở Việt Nam

Cuốn sách “Phụ nữ độc thân ở Việt Nam” của Giáo sư Lê Thi tập

trung làm rõ các vấn đề như: phụ nữ đơn thân - họ là ai?, những quan niệm,

định kiến xung quanh phụ nữ đơn thân hoàn cảnh cuộc sống của họ, những khó khăn mà những người phụ nữ đơn thân phải đương đầu Đối tượng được giáo sư Lê Thi đề cập đến là những người phụ nữ không lấy được chồng hoặc đã ly dị, ly thân với chồng Họ có hoàn cảnh đáng thương, phải

'” Độc thân - mốt sông của giới trẻ hiện đại Vietnam.net ngày 23/10/2005

'Š Charles L Jones, Lorne Tepperman & Susannahah J Wilson Tiong lai ctta gia dinh NXB DHQGHN

19 Sdd, tr 160

chiu dung cac dinh kiến xã hội, phải một mình đương đầu với rất nhiều vẫn

đề trong cuộc sông khi bên cạnh họ không có người đàn ông giúp do”

Cũng bàn về vấn đề sống độc thân, giáo sư Lê Thi đã nhắm đến một

khía cạnh khác, đó là gia đình phụ nữ thiếu vắng chồng trong cuốn sách

“Gia đình phụ nữ thiếu văng chồng” Qua đó, giáo sư Lê Thi tập trung chủ yếu vào đối tượng những người phụ nữ có chồng đi xa hoặc da mat

Những người phụ nữ này không những phải chịu đựng sự thiếu thốn về mặt vật chất mà ca tinh thần lẫn thể xác Họ phải một mình đương đầu với mọi khó khăn, cần sự quan tâm, giúp đỡ của xã hội Họ cần mái ấm gia đình,

cần một người đàn ông bên cạnh đề sẻ chia”

Vấn đè độc thân còn được dé cập đến như một hậu quả nặng nề của

hai cuộc chiến tranh để lại mà người phụ nữ phải gánh chịu Trong tập IV,

bộ sách “Việt Nam trong thế kỷ XX” có các bài tham luận giới thiệu một

số vấn đề chung Đặc biệt có bài đề cập đến tình trạng phụ nữ đơn thân,

những người phụ nữ Trường Sơn, những thanh niên xung phong, những phụ nữ có chồng hi sinh trong chiến tranh phải chịu cảnh cô đơn, sống độc thân một mình, kiến nghị những chính sách hỗ trợ thích đáng để bù đắp những thiệt thòi mà họ đang phải chịu đựng

Thực tế cho thấy xu hướng sông độc thân đang diễn ra ở nước ta ở cả hai giới Số liệu thống kê về độ tuôi kết hôn lần đầu của nam và nữ đều

tăng lên chứng tỏ kết hôn muộn đang có chiều hướng gia tăng Tuy nhiên, trong các cuốn sách nói trên vấn đề độc thân ở nước ta chỉ được đề cập đến

ở một khía cạnh rất nhỏ và hầu hết găn với phụ nữ có hoàn cảnh éo le, đặc

biệt, buộc phải sống độc thân/ đơn thân

Các tài liệu nghiên cứu vẫn đề độc thân ở nước ngoài khăng định sống độc thân có cả mặt tích cực và tiêu cực Độc thân là một nhu cầu của

con người - nhu câu được thừa nhận, được sông theo ý thích riêng, bảo vệ

*® Lê Thi Phụ nữ độc thân ở Việt Nam NXB KHXH, 2004

I9

những cá tính của riêng mình v.v Nói chung, xung quanh vẫn đề độc thân còn rât nhiều điều cần được nghiên cứu và làm sáng tỏ, cần phải xem xét nó từ nhiêu khía cạnh khác nhau trên cả hai giới

Trong các tài liệu lưu trữ tại Thư viện quốc gia, Thư viện Hà Nội, Viện Xã hội học và Viện Tâm lý học, Viện Giới và gia đình, chưa có một

luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ hay khoá luận tốt nghiệp của cử nhân tâm lý

học, xã hội học nào nghiên cứu về vẫn đẻ độc thân Vấn đề độc thân chỉ

được đề cập trong các bài viết trên các tạp chí, các bài báo, những trích đoạn nhỏ từ các tạp chí của nước ngoài và trong một số cuốn sách dịch

Điều này cho thấy ở nước ta, đây còn là một vẫn đề còn bỏ ngỏ, cần được các nhà tâm lý học, xã hội học quan tâm, nghiên cứu nhiều hơn

3 Các khái niệm cơ bản cúa đề tài

3.1 Khái niệm nhu cầu

Theo quan điểm của chii nghia Mac - Lénin: “Nhu cầu là sự đòi hỏi khách quan của con người trong điều kiện nhất định đảm bảo cho sự sống

và sự phát triển của minh”

Theo từ điển tâm ly hoc: “Moi hanh vi cua con nguoi đêu do sự thúc đấy của những nhu cầu nào đó Nhu cầu thể hiện sự lệ thuộc của một cơ

thể sông vào môi trường bên ngoài, thể hiện thành những ứng xử tìm kiếm khi cơ thể thiếu những điễu kiện tôn tại và phát triển `”

Như vậy, nhu cầu là “một trong nhitng nguon gốc nội tai sinh ra

tính tích cực của con người Nhu câu là một trạng thái tâm lý xuất hiện

khi cá nhân cảm thấy cân phải có những điều kiện nhất định để đảm bảo

sự tỒn tại và phát triển của mình Trạng thải tâm lý đó kích thích con

9924

người hoạt động nhằm đạt được những điều mình mong muốn

ˆ' Lê Thị Gia đình phụ nữ thiếu văng chẳng

” Nguyễn Khắc Viện 7ờ điển tâm lý học NXB Giáo dục 1999 trang 17

* Sdd, trang 25

* Sdd, trang 17

Nhu câu của con người nảy sinh từ những thiếu hụt, những đòi hỏi tất yêu mà con người thấy cần thoả mãn để tôn tại và phát triển Đó là những mong muốn xuất phát từ bên trong cơ thê trước sự hiện điện của các

yếu tổ khách quan của môi trường Nhu cầu trước hết là sự đòi hỏi khách

quan của con người nhưng bản chất hoạt động của con người là có ý thức

Vi vậy mà trước khi nhu cầu trở thành động cơ thúc day tính tích cực hoạt

động của con người, đã có sự phản ảnh của con người Nó định hướng cho suy nghĩ, ý chí, tình cảm của cá nhân, nó xác định xu hướng và kích thích con người hành động để thoả mãn đòi hỏi của nhu cầu

Nhu cầu và sự thoả mãn nhu cầu của con người là động cơ thúc đây

hoạt động, điều chỉnh hành vi của từng cá nhân và cả tập thê trong xã hội nói chung Nhu cầu là sự đòi hỏi của các cá nhân, các nhóm xã hội muốn

có những điêu kiện nhất định để sống và phát triển Nhu cầu quy định xu hướng lựa chọn các ý nghĩ, rung cảm và ý chí quần chúng Nó quy định hoạt động xã hội của cá nhân, của giai cấp của tập thê

Nhu cầu của con người mang tính lịch sử và nó gắn liền với sự phát triên của xã hội Kinh tế xã hội, văn hoá phát triển ngày càng cao, sự giao lưu giữa các quốc gia càng được mở rộng thì cơ cấu nhu cầu của mỗi cá nhân càng phong phú, đa dạng và phức tạp

Thông thường, nhu cầu được phân theo hai loại, đó là nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần Trong đó, nhu cầu vật chất được xem là cơ sở cho hoạt động sinh sông của con người như nhu cầu ăn mặc, ở Nhu cầu

này gắn với bản năng sinh tôn của con người và nó còn được gọi là nhu cầu sinh lý hay nhu cầu thiết yếu Nhu cầu vật chất là nhu cầu cấp thiết, sơ đăng nhất, nhung nếu nhu cầu này không được thoả mãn thì sẽ không nảy sinh các nhu cầu khác

Nhu cầu tỉnh thần là nhu cầu thuộc vê đời sống tinh thần của con

người và nó là nhu cầu đặc biệt chỉ có ở con người Nhu cầu tỉnh than chứng tỏ sự phát triên cao của nhân cách con người Nhu câu này nảy sinh

ol

khi nhu cầu vật chất đã được thoả mãn Trong các nhu cau tinh than như nhu cầu giao tiếp, nhu cầu kết bạn, thưởng thức âm nhạc thì nhu cầu hướng tới cái chân, thiện, mĩ là những khía cạnh độc đáo của đời sông tinh

thần, đạo đức của cuộc sống con người trong cộng đồng

Abraham Maslow (1908-1970), một nhà khoa học xã hội nổi tiếng

đã xây dựng học thuyết về thứ bậc nhu cầu con người và phát triển thuyết này vào những năm 50 của thế kỷ XX Theo Maslow, nhu cầu của con người là một chuỗi liên tiếp các nhu cầu từ bậc thấp đến các bậc cao hơn:

NC VẬT CHẤT

- Nhu câu vật chất - nhu cầu cơ bản của sự tồn tại: Bậc đầu tiên trong hệ thống thứ bậc nhu cầu này rất cơ bản, rõ ràng và đặc biệt quan trọng, bao gồm: thức ăn đầy đủ, nước uống, sưởi ấm, nhà ở và y tế co ban Thiếu nhu cầu này, con người khó có thể tồn tại chứ chưa nói đến việc có

các nhu cầu cao hơn

- Nhụ cầu an toàn - an ninh: An ninh là một môi trường không nguy

hiểm, có lợi cho sự phát triển tiếp tục và lành mạnh, thể hiện bằng an toàn nghề nghiệp, việc tiếp nhận các dịch vụ y tế và bảo vệ thân thể

- Nhu câu được công nhận (Yêu thương và chấp nhận): Con người

chúng ta, theo bản chất, luôn luôn tìm kiếm tình bạn, sự chấp nhận và tình yêu thương từ người khác Nếu không có cảm giác được giao tiếp và quan

hệ với mọi người thì chúng ta khó có thể tồn tại được

- Tự trọng (Tự cảm thấy tốt về bản thân): Đây là bậc thứ tư trong thang bậc nhu cầu của Maslow Tự trọng là “sự nhìn nhận đúng đắn về nhân

phẩm hay chuẩn mực đạo đức”” Tự trọng chính là một người có cảm giác tốt về bản thân, trải nghiệm những ý nghĩ về gid tri cua ban thân va tự hào

về thành quả mình đạt được Sự tự đánh giá bản thân phụ thuộc vào mức độ người khác đánh giá về mình, cụ thể là những đánh giá của gia đình, bạn

bè, hàng xóm, họ hàng, ông chủ Nên có một sự cân bằng giữa mức độ

chúng ta cho phép bản thân tự đánh gia dựa trên những công nhận hay phê

bình từ bên ngoài và những giá trị phát sinh từ bên trong mỗi chúng ta

- Sự phát triển cá nhân - cơ hội của sự phát triển cá nhân: Bậc cuối

cùng và cao nhất trong hệ thống thứ bậc nhu cầu của Maslow có tác động lớn nhất tới sự phát triển tâm lý và là bậc phức tạp nhất Đó là nhu cầu cho

sự trưởng thành cá nhân, cơ hội của sự phát triển và học hỏi cá nhân - quá

trình tự hoàn thiện mình, có thể nói là tất cả những øì có thể mang lại cơ hội

® Unicef Tài liệu tập huấn về tham vấn Hà Nội 6/2000

23

cho con người nhằm nâng cao năng lực cá nhân, năng lực trí tuệ và phát

triển toàn diện tiềm năng

3.2 Mối quan hệ giữa nhu cầu với một số khái niệm liên quan

Nhu cầu là khái niệm có liên quan đến nhiều hiện tượng tâm lý khác nhau như động cơ, nhận thức, xúc cảm, tình cảm, niềm tin, lý tưởng

Trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung trình bày mối quan hệ giữa nhu cầu với các hiện tượng có liên quan trực tiếp với nó nhằm làm rõ hơn cơ sở

lý luận của vân đê mà đê tài nghiên cứu

3.2.1 Nhu cầu và động cơ

Nhu cầu được coi là yếu tô câu thành động cơ của cá nhân

Trong tâm ly hoc, van dé ban chất động cơ còn nhiều quan điểm khác nhau, nhưng theo tâm lý học Macxit, động cơ là sự phản ánh tâm lý

có đối tượng nhất định, nhằm thoả mãn nhu cầu của chủ thể Nhu cầu bao giờ cũng nhằm vào một đối tượng nhất định Nó hối thúc con người hành

động nhằm đáp ứng thoả mãn và chỉ khi gặp được đối tượng có khả năng

thoả mãn thì nó mới có thể trở thành động cơ thúc đây, định hướng hoạt

động của chủ thê, thôi thúc con người hoạt động nhằm thoả mãn nhu cầu Trong tâm lý học, nhu cầu và động cơ luôn được nghiên cứu trong mối

quan hệ chặt chẽ với nhau, nhiều khi đan xen, khó tách rời Có thể nói rằng, nếu nhìn nhận nhu cầu như là một yếu tố khách quan thê hiện sự đòi hỏi

của chủ thể về những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại và phát triển thì động cơ là biểu hiện chủ quan của tất yêu khách quan đó Tuy nhiên, động

cơ và nhu cầu không đồng nhất với nhau, những nhu cầu giống nhau có thể được thoả mãn bằng những động cơ khác nhau Và ngược lại, ở đăng sau

những động cơ khác nhau lại có những nhu cầu khác nhau Mối quan hệ không đồng nhất giữa động cơ và nhu cầu nhờ tính chất đa dạng, đa

phương thức trong động cơ và cách thức thoả mãn nhu câu trong hành động của con người

Chính những nhu cầu, mong muốn được thoả mãn về vật chất, sự an

toàn, nhu cầu được công nhận, nhu cầu được tôn trọng và cao nhất là nhu cầu hoàn thiện nhân cách, tự khăng định mình của giới trẻ hiện nay cùng với những khả năng sống độc lập, tự chủ về kinh tế đã trở thành động cơ thúc đây họ duy trì cuộc sống độc thân trong một thời gian nhất định sau khi đã ôn định việc làm

3.2.2 Nhu cầu và hứng thú

Hứng thú là sự xuất hiện xúc cảm trong nhu cầu, là sự chú ý đặc biệt

của con người đến một hay vài đối tượng nào đó, là sự khao khát muốn tiếp cận đề đi sâu tìm hiểu Hứng thú rất phong phú và đa dạng và nó đóng một vai trò quan trọng trong hoạt động của con người Trước tiền nó tạo ra khát

vọng tìm hiệu đối tượng từ đó mà điều chỉnh hành vi cử chỉ, ý nghĩa tình

cảm của con người theo một hướng xác định Như thế thông qua hứng thú

ta biết được những nhu cầu nào đang nồi lên đang cấp thiết gắn với chủ thể

Và thông qua việc tác động, những nhu cầu đó tạo nên hứng thú

Việc thoả mãn nhu cầu gây hứng thú cho chủ thể, làm cho chủ thể tích cực hoạt động nhiều hơn để tiếp tục thoả mãn nhu cầu Lúc này hứng

thú tham gia vào việc thúc đây hoạt động thoả mãn nhu cầu của chủ thẻ Như vậy, hứng thú được xem như là một yếu tô tham gia vào động cơ thúc

đầy hoạt động

Nhu cầu sống độc thân tạm thời của giới trẻ hiện nay nếu được thoả

mãn sẽ đem lại những hứng thú nhất định Đặc biệt là hứng thú với cuộc sống độc thân hiện tại, hứng thú vì được sống tự do, làm theo sở thích cá

nhân v.v Tất cả những hứng thú này chính là một yếu tố tham gia vào

động cơ thức đây giới trẻ kéo dài cuộc sông độc thân hiện tại của mình

25

3.2.3 Nhu cầu va định hướng gia tri

Định hướng giá trị xét trong mối quan hệ với nhu cầu nó có quan hệ

khăng khít, gắn bó với nhau Định hướng giá trị là sự vận hành hệ thống giá

trị, thang giá trị, thước đo giá trị của cá nhân trong hoạt động giao tiếp nhân

cách của họ Nó là “?nột cách nhìn, một cách đánh giả, một điểm tựa của

„292

niêm tin, một mục đích tiến tới””" Như vậy, định hướng giá trị chứa đựng những yếu tố nhận thức, xúc cảm cũng như những khía cạnh thuộc về đạo

đức, nhân cách là cơ sở của hành vi, ảnh hưởng đến lối sống của chủ thẻ

Nhu cầu là cái quyết định đến sự hình thành và phát triển của định hướng giá trị và ngược lại, định hướng giá trị là cơ sở bên trong, quyết định lựa

chọn đối tượng thoả mãn cũng như phương thức thoả mãn của nhu cầu

Nhu cầu sống độc thân tạm thời hiện nay của giới trẻ bị quy định bởi định hướng giá trị riêng của thế hệ trẻ như muốn được tự do, muốn được hưởng thụ, muốn được khăng định bản thân, muốn được người khác — xã hội thừa nhận v.v

3.3 Khái niệm sống độc thân tạm thời

3.3.1 Định nghĩa

a Độc thân

Theo từ điển tiếng Việt, độc thân là chỉ những người sống một mình, khong lap gia đình Hay những người chỉ sống mot minh, khong song cung gia đình” Khái niệm độc thân ở đây được hiểu theo nghĩa hẹp nhất - độc thân có nghĩa là không lấy chồng, lẫy vợ

Nhưng theo các nhà nghiên cứu, khái niệm độc thân được hiểu rộng

hơn, bao gồm cả những người chưa lấy vợ, lấy chồng hoặc suốt đời không

lấy vợ (chồng) và cả những người goá bụa ly hôn, ly thân như một số định

nghĩa sau:

26 Phạm Minh Hạc Nghiên cứu con người và nguôn nhân lực đi vào công nghiệp hoá, hiện đại hoá NXB ĐHQG Hà Nội, trang 137

Theo giáo sư Lê Thị, độc thân “là những người chưa có vợ hay có chồng, hoặc không lây vợ, lẫy chồng do nhiêu lý do; có vợ, có chồng nay

đã goá bụa, hay đã ly thân, ly hôn v.v Người độc thân có thể sống một minh trong mot căn nhà (hộ độc thân) hay sống cùng gia đình, bố mẹ, họ hàng, bạn bè v.v Còn những người đã có gia đình, vì lý do công việc hay

vì lý do khác không thế sống cùng vợ, cùng chồng không thể gọi là người độc thân, khi cuộc hôn nhân của họ vẫn chưa chấm đứt”

Ba Dorian Solot, chuyên gia tư vẫn đòi sự công băng cho những cặp uyên ương không hôn thú của một tổ chức phi lợi nhuận Mỹ cho rằng từ

“độc thân” thường có nghĩa như là người ta sống một mình Nhưng thực tế

họ vẫn có gia đình, con cái, bạn bè Thật sai lầm khi nghĩ những người

độc thân là tách biệt khỏi cuộc sống gia đình ””

Chuyên gia tâm lý người Italia Laura Racioppi lại khăng định răng

“những người sống độc thân là những người thuộc mọi tầng lớp trong xã hội, có công ăn việc làm ôn định, có thu nhập khá, thuộc loại trung lưu, sống không phụ thuộc về mặt tình cảm vào bắt cứ ai”?° Với khái niệm này,

độc thân được hiểu theo nghĩa rộng nhất Laura Racioppi không gắn hôn

nhân với độc thân Bà cho răng người độc thân có nghĩa là bất kỳ ai không phụ thuộc vào người khác về mặt tình cảm và vật chất, có khả năng tự lập thì đều được gọi là người độc thân Theo quan niệm này, người độc thân

”” Từ điển tiếng Việt thông dụng NXB Giáo dục, 2000

*8 Lê Thi Phụ nữ độc thân ở Việt Nam NXB Khoa học xã hội, Hà Nội 2004, tr 26

® Độc thân - Lỗi song moi http://ngoisao.net

* Độc thân - mốt sông của giới trẻ hiện dai http://vietnamnet.vn, 23/10/2005

27

vo, god chẳng Đó là những cá nhân độc lập về kinh tế, vật chất tình cảm, có cuộc sống tự do không phụ thuộc vào người khác

b Lối sống độc thân

Lối sống là một phạm trù xã hội học khái quát toàn bộ hoạt động

sống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong

những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định và biểu hiện trên

các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người, trong sinh hoạt tinh thần và văn hoá'!

Theo Laura Racioppi, lối sống độc thân /à sản phẩm của những

Hgười lãng mạn của thể ky XXT, là sự "nổi loạn ” chống lại những cuộc hồn

nhân tính toán, những cuộc tình với những bức danh thiếp ngày "tình yêu”

và những bữa ăn tối bắt buộc tại nhà hàng sang trọng Họ không đồng tình với những cuộc hôn nhân tâm thường, nhạt nhẽo, khi hai người đến với

nhau chỉ vì không biết sống một mình”

Như vậy lối sống độc thân theo một số tác giả phương Tây được

hiéu 1a /0i song cua nhting nguoi lang man, nhitng nguoi muon phan đối

các cuộc hôn thú, mà các bên phải thay đổi cách sống, để đánh mất đi một phần tính cách của bản thân Họ không thừa nhận quan điểm cho rằng, muốn có cuộc sống lứa đôi hạnh phúc, con người phải thay đổi Quan điểm

của họ về cuộc hôn nhân lý tưởng phải là cuộc hôn nhân đem lại niềm vui,

có sự hậu thuẫn của "nửa bên kia" và hai bên đều cảm thấy "tốt đẹp" với

bản thân mình và với người thứ hai

Laura Racioppi cho răng: “Cuộc hôn nhân phải là ngọn nguồn mọi cảm hứng cho cuộc sống, đem lại nguôn năng lượng vô tận, chứ không rút hết nhuệ khí của hai người Nói một cách đơn giản, mình phải là mình,

không lệ thuộc vào việc sông với ai `

3' Lê Đức Phúc Đề cương bài giảng Tâm Íý học văn hoá NXB Hà Nội, 2002, tr 10

” Độc thân - Mốt sống của giới trẻ hiện dai http://vietnamnet.vn ngay 23/10/05

c Sống độc thân tạm thời

Từ các khái niệm về người độc thân, lối sống độc thân, chúng tôi

quan niệm sống độc thân tạm thời là sự lựa chọn cuộc sống độc thân không kết hôn trong một thời gian nhất định Trên cơ sở đó, cá nhân có

thể bảo vệ những giá trị riêng, thực hiện những mong muốn, ý định

riêng không lệ thuộc vào bất kỳ ai bằng cách kéo dài tuổi thanh xuân, kết hôn muộn, tạm thời sống độc thân Những người lựa chọn cuộc sống

độc thân tạm thời là những người trưởng thành, độc lập về kinh tế, có

thu nhập ốn định, không phụ thuộc tình cảm cũng như vật chất vào

- Là cuộc sốn g độc lập tự lập, không phụ thuộc vào người khác

- _ Có tính bên vững tương đối

- _ Găn liên với sự đơn lẻ, một mình, không có đôi có cặp

- Gắn liền với người đã trưởng thành, có thu nhập khá, thuộc loại

trung lưu, không phụ thuộc tình cảm vào người khác

- _ Gắn liền với cá tính, độc lập, tự do, mạnh mẽ

b Phân loại người sống độc thân

Dựa theo tiêu chí tình trạng hôn nhân, có thể phân loại người song độc thân như sau

- Những người chưa kết hôn

- _ Những người đã từng kết hôn nhưng đã ly hôn, ly thân

- - Những người goá vo, goa chong

2g

Những người đang sông đời sông vợ chông nhưng vần có nhu câu

được sông độc thân, độc lập, không hoàn toàn hoà tan vào đời

sông vợ chông, muôn giữ cá tính, ý thích riêng của mình

Dựa vào hình thức sống độc thân có thể phân loại như sau

Hộ độc thân: một mình sống trong một căn hộ, không có người

sông cùng/ những người độc thân sống cùng một căn hộ tập thể

nhưng độc lập hoàn toàn về kinh tế, vật chất và tinh thần

Độc thân trong tư tưởng: sống trong gia đình (có thê cùng với

chồng (vợ) con cái, bỗ mẹ, anh chị em ruột hoặc bạn bè) nhưng người sống độc thân vẫn hoàn toàn độc lập về suy nghĩ, tình cảm, vẫn giữ những cá tính riêng và tự quyết định những vấn đề của

riêng mình mà không phụ thuộc vào bất kỳ ai

II.4 Khái niệm giới trẻ

Theo tir dién tiếng Việt, giới là lớp người trong xã hội phân theo một

đặc điêm rất chung nào đó, về nghê nghiệp, dia vị xã hỘi, v.v ”

Trong nghiên cứu này của chúng tôi, giới trẻ /à lớp người ở độ tuổi thanh niên (18-35 tuổi)

Giới trẻ có đặc điêm là:

Năng động, sáng tạo;

Nhanh chóng nắm bắt cơ hội ứng dụng phát triển tri thức khoa

học tiến bộ:

Khả năng làm việc độc lập cao;

Luôn có ý thức trau đồi, phát triển vốn tri thức của mình về cả

hình thức lẫn nội dung;

Găn với đê tài nghiên cứu của mình, chúng tôi cho răng giới trẻ

sông độc thân tạm thời có một sô đặc điêm sau:

Độc lập, tự chủ về kinh tế

- Luénco y thirc lam chu ban than, lam chu cudc song, không thích

CHUONG II KET QUA NGHIEN CUU THUC TIEN

1 Nhận diện giới trẻ sống độc thân tạm thời ớ nước ta hiện nay

Điều tra ngẫu nhiên trên 220 khách thê cho thấy có 64.1% người được

hỏi là nam và 35.9% là nữ Như vậy, số lượng khách thể nam nhiều gần

gấp 2 lần khách thê nữ Kết quả này phù hợp với các thống kê gần đây về việc ngày càng có nhiều những chàng trai độc thân trên 30 tuổi'' và thực sự tạo nên khác biệt so với các nghiên cứu tình hình độc thân từ trước đến nay

ở Việt Nam (chỉ tập trung vào nữ giới)” Có rất nhiều khả năng nam giới sông độc thân nhiều hơn nữ giới vì nam giới thường không bị các rào cản

về tuổi tác như nữ giới Quan niệm về tuổi thanh xuân của nam nữ từng

được phản ánh trong ca dao “trai ba mươi tuổi còn xoan, gái ba mươi tuổi

đã toan về già” Câu ca dao này một phân phản ánh thực tế về mặt sinh học,

nữ thường nhanh già hơn nam, mặt khác nó đã tác động sâu sắc đến tâm lý nam giới, họ thoải mái hơn so với nữ về thời gian kết hôn Trong khi ở tuổi

30, nam giới còn đang đúng đỉnh với việc lập gia đình thì nữ giới đã phải lo lăng vì các dâu hiệu của tuôi già và sức ép của xã hội vê việc “ê” hoặc cao

** http://vnexpress.net

32

số Chúng ta rất thường hay gặp những cách nói, như: Con trai thì lo gì -

nhất là với một người có nghề nghiệp 6n định thì “lây đâu chang được vợ”

Vì thế mà trong chuyện hôn nhân, phái mày râu tự cho mình cái quyền

không chịu bất cứ một “sức ép” nào cả Trong thâm tâm, tất cả đàn ông

đều cho răng chỉ có thể tha hỗ bay nhảy, đàn đúm khi còn sống độc thân Ngoài ra, nam giới thường hay xem trọng sự nghiệp hơn nữ giới Nam giới thường bị các gánh nặng tâm lý về “chí làm trai”, “trụ cột gia đình”

v.v chỉ phối nên họ thường phải kéo dài thời gian kết hôn đề tạo dựng

một “nên tảng” ban đầu trước khi thành gia thất

1.2 Độ tuôi

Biểu đồ 2 Cơ cấu tudi (%)

66.8 70

người được hỏi ở độ tuôi 26 —- 30, có 29.5% người được hỏi ở trong độ tuổi

từ 22 — 25 Trong các khoảng tuổi còn lại số lượng tập trung không đáng

kể Thực tế này cho ta một cái nhìn cụ thê hơn về những người trẻ đang

sông độc thân Phần lớn trong số họ có độ tuổi từ 26 - 30, độ tuổi có

* Tâm lý kết hôn của đàn ông Vnexpress.net 25/09/2005

33

khoảng cách khá xa so với tuôi kết hôn được quy định trong pháp luật Việt

người có trình độ cao đắng chiếm tỷ lệ không nhiều (15%) Điều đặc biệt

là, trong 50 phiếu điều tra trên mạng dưới hình thức gửi ngẫu nhiên đến các địa chỉ email trong các diễn đàn dành cho người độc thân thì có đến 20%

người có trình độ đại học và 80% người trả lời có trình độ sau đại học Co

Mặt khác, khi xem xét ý kiến trả lời câu hỏi mở và câu trả lời “vì

sao” ở những phiếu điều tra qua hình thức gửi email chúng tôi thấy có sự

khác biệt rất rõ ràng trong cách trình bày các quan điểm, ý kiến so với các phiếu điều tra thông thường Điều này phản ánh thực trạng rằng những người thường vào mạng, có nhu cầu sử dụng internet, tham gia diễn đàn dành cho người độc thân nói riêng và các diễn đàn nói chung chủ yếu là những người có trình độ học vấn cao

1.4 Khả năng kinh tế

Tìm hiểu khả năng kinh tế của những người trẻ qua mức thu nhập của họ, chúng tôi thu được kêt quả ở biêu đô sau

34

Biểu đồ 4 Murc thu nhap (%)

không nhỏ 18.6% So với mức lương tối thiêu của một cử nhân/ kỹ sư trong

các đơn vị hành chính sự nghiệp ở nước ta tại thời điểm điều tra — 819.000đ/ tháng (2.34 x 350.000) thì những con số trên phản ánh thực tế là mức thu nhập của giới trẻ ngày nay khá cao

1.5 Tính cách của người trẻ độc thân

Xã hội có thể có những đánh giá khác nhau về tính cách của những

người sống độc thân, nhưng những người trẻ đang sống độc thân tạm thời

lại có cách nhìn tích cực hơn Những tính cách thường được gản cho người sông độc thân không được phần đông giới trẻ lựa chọn Cụ thể, chỉ có 0.5% người được hỏi cho răng người độc thân là người “không thực tiễn”; 6.8% người được hỏi cho rằng người độc thân là người “khó tính”; 3.2% người

được hỏi cho răng người độc thân là người có tính cách “trầm buôn” Trong

cách nhìn nhận đánh giá của giới trẻ, tính cách nồi bật của người trẻ tuổi

song độc thân là “trẻ trung, vui tươi”, có 49.5% người được hỏi lựa chọn

35

phương án này; một số ít cho răng sự “nhạy cảm, sâu sắc” là tính cách mà

họ liên tưởng đến khi nói về người sống độc thân

Trong diễn đàn http://ttvnol.com/nghetinh.ttvn chúng tôi đã mở ra một chủ để nói về tính cách người độc thân Tuy có nhiều ý kiến trái ngược nhau, thậm chí có những tranh cãi, nhưng đa số những người tham gia đều cho rằng những người sống độc thân là những người có cá tính, dám nghĩ,

đám làm, đám sống hết mình, đám đấu tranh giữ gìn cái tôi cá nhân Tóm

lại, họ không phải là những người đơn giản, có tính cách hời hợt, cấu thả

Tuy nhiên người sống độc thân là còn là những người biết chơi “hết mình”

trong những cuộc chơi, vui vẻ thoải mái chứ không phải là những người

trầm lặng, khó tính như nhiều người vẫn nghĩ Song đây vẫn là ý kiến chủ

quan của những người trong cuộc

Nhăm tìm hiêu vân đê một cách khách quan hơn, chúng tôi đã tham khảo các ý kiên đưa ra trong diễn đàn bàn về vẫn để độc thân trên

- Những người đàn bà đẹp mà độc thân thường gợi cho em

ngày 21/06/2003 hình ảnh của Thị Hến Cá tính - có thừa Thông mình — có

thừa Sắc sảo — có thừa (nam — 26 tudi)

- Theo tôi, những người độc thân thật vui vẻ, dễ hoà đồng

chơi với họ tôi không sợ cảm giác mình đang chiếm dụng thời gian cua chong (vo) của một người nào đó (nữ-25 tuôi )

- Những người sống độc thán, đặc biệt là nữ, theo tôi họ thực

sự là những người có bản lĩnh, có khả năng tự mình đối phó

với các vẫn đê của bản thân (nam - 32 tuôi )

- những người phụ nữ qua nhạy cảm, quá thông mình và

“quá khắt khe” trên mức cân thiết khiển cho số phận mình

chuốc lấy chén đắng cô đơn dài dằng dặc (nam — 30 tuôi)

- Phụ nữ mà chưa “chẳng lây” thường hay cáu gắt, khó tính

(Anh Vũ, nam, 27 tuổi)

- Phụ nữ độc thân từ kiêu kỳ đến lạnh lùng chỉ là một bước rat ngan (nam, 25 tudi)

36

day du hon, sau sac về giới trẻ đang sông độc thân tạm thời, mở ra những cái nhìn mới hơn, thoáng hơn, đa dạng hơn về người sông độc thân

Tiêu kêt biệt (thanchettc gửi 16/03/06)

- Nhìn những ông bà ngoài 40 mà vẫn chưa có gia đình, em cứ Từ kết quả

cảm thấy nó lập dị thế nào ấy, không bình thường tí nào (Liv | nghiên cứu thực

- Máy bà đì đồng đánh của mình lên hang 4 rồi mà vẫn một giới trẻ đang sống mình chỉ vì một câu nói kiêu ngạo (EZX gửi 18/03/06) độc thân tam thời phần đông là nam

giới (64.1%), họ là những thanh niên trẻ có độ tuôi từ 26 tuổi đến 30 tuổi

Đa số những người trẻ đang sống độc thân tạm thời là những người có trình

độ học vấn đại học và sau đại học, đồng thời họ là những người có mức thu

nhập tương đối cao (đao động I.5 triệu đến trên 5 triệu) và độc lập về mặt kinh tế Về mặt tính cách, theo sự đánh giá của những người trong cuộc, trí thức trẻ đang sống độc thân tạm thời là những người có tính cách “trẻ trung, vui tươi” (49.5%) và rất “nhạy cảm, sâu sắc” (23.2%) và rất cá tinh,

rat ban linh

2 Đánh giá của giới trẻ đối với hiện tượng sống độc thân

2.1 Đánh giá của giới trẻ về xu hướng sống độc thân tạm thời

Hiện nay, có quan niệm cho rằng: lối sống độc thân tạm thời hay còn gọi là kết hôn muộn đang trở thành “mốt sống” của thanh niên các nước phát triển Chúng tôi đã lẫy ý kiến đánh giá của giới trẻ về sự ảnh hưởng của xu hướng này đối với họ, kết quả thu được cho thấy:

37

Biểu đồ 5 Đánh giá về sự ảnh hưởng của mốt sống độc thân trên thế

giới đối với giới trẻ Việt Nam (%)

Có đến 70.5% số người được hỏi cho rằng giới trẻ Việt Nam có chịu

sự ảnh hưởng của “mốt sống” độc thân của thanh niên các nước phát triển nói chung, nghĩa là giới trẻ Việt Nam thừa nhận rằng họ đang có xu hướng sống độc thân tạm thời Như vậy, việc sống độc thân tạm thời hiện nay không phải là điều gì quá xa lạ, khó giải thích mà rõ ràng đó là một xu

hướng và xu hướng đó chịu sự tác động của xu hướng chung của các nước

phát triển

38