Công ty đông ấn anh ở vương quốc xiêm nửa đầu thế kỉ XVII

Một trong số các công trình khảo cứu mang tính khai mở đầu tiên có liên quan trực tiếp đến hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm đã được John Anderson thể hiện thành công qua tác phẩm

Công ty Đông Ấn Anh ở Vương quốc

Xiêm nửa đầu thế kỉ XVII

Nguyễn Văn Vinh

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới; Mã số: 60.22.50 Người hướng dẫn khoa học: TS Hoàng Anh Tuấn

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Giới thiệu sự thành lập công ty Đông Ấn Anh năm 1600 Tìm hiểu về

Vương quốc Xiêm đến cuối thế kỷ XVI và những mối liên hệ Anh - Xiêm đầu tiên (1587-1611) Nghiên cứu Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm (1611-1623)

Keywords Lịch sử Thái Lan; Thế kỷ 17; Lịch sử thế giới; Vương quốc Xiêm

Content

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Vào cuối thế kỷ XVI, cùng với những biến chuyển của bầu không khí chính trị

và xã hội Anh, nền kinh tế của quốc gia đảo quốc cũng đứng trước thách thức và cơ hội phát triển mới Những phát kiến địa lý thành công của hai quốc gia trên bán đảo Iberia vào cuối thế kỷ XV, khiến cho công cuộc chạy đua hàng hải và thương mại ở một số dân tộc hàng hải truyền thống Tây Âu như Hà Lan, Anh càng trở nên gay gắt

Dù vậy, trong suốt nửa đầu thế kỷ XVI, người Anh không thể tạo ra một bước ngoặt nào trong quá trình khai phá con đường sang phương Đông do thiếu kiến thức bởi

người Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đã thiết lập “hàng rào kín”, quyết tâm bảo mật các

thông tin về những vùng đất mới

Phải đến cuối thập niên 70 của thế kỷ XVI, người Anh mới bắt đầu có được những kiến thức - dù còn hết sức tản mạn - về phương Đông sau các chuyến đi vòng quanh thế giới của Francis Drake và Thomas Cavendish (1577-1580) Một làn sóng tìm kiếm con đường sang phương Đông buôn bán sôi sục ở thủ đô Luân Đôn; nhiều công ty ra đời để buôn bán với vùng Đông Ấn Tuy nhiên, do ngại đối đầu với người

Bồ Đào Nha trên con đường qua mũi Hảo Vọng, trong nhiều thập niên sau đó, người Anh đã nỗ lực tìm kiếm con đường đi sang phương Đông qua phía đông bắc (biển Ban

Tích và Bắc Băng Dương) hoặc vượt đường bộ qua xứ Ba Tư

Sau nhiều thất bại, thương nhân Anh thấy rằng con đường duy nhất để Đông tiến chính là chấp nhận đương đầu với người Bồ Đào Nha để đi qua mũi Hảo Vọng Cùng với quyết tâm đó, năm 1591, thương nhân Luân Đôn đã tổ chức chuyến đi Đông

Ấn đầu tiên Mặc dù vấp phải thất bại cay đắng, nhưng việc tàu của người Anh vượt qua mũi Hảo Vọng, đi vào Ấn Độ Dương và sang đến tận vùng quần đảo hương liệu Đông Nam Á đã tạo ra tiếng vang lớn đến giới thương nhân và hàng hải Anh Ở Luân Đôn, giới thương nhân và tài phiệt ráo riết vận động và đệ trình lên Nữ hoàng Elizabeth kế hoạch thành lập công ty Đông Ấn buôn bán sang phương Đông Ngày

31/12/1600, Nữ hoàng Elizabeth phê duyệt kế hoạch trên, Công ty của các thương

nhân Luân Đôn buôn bán với miền Đông Ấn được phê chuẩn

Ngay sau khi được thành lập, Ban Giám đốc tích cực chuẩn bị cho những chuyến đi Đông Ấn đầu tiên dưới danh nghĩa Công ty, đánh dấu một thời kỳ mới của nền hải thương Anh trong lịch sử thương mại và hàng hải thế giới Theo số liệu lưu trữ của Công ty, từ năm 1620 đến năm 1700, trung bình mỗi năm có 8 tàu rời nước Anh đi phương Đông Nếu tính gộp cả giai đoạn 1600-1833, đã có khoảng 4.600 tàu rời Luân Đôn đi phương Đông Đặc biệt, sau năm 1800, trung bình mỗi năm có 42 tàu Anh đi phương Đông.1 Tại phương Đông, ngoài Ấn Độ, nhiều khu vực thuộc Đông Nam Á hải đảo, Miến Điện, Cao Miên, Đài Loan, Nhật Bản Công ty Đông Ấn Anh cũng đã

có mối liên hệ thương mại, kinh tế từ khá sớm ở vương quốc Xiêm Cùng với sự xuất hiện của các thương nhân phương Tây khác (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp ), người

Anh bước đầu đã xây dựng được thương điếm ở Pattani và Ayutthaya

Tuy không giành được nhiều thành công trong hoạt động buôn bán ở Xiêm trong khoảng 3 thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XVII Nhưng quan hệ thương mại thời kỳ này, dường như đã để lại nhiều hệ lụy cho mối quan hệ thương mại, chính trị rất đặc

biệt giữa hai quốc gia Anh - Xiêm trong những thế kỷ tiếp theo Đề tài luận văn “Công

ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm nửa đầu thế kỷ XVII” cố gắng phục dựng bức

tranh hoạt động bang giao và thương mại của công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm trong bối

cảnh chung của khu vực Đông Á thời kỳ này

2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về hoạt động của công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm là một

đề tài tương đối rộng, đòi hỏi cần nhiều thời gian, đầu tư công sức nghiên cứu Trong khuôn khổ một luận văn thạc sỹ chịu giới hạn về thời lượng, người viết xin tập trung làm sáng rõ một giai đoạn cụ thể của mối quan hệ Anh - Xiêm, giai đoạn khởi động từ đầu thế kỷ XVII đến năm 1623, khi người Anh tạm thời đóng cửa thương điếm ở

Xiêm nhằm chấn chỉnh lại hoạt động chung của Công ty ở Đông Á

Đối với khu vực Đông Nam Á, những nghiên cứu của các sử gia phương Tây hạn chế hơn Trong thập niên 30 của thế kỷ trước, nhà sử học Anh, D G E Hall lần lượt cho công bố những nghiên cứu của mình về hoạt động của công ty Đông Ấn Anh

tại Miến Điện và đến năm 1955, cuốn chuyên khảo nổi tiếng A history of Southeast Asia của Ông được ấn hành

Nhằm soi sáng thêm lịch sử thâm nhập của Công ty vào khu vực Đông Nam Á, Basset cho công bố một số bài nghiên cứu chung về Công ty Đông Ấn Anh ở Viễn Đông, tập trung về Xiêm và Cao Miên Có thể kể đến như: K D Basset, “The Trade of

the English East India Company in the Far East, 1623-1684”, Journal of the Royal Asiatic Society ¼ (1960), pp 33-47 & 145-157; K D Basset, “English Relations with Siam in the Seventeenth Century”, Journal of the Malayan Branch, Royal Asiatic Society 34/2 (1961), pp.90-105; K D Basset, “The Trade of the English East India

1

Anthony Farrington, Trading Places: The East India Company and Asia

1600-1834, (London: British Library, 2002); pp 23

Company in Cambodia, 1651-1656”, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, No ½ (1962), pp.35-61

Đối với hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm, số lượng các công trình nghiên cứu đến nay còn tương đối ít ỏi Một trong số các công trình khảo cứu mang tính khai mở đầu tiên có liên quan trực tiếp đến hoạt động của Công ty

Đông Ấn Anh ở Xiêm đã được John Anderson thể hiện thành công qua tác phẩm “The English Intercouse with Siam in Seventeenth Century” xuất bản năm 1890

Gần đây nhất, trên cơ sở khai thác kho tư liệu liên đến hoạt động của công ty

Đông Ấn Anh ở Xiêm Hai tác giả Anthony Farrington và Dhiravat na Pombeja đã công bố phần tư liệu gốc trong tác phẩm The English Factory in Siam (1612-1685)

Trái ngược với phong phú trong các nghiên cứu của sử học quốc tế về đề tài hoạt động của công ty Đông Ấn Anh Các nghiên cứu của giới sử học trong nước về đề tài này lại rất hạn chế Hầu như chưa có một chuyên khảo hay bài viết nào liên quan trực tiếp đến hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm

4 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm nửa đầu thế kỷ XVII người

viết cố gắng sử dụng góc nhìn khu vực học, theo đó, mọi diễn biến lịch sử được xem xét trên cả phương diện lịch đại và đồng đại Qua đó, chúng ta thấy được một cách chân xác

và hoàn chỉnh nhất về sự phát triển sôi động của hải thương châu Á thế kỷ XVII, cả về động lực, nguyên nhân cũng như những đặc tính phát triển Trong quá trình hoàn thiện luận văn người viết chủ yếu sử dụng các phương pháp lịch sử, phương pháp logic, phương pháp phân tích, tổng hợp để xem xét các sự kiện lịch sử cũng như mối tương tác

5 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Nghiên cứu về hoạt động thương mại của công ty Đông Ấn Anh ở châu Á nói chung và ở Xiêm nói riêng vẫn còn là một chủ đề đáng quan tâm của nhiều nhà sử học Thế kỷ XVII, được xem là “kỷ nguyên thương mại” của châu Á với vai trò không thể phủ nhận của thương nhân và các thể chế hải thương châu Á bên cạnh sự hiện diện của các thế lực hàng hải châu Âu

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn Thạc sĩ Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm nửa đầu thế kỷ XVII được chia làm ba chương:

Chương 1: Sự thành lập công ty Đông Ấn Anh năm 1600

Chương 2: Vương quốc Xiêm đến cuối thế kỷ XVI và những mối liên hệ Anh - Xiêm đầu tiên (1587-1611)

Chương 3: Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm (1611-1623)

Cuối thế kỷ XV-XVI, phát kiến địa lý thành công đã đưa lịch sử Tây Âu bước sang giai đoạn phát triển mới Trong khi TBN tìm cách độc quyền khai thác Tân Thế giới, người Bồ cũng nhanh chóng thụ hưởng nền độc quyền buôn bán với phương Đông Cùng với Lisbon, 1 loạt trung tâm thương mại ở phía bắc như London, Antwerp, Amterdam…cũng trỗi dậy, cạnh tranh với thương nhân Ý

Là một quốc gia có truyền thống hàng hải từ lâu đời, thương nhân Anh khó có thể chấp nhận việc hai dân tộc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha độc quyền các tuyến buôn

bán với miền Đông Ấn và Tây Ấn Mục tiêu thương mại luôn là động lực thôi thúc người Anh tìm đường sang buôn bán với phương Đông Tuy nhiên, thương mại không phải là động cơ duy nhất Trước năm 1600, những thứ tình cảm mang tính dân tộc chủ nghĩa luôn chiếm một vị trí đáng kể trong các chuyến đi sang phương Đông: lật đổ vị trí độc tôn của người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha Một số chuyến đi thậm chí còn đề cao mục tiêu tôn giáo: truyền bá Thiên chúa sang châu Phi và Ấn Độ để bao vây đạo Hồi Bên cạnh đó, người Anh cũng hi vọng sử dụng vũ lực để cướp đoạt những đoàn thuyền buôn giàu có trên biển Cuối cùng, nhu cầu khám phá và niềm đam mê phiêu lưu cũng góp phần không nhỏ vào việc tổ chức tìm đường đi về phương Đông Điều này càng được khích lệ mạnh mẽ sau khi nhà hàng hải Francis Drake thực hiện thành công chuyến đi vòng quanh thế giới trong các năm 1577-1580

Khát vọng là vậy, nhưng kiến thức của người Anh về hải trình sang phương Đông lại hết sức mơ hồ Phải sau khi hai nhà hàng hải Anh Francis Drake và Thomas Cavendish hoàn thành chuyến đi vòng quanh thế giới (1577-1580), người Anh mới bắt đầu có được những thông tin chính xác - dù hết sức tản mạn về phương Đông

Trên phương diện kỹ thuật, người Anh có những hạn chế nhất định so với người Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và người Hà Lan Từ thế kỷ XV, hai dân tộc Tây Ban Nha

và Bồ Đào Nha đã có những chính sách nghiên cứu hàng hải nghiêm túc và những khoản đầu tư rất lớn

Cuối cùng, chính sách xuất khẩu của nhà nước cũng là một khó khăn lớn đối với thương nhân Anh lúc đó Hoàng gia khuyến khích xuất khẩu các loại thương phẩm nội địa như vải dạ và len nhằm kích thích ngành sản xuất len dạ trong nước Tuy nhiên, các thương phẩm này có giá quá cao, lại không hợp với khí hậu nóng ẩm của phần lớn các xứ sở phương Đông Trong khi đó, nhà nước lại cấm thương nhân xuất khẩu bạc - loại vốn duy nhất có thể đầu tư được cho hoạt động buôn bán ở phương Đông - đẩy thương nhân Anh vào tình thế tiến thoái lưỡng nan

1.2 Những nỗ lực thâm nhập phương Đông cuối thế kỷ XVI

Những tiến bộ trong nhận thức về phương Đông trong nửa cuối thế kỷ XVI vẫn thôi thúc các thương nhân Anh tiến hành các chuyến đi tiên phong về miền Đông Ấn Trong bối cảnh nước Anh chưa đủ thực lực để đối đầu với hai dân tộc Iberia, nhà nước chủ trương tránh gây chiến, đồng thời khuyến khích thương nhân tìm đường sang phương Đông qua đường biển tây bắc hoặc đông bắc châu Âu Thậm chí, ngay sau khi lên ngôi năm 1485, vua Henry VII đã có chỉ dụ cho John Cabot đi sang phương Đông qua đường tây bắc Sang thế kỷ XVI, nhằm tránh đương đầu với người Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, người ta quyết định đi về hướng đông bắc, qua Na Uy và Nga để sang Trung Hoa Cho đến giữa thế kỷ XVI, người Anh đã lãng phí vô số tiền tài, vật lực trong việc tìm kiếm con đường sang phương Đông qua Bắc Băng Dương

Dưới thời nữ hoàng Mary I (1516-1558), người Anh đã từ bỏ nỗ lực đi qua con đường đông bắc và tập trung phát triển con đường đông nam Tuy nhiên, do vẫn chủ trương tránh đối đầu với các thế lực Iberia nên Hoàng gia Anh khuyến khích thương nhân đi sang phương Đông bằng đường bộ qua khu vực đông Địa Trung Hải để tiến về

xứ Ấn Độ và Đông Nam Á Tuy nhiên, giải pháp buôn bán với phương Đông bằng đường bộ qua Ba Tư sớm bộc lộ những hạn chế khó có thể khắc phục: không an toàn

và kém lợi nhuận

Gần một thế kỷ tìm kiếm trong vô vọng con đường đi qua phía bắc bán cầu và vùng đông Địa Trung Hải, người Anh cuối cùng cũng nhận ra rằng phương cách duy nhất để buôn bán được ở phương Đông là chấp nhận đương đầu với các thế lực Iberia

Sau chiến thắng vang dội năm 1558, trước hạm đội hùng mạnh của Tây Ban Nha, bản thân hoàng gia Anh đã hậu thuẫn cho các chuyến đi vòng quanh thế giới của

Francis Drake (1577-1580) và Thomas Cavendish (1586-1588), đồng thời khuyến khích thương nhân Anh tổ chức buôn bán xuống châu Phi, vùng Địa Trung Hải và lập các khu đồn trú ở châu Mỹ Từ một loạt những sự kiện này, thương nhân Anh bắt đầu kiến nghị Nữ hoàng khuyến khích việc buôn bán qua con đường mũi Hảo Vọng

Có thể nói rằng nước Anh dưới thời nữ hoàng Elizabeth đã có những bước tiến quan trọng trong quyết tâm chen chân vào hệ thống thương mại quốc tế mà hai dân tộc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha từng tuyên bố độc quyền từ đầu thế kỷ XVI

Mặc dù vậy, thương nhân Anh vẫn chưa nhận được sự ủng hộ quyết liệt từ chính quyền Elizabeth như các đối thủ Hà Lan nhận được từ nền Cộng hòa mới được thành lập Sự dè dặt của hoàng gia Anh trong ứng xử với các thế lực Iberia, khiến cho giới thương nhân Anh, đặc biệt là thương nhân Luân Đôn, ngày càng bất mãn Những phản ứng của giới thương nhân trong giai đoạn 1588-1600 tạo nên sức ép buộc hoàng gia Anh phải phần nào thay đổi chính sách đối với miền Đông Ấn Năm 1593, Nữ hoàng cho phép Công ty Levant được phép tìm kiếm sản vật phương Đông bằng cả

“đường bộ và đường biển”

1.3 Sự thành lập Công ty Đông Ấn Anh

Trong khi cuộc vận động thành lập Công ty Đông Ấn đang diễn ra mạnh mẽ ở Luân Đôn, tin tức về hạm đội Hà Lan từ phương Đông trở về với một khối lượng khổng lồ hương liệu và các sản vật quý hiếm khiến cho bầu không khí ở Luân Đôn càng thêm sôi sục

Vào mùa thu năm 1600, với sự hậu thuẫn của thị trưởng thành phố Luân Đôn, đội ngũ thương nhân có thế lực đã nộp đơn thỉnh nguyện Nữ hoàng Elizabeth cho phép thành lập Công ty buôn bán với phương Đông nhằm cạnh tranh với người Hà Lan và bảo vệ quyền lợi hải thương của dân tộc Anh Vào thời điểm đó, Hoàng gia Anh cũng đang gặp phải những khó khăn về kinh tế, tài chính, cộng thêm các cuộc nổi dậy của người Ailen và chiến tranh với Tây Ban Nha, khiến cho quá trình đàm phán diễn ra tương đối thuận lợi Ngày 31 tháng 12 năm 1600, Nữ hoàng Elizabeth và các bộ trưởng đã ban bố việc thành lập Công ty Đông Ấn

So với những công ty được thành lập trước đó Công ty Đông Ấn nhận được những

đặc quyền nổi bật: Thứ nhất, văn bản của Nữ hoàng khẳng định Công ty Đông Ấn là một

thể chế kinh doanh thương mại, chỉ tập trung vào hoạt động kinh doanh và tìm kiếm lợi

nhuận chứ không vướng bận vào các sứ mệnh chinh phạt và thuộc địa Thứ hai, hình thức

góp vốn của Công ty dựa trên mô hình cổ phần, thay vì những phương thức huy động vốn

mang tính cá nhân điển hình của thời trung đại Thứ ba, Công ty được đặc cách chuyển

bạc nén và kim loại quý sang phương Đông để trao đổi lấy thương phẩm - điều bị cấm

nghiêm ngặt trong các dự luật đã tồn tại ở Anh cho đến thời điểm đó Thứ tư, tổ chức của

Công ty được quy định bởi văn bản pháp quy, được điều hành bởi một vị Toàn quyền và

một vị Phó Toàn quyền cùng với một Hội đồng gồm các nhà đầu tư Cuối cùng, Công ty

được công nhận là doanh nghiệp độc quyền trong buôn bán với phương Đông

CHƯƠNG 2

VƯƠNG QUỐC XIÊM ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XVI VÀ NHỮNG MỐI LIÊN HỆ ANH - XIÊM ĐẦU TIÊN (1587-1611)

2.1 Vương quốc Xiêm cuối thế kỷ XVI - đầu thế kỷ XVII

2.1.1 Vài nét về quá trình lịch sử của vương quốc Xiêm

Trước khi những người nói tiếng Thái đến định cư ở lòng chảo sông Mênam - Chao Phraya, miền Trung nước Xiêm, đã chứng kiến sự hình thành của một quốc gia của người Môn được biết đến với tên gọi là Dvaravati Vương quốc này tồn tại từ thế

kỷ II-VII

Bước sang thế kỷ XII-XIII, lịch sử của người Thái chứng kiến những chuyển biến nhanh chóng Do sự tác động rất lớn từ hai nhân tố Thứ nhất là sự suy giảm quyền lực và đi đến sụp đổ của đế chế Angkor Dẫn đến sự trỗi dậy mạnh mẽ của vương triều Sukhothai ở trung lưu sông Mênam Thứ hai, Các cuộc chinh phạt của quân đội Nguyên Mông do Hốt Tất Liệt lãnh đạo đã dẫn đến sự sụp đổ của vương quốc Pagan năm 1287 Điều này đã tạo điều kiện cho các vương quốc của người Thái

có được một cơ hội bành trướng chưa từng có đối với các nước láng giềng David

Wyatt cho rằng thời kỳ 1200-1351 là “một thế kỷ của người Thái”

Từ thế kỷ XIV-XV, kể từ sau khi vương triều Ayutthaya ra đời, người Thái đã nhanh chóng vươn lên trở thành một thế lực mạnh ở Đông Nam Á lục địa, và giành đoạt quyền kiểm soát miền Trung và hạ lưu Mê Nam, phần lớn bán đảo Malai, và thực hiện quyền minh chủ đối với Sukhothai Đồng thời người Thái cũng mở liên tiếp các cuộc tấn công sang các vùng đất của Angkor

Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XVI, đặc biệt sau khi vua TraiLok băng hà, vương quốc Xiêm rơi vào tình trạng bất ổn Lợi dụng cơ hội này, quân đội Miến Điện mở các cuộc tấn công, đột kích xâm chiếm vùng đất của người Thái Từ 1566-1581, người Thái đã trải qua giai đoạn 15 năm mất nước, hệ thống các quốc gia chịu thần thuộc cũng suy yếu Phải đến năm 1581, một lãnh tụ mới của người Thái là Pra Naret

(Hoàng tử đen) mới giành lại được độc lập cho Xiêm

Từ đầu thế kỷ XVII, quan hệ hòa bình đã được cả hai vương triều Miến Điện và Xiêm thiết lập, thủ đô của Miến Điện dời đến Ava ở miền Bắc, các quốc vương đều đi theo chính sách cô lập Điều tạo điều kiện để Xiêm tiến hành các cải cách kinh tế, đẩy mạnh các hoạt động bang giao, thương mại với các quốc gia trong khu vực

1.1.2 Tình hình bang giao và thương mại

Nằm ở phía Tây Nam của bán đảo Đông Nam Á, vương quốc Xiêm vừa gắn với lục địa châu Á vừa hòa nhập với môi trường kinh tế biển Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương Từ những thế kỷ đầu sau Công nguyên, một số quốc gia hình thành trên lãnh thổ Thái Lan hiện nay đã có những mối liên hệ giao thương từ rất sớm với các quốc gia thuộc khu vực Đông Á, Tây Nam Á cùng nhiều trung tâm kinh tế, văn hóa khác

Do nằm ở vị trí bán đảo, nên Xiêm đã nhanh chóng trở thành điểm đến của nhiều đoàn thuyền buôn quốc tế Từ thời Hán (203TCN-220) đặc biệt từ thời nhà Lương (502-557) các đoàn thuyền buôn Trung Hoa ngày một xuất hiện thường xuyên ở vịnh Xiêm

cùng nhiều thị trường Đông Nam Á khác

Vào thế kỷ IX-X ở Xiêm đã hình thành một số trung tâm chuyên sản xuất chuỗi hạt và đồ trang sức Tiêu biểu trong số đó là trung tâm sản xuất - thương cảng Muang Thong với địa danh Ko Kho Khao nổi tiếng Tiếp nối truyền thống thủ công và thương mại, từ thế kỷ XIII-XV, chính quyền Sukhothay rồi Ayutthaya đều rất coi trọng phát triển của kinh tế công thương Thay thế cho các trung tâm chế tác thuỷ tinh và gốm cổ, nhiều trung tâm sản xuất thủ công mới lại xuất hiện trong đó Sangkalok, Bang Poon (Suphaburi), Mae Nam Noi là những khu vực chuyên sản xuất sản phẩm thương mại

nổi tiếng

Trên cơ sở những phát triển mạnh mẽ của các nhân tố xã hội, kinh tế vào thế kỷ XIII-XIV một số vương quốc đã xuất hiện ở miền Trung và Nam Thái Lan Vương quốc Thái độc lập đầu tiên là Sukhothay (1238-1438) đã có những liên hệ mật thiết với miền Nam Ayutthaya, quốc gia trung tâm trong lịch sử Thái Lan suốt 416 năm sau đó.2

2

Chẳng hạn, nhà nghiên cứu người Thái Tharapong Srisuchat đã phác dựng lại các 10 tuyến thương mại truyền thống hình thành trên đất Thái trước thế kỷ XVI Xin xem chi

Do nằm ở giữa Lopburi và Suphanburi thuộc hạ lưu Chao Phraya có nhiều điều kiện thuận lợi cho sự phát triển nên ngay từ thế kỷ XIV đã trở thành thương cảng sôi động,

sớm vươn lên trở thành vương quốc trung tâm rồi thống nhất Thái Lan

Đến thế kỷ XIV vùng hạ lưu sông Chao Phraya có sự phát triển mạnh mẽ của trung tâm quyền lực mới Ayutthaya Nguồn lợi từ đồng bằng Chaophraya hỗ trợ đắc lực người Thái mở rộng các hoạt động giao thương, buôn bán, mà trước tiên là kiểm soát chặt chẽ việc buôn bán nông phẩm Theo đó, Anthony Farrington và Dhiravat na

Pombejra cũng cho rằng: „„Thương cảng Ayutthaya đã trông cậy vào những nguồn lợi

tự nhiên trù phú trong nội địa, đặc biệt là sản phẩm lâm nghiệp, họ có thể bán lại hoặc vận chuyển đến các cảng thị khác Thành phố của Ayutthaya rất gần vịnh Xiêm, chiều dài bờ biển của Xiêm, được nuôi dưỡng bởi cả thương mại ven biển và thương mại đường dài Trong khi đất đai được bao phủ bởi các cánh rừng nhiệt đới tươi tốt, mang lại sản lượng rất lớn nguồn động vật hoang dã, gỗ thơm và thuốc nhuộm cùng nhiều mặt hàng có giá trị khác, các vùng biển có nhiều cá, trong đó da cá đuối rất có giá trị kinh tế Ngoài ra phải kể đến các khoáng sản tự nhiên như chì, nhất là thiếc Tất cả thương nhân phương Tây đến Xiêm đều quan tâm đến một số nếu không muốn nói là tất cả các mặt hàng này Đó là điều kiện địa lý và tự nhiên tạo nền tảng khẳng định vai trò của Xiêm trong nền hải thương châu Á”.3

Trong số các mối quan hệ bang giao, thương mại, người Thái đặc biệt coi trọng mối liên hệ với triều đình Trung Hoa Từ nửa sau thế kỷ XIII, nhiều quốc gia ở vịnh

Xiêm đã gửi các phái đoàn đến Trung Hoa Theo Nguyên sử, từ năm 1282 đã có những

mối quan hệ ngoại giao giữa Trung Quốc và Xiêm La, cuốn sử đó đã ghi lại những sứ

bộ của người “Sien” vào những năm 1292,1294,1295,1297 và 1299 Truyền thuyết lịch

sử của Xiêm còn ghi nhận rằng đích thân vị vua vĩ đại của vương triều Sukhothai đã từng trực tiếp đến viếng thăm triều đình Trung Hoa 1 đến 2 lần và mang về nước nghệ thuật làm gốm sứ.4 Cũng trong khoảng thời gian này, vương quốc Lavor gửi 4 phái đoàn đến Trung Hoa vào giữa các năm 1289 và 1299, trong khi Xiêm gửi 8 phái đoàn giữa các năm 1292 và 1323 Các phái đoàn cũng đến từ Phetchaburi năm 1294 và Suphanburi năm 1374 Năm 1299, phái đoàn của Xiêm đã có kiến nghị thu mua các

sản phẩm nổi tiếng của Trung Hoa như yên ngựa, dây cương, ngựa bạch

Thời kỳ đỉnh cao trong hoạt động trao đổi sứ thần giữa Trung Quốc và Xiêm diễn ra vào nửa đầu thế kỷ XV, trong thời gian trị vì của 3 triều vua vĩ đại: Intharacha (1409-1424), Borommaracha II (1424-1428) and Trailok (1448-1488) Mối quan hệ sâu sắc này diễn ra cùng thời điểm với 2 sự kiện quan trọng tác động đến thương mại khu vực Đầu tiên là sự thành lập vương quốc Hồi giáo Malaka năm 1400 và nhanh chóng phát triển thành trạm trung chuyển thương mại của khu vực Thứ hai là 7 chuyến thám hiểm của Trịnh Hòa, 22 phái đoàn Xiêm đã được gửi đến Trung Quốc, 8 phái đoàn của Trung Quốc cũng được lệnh đến Xiêm Theo ghi chép, từ năm 1371-

1503, trong khuân khổ của chế độ triều cống, triều đình Xiêm đã cử 78 phái đoàn ngoại giao - thương mại đến Trung Hoa Về phía Xiêm, vào các năm 1403-1442, triều đình Ayutthaya đã đón tiếp 13 sứ đoàn Trung Hoa trong đó có 2 phái đoàn của Trịnh Hòa đến Xiêm năm 1408 và 1421 Do tính chất quan trọng trong quan hệ với Xiêm,

tiết từ Nguyễn Văn Kim, “Hoạt động thương mại của các vương quốc cổ Thái Lan”,

Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, 2009, tr 13-14

3

Anthony Ferrington & Dhiravat na Pombejra, English factoy in Siam 1612-1685,

(The British Library, 2007), p 3

4

P.Pelliot, Deux intinéraires, BEFEO, pp 242; Dẫn lại theo G.Coedes, Cổ sử các quốc gia Ấn Độ hóa ở viễn đông, Nxb Thế giới, 2008, tr 367

triều đình nhà Minh thậm chí phải thường xuyên cử người về vùng Quảng Đông để tìm kiếm thông ngôn Đến 1578, triều đình Minh lập một bộ phận thông dịch tiếng Thái trong Ban thông dịch ở vương triều.5

Do đạt được những lợi nhuận rất lớn từ hoạt động thương mại triều cống nên các vương triều Thái đã rất chăm chút cho mối quan hệ với Trung Quốc Mặt khác ở Xiêm, nhân cơ hội có quyền lực thực sự trong việc tổ chức các đội thương thuyền, các thương nhân Hoa kiều đã tạo ra cho người Hoa ở đây một uy thế khá mạnh, thậm chí

họ còn lập được những chính quyền địa phương buôn bán độc lập, được nhà nước sở tại thừa nhận như ở Pontianak, Songkla, và Phutaimat Đến đầu thế kỷ XVII, hoạt

động thương mại giữa Xiêm và Trung Hoa vẫn được duy trì đều đặn, thậm chí “Kể từ khi chính quyền Trung Hoa hạn chế ngoại thương, rất nhiều thương nhân buộc phải định cư lại ở các vùng đất phương Nam, nơi họ có thể tiến hành các hoạt động thương mại Các trung tâm thương mại hình thành ở vùng biển Nam Trung Hoa Cộng đồng Trung Hoa định cư ven vịnh Thái Lan là những người định cư lâu dài tại vùng đất này Họ trở thành bộ phận sống còn cho thương mại với Đông Nam Á và kết nối với thương mại Trung Hoa.6

Vị trí địa lý thuận lợi đã được Xiêm khai thác triệt để nhằm mở rộng các mối

quan hệ trao đổi thương mại, buôn bán Nó là cầu nối giữa vùng nội địa với vùng biển

Trong thời gian đó Ayutthaya cách vịnh Xiêm 100 km Từ đầu, khi vùng đất này trở thành nơi có thể cư trú được, đây đã là vị trí thiên phú cho trung tâm thương mại hình thành và phát triển Hàng hóa từ nội địa có thể đã được mang tới và đóng kho ở đây để chuẩn bị cho các tàu viễn dương, các hàng hóa được nhập khẩu dễ dàng và sau đó được phân phối đến các nơi trên nội địa bao gồm cả lưu vực sông Mê Kông.7

Thế kỷ XVII, được xem như là kỷ nguyên hướng ngoại trong lịch sử của vương quốc Xiêm Ngay từ đầu, nhà nước mở cửa và khuyến khích các thương nhân ngoại quốc đến trao đổi buôn bán Vì vậy các sản phẩm của Xiêm có mặt ở rất nhiều thị trường trong khu vực, từ Nhật Bản ở phía đông đến Ba Tư ở phía Tây Sự phồn vinh

của vương quốc Xiêm đã được các thương nhân phương Tây so sánh như một “Vinece

ở phương Đông”.8

Trong số các sản phẩm xuất khẩu, gạo đã trở thành mặt hàng quan trọng nhất Xiêm trong nhiều thế kỷ Một số sản phẩm xuất khẩu khác như bạch đậu khấu, hạt tiêu được dùng để nấu ăn, và làm thuốc Các sản phẩm khai thác từ rừng như: gỗ tô mộc, gỗ lô hội, trầm hương, cánh kiến, nhựa thông cũng giá trị xuất khẩu cao Bên cạnh đó, các sản phẩm như dầu dừa, cá khô, hạt lucraban, bột cọ sagu, muối,

đồ uống có cồn làm từ các loại trái cây và đường chưa tinh chế cũng rất được ưa chuộng trên thị trường Ngoài ra phải đến các sản phẩm xuẩt khẩu thiết thực khác gồm,

đồ gốm sứ giá rẻ (dùng làm bình chứa nước sử dụng trên tàu), gamboges, hươu, sừng

bò, sáp, các loại nhựa cây Các kim loại gồm sắt, chì, thiếc cũng được xuất khẩu

5Anthony Reid, Southeast Asia in the early Modern Era: Trade, Power, and Belief,

(Cornell university Press, 1993), pp 182

6 Kennon Breazeale, From Japan to Arabia: Ayutthaya’s Maritime Relations with Asia, pp 66

7 Kennon Breazeale, From Japan to Arabia: Ayutthaya’s Maritime Relations with Asia, pp 55

Đồng của Nhật Bản được nhập khẩu để chế tạo ra các vật dụng như hình tượng

Buddha và xuất khẩu tới các quốc gia Đông Nam Á

Nhìn chung, Xiêm xuất khẩu phần lớn các sản phẩm nhiệt đới và nhập khẩu hàng hóa từ các quốc gia khác của châu Á Hàng dệt là sản phẩm nhập khẩu quan trọng nhất, đặc biệt là vải bông từ các vùng bờ biển phía đông Ấn Độ Vải tiếp tục đứng đầu trong danh mục các sản phẩm nhập khẩu từ Ấn Độ khi Bangkok trở thành thủ đô của Xiêm Việc buôn bán vải bông cũng cung cấp một một khoản doanh thu lớn cho triều đình bởi vì

vải vóc là sản phẩm buôn bán độc quyền của hoàng gia từ khoảng đầu những năm 1600

Nhà nước quản lý tối cao đối với các sản phẩm trong lãnh thổ của mình nhằm phục vụ cho việc cung cấp các sản phẩm hàng hóa xuất nhập khẩu Lâm sản là sản phẩm phổ biến nhất trong danh mục các hàng hóa độc quyền duy nhất của nhà nước và tất cả các sản phẩm hàng hóa của địa phương đều được lưu trữ trong kho hàng của hoàng gia ở Ayutthaya Mặt khác các hàng hóa có thể được thu mua thông qua thuế

hiện vật (gọi là Suai) Với cách này vương quốc không chỉ duy tri một nguồn cung cấp

đầy đủ các sản phẩm cho xuất khẩu mà còn sử dụng hiệu quả sức mạnh kinh tế do chính quyền địa phương quản lý, nơi làm ra các sản phẩm Số sản phẩm này có thể được bán trực tiếp từ các kho hàng hoàng gia cho các tư thương trên tuyến thương mại

Đông-Tây, hoặc có thể gửi trên các tàu tư nhân đem bán ở các hải cảng châu Á

2.2 Những mối liên hệ Anh-Xiêm đầu tiên (1587-1611)

Trong tương quan với khu vực hải đảo, vùng Đông Nam Á lục địa không phải

là địa bàn thực sự hấp dẫn khi người phương Tây thâm nhập vào phương Đông Căn nguyên của hiện thực lịch sử trên có thể được lý giải một cách hết sức đơn giản: Đông Nam Á lục địa không nổi tiếng về các loại hương liệu - lực hấp dẫn chính đối với các

thương nhân châu Âu

Trong số các thế lực hàng hải phương Tây, người Anh không phải là quốc gia đầu tiên thiết lập quan hệ buôn bán với vương quốc Xiêm Những mối liên hệ quan phương đầu tiên giữa người phương Tây và vương quốc Thái diễn ra vào năm 1511, khi một sứ đoàn Bồ Đào Nha được cử đến kinh đô Ayutthaya của vương quốc Xiêm Nhận thấy tầm ảnh hưởng cả về chính trị và thương mại của Xiêm ở khu vực bán đảo

Mã Lai, ngay sau khi chiếm giữ Malacca, phái đoàn Bồ Đào Nha do Duarte Fernandes dẫn đầu đã theo một thuyền buôn Trung Quốc đến Ayutthaya, nơi họ được tiếp đón nồng nhiệt và được tặng nhiều quà Cuối năm đó sứ bộ thứ hai của người Bồ tiếp tục sang Ayutthaya để tăng cường quan hệ, đồng thời thu thập những tin tức về triển vọng buôn bán ở vương quốc người Thái Với việc sứ bộ thứ ba được cử sang thương lượng với triều đình Xiêm vào năm 1518, hai bên đã đạt được những thỏa thuận quan trọng: người Bồ được phép lưu trú buôn bán cũng như tự do hoạt động tôn giáo ở Xiêm để đổi lại việc cung cấp cho triều đình Ayutthaya súng và thuốc súng (về sau gửi cả lính đánh thuê sang Xiêm)

Trong suốt thế kỷ XVI, ngoại trừ sự xuất hiện của người Tây Ban Nha vào năm

1598,9 người Bồ Đào Nha là những thương nhân phương Tây duy nhất hoạt động tại

Xiêm Mặc dù vậy, theo David K Wyatt, người Bồ hầu như không tạo nên được tác động vật chất đáng kể nào đến Xiêm, cho dù sự hiện diện của một số lượng đáng kể thần công người Bồ đưa vào Các mạng lưới thương mại khu vực của người Thái vẫn được duy trì, trong khi hoạt động truyền giáo của người Bồ ở Xiêm trong phần lớn thế

kỷ XVI cũng không thu được những thành quả nổi bật.10 Vào cuối thế kỷ XVI, quan hệ giữa người Thái và người Bồ trở nên căng thẳng do sự lấn lướt của người Bồ Đào Nha

ở các tuyến buôn bán trong vịnh Bengal, nhất là âm mưu chiếm đóng Tenasserim (cửa ngõ thương mại quan trọng thông ra Ấn Độ Dương mà người Thái đã chiếm được từ năm 1593) của một kẻ phưu lưu người Bồ tên là Philip de Brito

Trong bối cảnh quan hệ của Xiêm với người Bồ ngày càng trở nên căng thẳng,

sự xuất hiện của người Hà Lan tại bán đảo Mã Lai và vùng quần đảo Đông Nam Á từ cuối thế kỷ XVI nhanh chóng thu hút được sự quan tâm của triều đình Ayutthaya Mùa

hè năm 1604, trên đường từ Borneo trở về Ayutthaya, sứ thần của Xiêm dừng chân tại Patani và thông báo cho Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) rằng triều đình đang chuẩn

bị cử thương thuyền đi Trung Quốc và người Hà Lan có thể mở quan hệ với nhà Minh bằng cách cử sứ bộ đi trên tàu của triều đình Xiêm Nhận thấy đây là cơ hội thuận lợi

để mở quan hệ với cả Trung Quốc và Xiêm, thương nhân Hà Lan Cornelis Specx và Lambert Heijn được phái sang Ayutthaya Tuy nhiên chuyến đi Trung Quốc dự kiến vào năm 1605 liên tục bị hoãn, đầu tiên là do cuộc chiến tranh với Miến Điện, sau là việc vua Naresuan (1590-1605) băng hà Specx quyết định hủy tham gia chuyến đi Trung Quốc do lo ngại chi phí quá cao.11

Chuyến thăm Xiêm đầu tiên của thương nhân Hà Lan không đạt được mục tiêu

đề ra là thâm nhập Trung Quốc qua sự giới thiệu của triều đình Ayutthaya Tuy nhiên

nó đã mở ra khả năng hợp tác mậu dịch và ngoại giao lâu bền với vương quốc người Thái Có thể nói, thương mại là mục tiêu duy nhất của VOC khi thiết lập quan hệ với Xiêm trong khi Ayutthaya lại kỳ vọng nhiều hơn là buôn bán thuần túy Triều đình Xiêm nhận thấy VOC có thể trở thành đồng minh chiến lược trong việc hạn chế âm mưu của người Bồ Đào Nha ở Tenasserim nên tích cực thúc đẩy quan hệ với VOC Năm 1607, vua Xiêm cử một sứ đoàn sang thăm Hà Lan, nơi người Thái được đón tiếp nồng nhiệt và trở về Xiêm an toàn vào năm 1610 Cũng trong năm đó, Ayutthaya không chỉ thẳng thừng từ chối yêu cầu của người Bồ Đào Nha về việc trục xuất người

Hà Lan ra khỏi Xiêm mà còn cho phép thương nhân Xứ Đất thấp được xây dựng pháo đài và thương điếm ở Mergui, gần Tenasserim nhằm kìm chân người Bồ ở khu vực vịnh Bengal cũng như dè chừng người Miến trong nỗ lực tiến xuống phía nam Năm

1612, người Hà Lan được vua Song Tham (1611-1628) triệu tập để giúp quân đội triều đình sử dụng thần công trong trận chiến quyết định chống lại sự xâm lược của vương quốc Lan Chang Sự đáp ứng nhiệt thành của người Hà Lan khiến vua Xiêm hài lòng

và lại cử sứ đoàn mang thư và quà đến Toàn quyền Pieter Both tại Bantam nhằm thắt chặt quan hệ song phương.12

Mặc dù chậm chân hơn so với các thương nhân phương Tây khác, nhưng từ rất sớm trước khi đặt quan hệ thương mại chính thức, thương nhân Anh cũng đã có những mối liên hệ đầu tiên với Xiêm Ngay sau khi Lischoten đến Goa (1584), các thương gia Anh như John Newbury và Ralph Fitch đã được đưa đến thương điếm như là những tù nhân của Bồ Đào Nha Ralph Fitch đã không đến Tanasserim, nhưng năm 1587, ông khởi hành từ Pegu đến Malacca, ông đã đến nhiều vùng đất thuộc Pegu… và các đảo

George V Smith, The Dutch in Seventeenth-Century Thailand (Northern

Illinois University: Center for Southeast Asian Studies, Special Report No 16, 1977), pp 10

12 Smith, The Dutch in Seventeenth-Century Thailand, pp 14

của Tanasseri.13 Ral Fitch là người đầu tiên đến và có những ghi chép về Chieng Mai năm 1587 Tuy nhiên, khi đó Chiengmai vẫn chưa trở thành một phần của vương quốc Xiêm mà đang là thủ đô của vương quốc Lanna

Ngoài ra, bản tường thuật của Edmun Barker về các chuyến đi của Sr James Lancaster đã ghi lại rằng các tàu đã thả neo ở Sri Lanka tháng 12/1592 để chờ đợi sự xuất hiện của một số tàu buôn của Bồ Đào Nha đi từ Tenasserim, một địa điểm được

mô tả là “một vùng đất rất lớn ở phía nam Martabam, thuộc vương quốc Xiêm” Trong

số các mặt hàng mà tàu Bồ Đào Nha mang về từ Tenasserim gồm có gạo, rượu và nipa

để phục vụ cho các tàu thường khởi hành từ Cochin đến Bồ Đào Nha vào tháng Giêng.14

Trong một ghi chép khác của John Davis - người đã khởi hành từ Middelburg (Hà Lan) vào ngày 15/3/1598 và đến Tenasserim năm 1600 - “…thành phố Tenasserim là một địa điểm thương mại lớn, có từ bốn đến 14 thuyền thả neo ở 1 đảo trong vịnh…”.15

Đến cuối thế kỷ XVI, Xiêm và Tenasserim đã được các thương nhân Anh biết đến trong một báo cáo của Foulke Grevil đệ trình lên Nữ hoàng Elizabeth năm 1600 Báo cáo nêu rõ lý do vì sao thương nhân London có thêm sức mạnh để tiến hành thương mại với miền Đông Ấn, đặc biệt là với các vương quốc giàu có và những lãnh địa đó không phải của nhà vua Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.16

Đầu thế kỷ XVII, thương nhân Anh đã trở nên rất nổi tiếng và được biết đến ở các vùng biển thuộc bán đảo Mã Lai - nơi họ sớm thể hiện sức mạnh và xây dựng lòng tin đối với các quốc vương bản địa Hạm đội của Lancaster đã đến Aceh vào ngày 5/6/1602, ở đây họ đã gặp một vị đại sứ đến từ vương quốc Xiêm Sau khi rời đến Bantam, thương nhân Anh đã được phép thiết lập cơ quan thương mại đầu tiên ở đây Bantam rất thích hợp nhất cho việc thành lập cơ quan đại diện thương mại đầu tiên của Anh, vì đó không chỉ là trung tâm buôn bán địa phương thịnh vượng mà còn là hải cảng mà các tàu bè Trung Quốc đến lấy hạt tiêu Bantam tiếp tục là trung tâm buôn bán thịnh vượng của người Anh mãi đến 1682, sau khi bị Công ty Đông Ấn Hà Lan

đánh bật khỏi đây

Khi người Anh quyết định thiết lập quan hệ thương mại với Xiêm, Công ty Đông Ấn Anh đã lựa chọn Pattani - một cảng ở phía đông của bán đảo Mã Lai, mà không phải là Mergui và Tenasserim, để tiến hành trao đổi buôn bán Patani khi đó là một quốc gia nhỏ, chư hầu của Xiêm, lãnh thổ được giới hạn ở phía bắc tỉnh Xiêm của Singora hoặc Songkla, phía tây giáp Quedda, phía nam giáp Kalanta, phía đông giáp vịnh Xiêm Tuy nhiên việc triều cống không đáng kể vì nó chỉ bao gồm 1 bông hoa bằng vàng gửi một năm một lần, kèm theo một số tơ lụa, sau này được giới hạn bởi vải

đỏ tươi.17

Tuy nhiên, trong số các thế lực hàng hải phương Tây lúc đó, Bồ Đào Nha mới

là thế lực châu Âu đầu tiên trao đổi thương mại với Patani Quan hệ giữa Bồ Đào Nha với Patani được bắt đầu từ năm 1517, ngay sau khi phái đoàn Duarte Coelho vào kinh

đô Xiêm Người Bồ Đào Nha đến đây với số lượng thường xuyên hơn dưới thời kỳ của

Davis‟ Voyages, pp 154, dẫn lại từ John Anderson, English intercourse with Siam

in the seventeenth Century, pp 36

16

John Anderson, English intercourse with Siam in the seventeenth Century, pp 36

17 John Anderson, English intercourse with Siam in the seventeenth Century, pp 36

Pinto năm 1538, trước đó đã có khoảng 300 người Bồ Đào Nha định cư tại cảng này Theo các hiệp ước thương mại ký với Xiêm, Bồ Đào Nha được phép buôn bán ở kinh

đô Ayutthaya, Mergui và Tenasserim trên vịnh Belgan, Pattani và Nakon Srit‟ammarat trên bờ biển phía tây của bán đảo Mã Lai Cả Ayutthaya và Pattani đều đã có buôn bán đáng kể với Trung Quốc và các cơ quan thương mại của người Bồ ở hai nơi đó đều làm ăn rất phát đạt Các hải cảng Xiêm cũng là những địa điểm rất thuận lợi để tàu bè

Bồ Đào Nha đi Trung Quốc có thể trú ẩn trong thời kỳ gió mùa đông bắc làm cho việc

đi lại trên biển Đông gặp khó khăn.18

Thực ra ngay từ đầu, Patani chứ không phải Ayutthaya đã thu hút được sự chú ý của thương nhân Anh ở Đông Nam Á hải đảo Pattani là cảng hạt tiêu, vào đầu thế kỷ XVII đã đạt đến đỉnh cao của sự thịnh vượng.19

Đầu thế kỷ XVII, Pattani là một cảng thị lý tưởng để tiến hành buôn bán, trao đổi thương mại Thương nhân Anh, thường xuyên ghé vào Patani bằng các tàu đến từ Surat, Goa, Coromandel, hay các thuyền mành từ Trung Quốc, Nhật Bản Một trong những người Anh tiên phong tìm kiếm con đường đến Pattani là John Davis nhưng không may ông này bị cướp biển Nhật Bản

giết chết vào tháng 5 năm 1605

Sự trù phú, giàu có của Patani đã được thương nhân Anh tên là Mandelslo miêu

tả như sau: Patani là nơi cung cấp đầy đủ lương thực “các cư dân ở đây có một số trái cây “moneth”, gà mái đẻ hai lần mỗi ngày, đất nước này có thừa các thứ cung cấp cho dạ dày như gạo, thịt bò, dê, ngan, ngỗng, vịt, gà mái, gà trống thiến, con công, hươu, nai, thỏ, rừng, chim, đặc biệt là trái cây, có trên 100 loại khác nhau”.20 Dù những ghi chép trên có phần hơi phóng đại, xong nó cũng phản ánh phần nào thực tế

về sự giàu có của Patani

Mặt khác, Pattani lúc đó còn thu hút sự có mặt của các thương nhân châu Á khác Hàng hóa Trung Quốc cũng đã được mang đến Pattani, nơi có số lượng đáng kể cộng đồng người Hoa định cư Quốc vương của Pattani, cũng giống như một vài nhà cai trị người Malay khác (đặc biệt là vua Kedah), đã trở thành chư hầu của Xiêm Mọi mối liên hệ với Patani sẽ tạo điều kiện dẫn đến sự hiểu biết đầy đủ hơn về vương quốc Xiêm Một thương nhân Anh rất nổi tiếng là John Davis, trở thành người đầu tiên có liên hệ chính thức với Patani sau khi vị thương nhân này giết chết một kẻ cướp biển người Nhật viên vào tháng 9 năm1605.21 Cũng trong năm này, Công ty Đông Ấn Hà Lan cũng chính thức thành lập thương điếm của mình ở Pattani Sự cạnh tranh khốc liệt giữa người Anh và Hà Lan càng gia tăng mạnh mẽ hơn bởi sự quan tâm của họ đối

với cả hai thương quán ở Patani và Ayutthaya

Khi thuyển trưởng William Keeling ghé thăm Bantam năm 1608, ông ta cũng

đã gặp phái bộ ngoại giao được vua Xiêm phái đến Hai bên đã có những trao đổi cởi

mở đầu tiên Sau đó William Kelling đã quay trở lại Anh vào ngày 10/5/1610 và báo cáo lên hội đồng Đông Ấn của Công ty Nhưng có thể từ hai năm trước họ đã chú ý đến Xiêm bởi sự có mặt của viên đại sứ Xiêm trong lâu đài của hoàng tử Maurice

thống đốc của United provinces ở Hooland và Zealand

Như vậy, cho đến đầu thế kỷ XVII, việc giành độc lập từ người Miến Điện đã

mở ra một giai đoạn hòa bình lâu dài, tạo điều kiện để vương quốc Xiêm nhanh chóng

phát triển trở thành một thể chế mạnh ở Đông Nam Á lục địa

Sớm có truyền thống hướng biển, cùng với vị trí địa lý thuận lợi, vương quốc Xiêm đã nhanh chóng thiết lập được mối quan hệ thương mại với nhiều quốc gia trong khu vực Thế kỷ XVI-XVII, cùng với những biến chuyển của khu vực và thế giới, vương quốc Xiêm đã thể hiện sự chủ động dự nhập vào mạng lưới giao thương rộng lớn từ Nhật Bản cho đến Ảrập, góp phần làm nên thời kỳ hoàng kim trong thương mại châu Á Có thể nói, “không có một quốc gia châu Á nào có thể sánh được với vương quốc Xiêm, nó có mối quan hệ rất rộng mở và đa dạng với hải thương khu vực, trong thời kỳ Ayutthaya là thủ đô của Thái Lan”.22

Bên cạnh hoạt động của các thương nhân châu Á, thế kỷ XVII cũng chứng kiến

sự thâm nhập ngày càng mạnh mẽ của các thế lực hàng hải phương Tây vào thị trường khu vực Tuy không thực sự hấp dẫn như khu vực Đông Nam Á hải đảo, nhưng vương quốc Xiêm cũng là thị trường hứa hẹn đem lại lợi nhuận cao cho hoạt động buôn bán của thương nhân phương Tây Mặc dù không phải là những thương nhân ngoại quốc đầu tiên hoạt động ở Xiêm, nhưng công ty Đông Ấn Anh cũng đã không gặp mấy khó khăn để thiết lập quan hệ thương mại ở đây Đặc biệt, sự kiện phái đoàn Thomas Essington và Lucas Antheuniss tiếp kiến vua Xiêm cuối năm 1612 đánh dấu mối quan

hệ thương mại Anh - Xiêm đã được thiết lập Từ sau sự kiện này, đánh dấu một thời kỳ nhiều thăng trầm trong quan hệ thương mại, bang giao giữa hai quốc gia

CHƯƠNG 3

CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM (1612-1623)

3.1 Phái đoàn Thomas Essington - Lucas Antheuniss và sự thiết lập quan

hệ giữa Công ty Đông Ấn Anh và Xiêm (1612)

Quá trình thiết lập chính thức quan hệ thương mại giữa Anh - Xiêm diễn ra trong bối cảnh hết sức đặc biệt Trong khi quan hệ quan hệ của Xiêm với người Bồ ngày càng trở nên căng thẳng, sự xuất hiện của người Hà Lan tại bán đảo Mã Lai và vùng quần đảo Đông Nam Á từ cuối thế kỷ XVI nhanh chóng thu hút được sự quan tâm của triều đình Ayutthaya

Tuy nhiên, chủ trương “phi liên đới” của Công ty Đông Ấn Hà Lan trong quan

hệ với Xiêm khiến Toàn quyền Pieter Both đáp lại sự nhiệt tình của vua Song Tham bằng sự dè dặt và thái độ lưỡng lự Rõ ràng là, trong bối cảnh tiềm lực quân sự và kinh

tế của người Hà Lan tại phương Đông còn hạn chế, Toàn quyền hoàn toàn có lý khi không muốn can dự quá sâu vào tình hình chính trị của Xiêm

Việc người Hà Lan đang nỗ lực né tránh sự săn đón của triều đình Ayutthaya, hứa hẹn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho thương nhân Luân Đôn dễ dàng hơn trong việc thiết lập quan hệ chính thức ở vương quốc Xiêm Theo tính toán của người Anh lúc

đó, có thể đưa vải Ấn Độ, hàng dệt châu Âu, bạc thỏi Tây Ban Nha để trao đổi các sản phẩm lâm nghiệp, thiếc, gạo, da cá đuối và các sản phẩm có sẵn ở Xiêm Hàng hóa Trung Quốc cũng có thể được mua ở Xiêm với số lượng hạn chế Thương mại dệt Ấn

Độ cũng được tiến hành bởi người Ba Tư và những người gốc Ấn khác ở đây Do vậy, vào đầu thế kỷ XVII, việc trao đổi thương mại với vương quốc Xiêm luôn hứa hẹn sẽ đem lại nhiều lợi nhuận lớn Một thương nhân Anh đã viết “Xiêm - bên cạnh một thực

tế là nơi bán vải vóc của Coromandel - một sản phẩm mà rất được ưa chuộng ở đây, và

có thể trị giá 40 hoặc 50.000 Rs mỗi năm Ở đây cũng có loại da đanh, gỗ tô mộc để

22

Kennon Breazeale, From Japan to Arabia: Ayutthaya’s Maritime Relations with Asia, pp 58

bán cho Nhật Bản; vàng và hồng ngọc cũng cho lợi nhuận rất cao và nếu Xiêm trong thời kỳ hòa bình thì buôn bán sẽ rất thuận lợi…”.23 Trên cơ sở những tính toán đó và

mối liên hệ đã có từ trước Công ty Đông Ấn Anh đã quyết định phái tàu Globe sang

phương Đông mang theo sứ mệnh thiết lập quan hệ thương mại với Xiêm Theo đó tàu

Globe sẽ được chỉ huy bởi thuyền trưởng Anthony Hippon, với ban giám đốc gồm các

thương nhân William Floris, Adam Denton, Thomas Essington và Lucas Antheuniss

Trước khi đến Ayutthaya, tàu Globe đã cập cảng Patani ngày 23/6/1612 Sau

khi gặp một trận bão đổ bộ vào đồng bằng Menam, ngày 26/10/1612 đoàn tàu khởi hành từ vịnh Xiêm đã buộc phải quay trở lại Patani vào tháng 11 Patani lúc này được cai trị bởi một Nữ hoàng… Trong con mắt của thương nhân Luân Đôn, nữ hoàng

Patani là một người phụ nữ hòa nhã “khoảng 60 tuổi, cao lớn và đầy đủ vẻ uy nghiêm, trong tất cả các xứ Ấn chúng tôi gặp vài người giống họ”.24 Để tranh thủ sự ủng hộ, Floris đã tài trợ một khoản tiền cho một buổi biểu diễn nhân dịp Nữ hoàng vi hành sau

7 năm sống trong cung điện Trong thời gian này Floris cũng quyết định mở rộng thương mại bao gồm cả Nhật Bản, nhưng để thuận tiện, ông ta đã vay tiền từ ngân khố của Nữ hoàng Patani Cũng giống như các vị quân vương trên bán đảo Ấn - Mã Lai,

Nữ hoàng là người đứng đầu về thương mại, nắm giữ độc quyền trong vương quốc nhỏ của mình

Tại Pattani, thương nhân Anh được Nữ hoàng tiếp đón rất nồng hậu Tuy nhiên,

họ cũng sớm nhận thấy thái độ thù ghét từ người Hà Lan - đã có mặt ở đây từ năm

1602.25 Thuyền trưởng tàu Globe là Anthony Hippon qua đời ngay khi tàu cập cảng

Chuyến đi của tàu Globe đã thực sự mở ra một chương mới trong lịch sử của

Công ty Đông Ấn Anh bởi vì nó không chỉ đưa đến việc thành lập một cơ quan thương mại của Anh tại Masulipatam trên biển Coromandel mà còn mở ra cơ hội thiết lập quan hệ thương mại trực tiếp với Xiêm và gián tiếp với Miến Điện Ở Xiêm cơ quan thương mại của người Anh được xây dựng ở Pattani - một tiểu quốc Mã Lai đang bị đặt dưới quyền minh chủ của vương quốc Xiêm, và tại kinh đô Ayutthaya

Cả Pattani và Ayutthaya đều là những vị trí rất quan trọng bởi hai địa điểm này buôn bán với Trung Quốc - nơi cung cấp tơ tằm và đồ sứ - và Nhật Bản Các thương nhân Nhật Bản và Trung Quốc đã đến Ayutthaya chủ yếu để mua da đanh và tới Pattani để mua hương liệu được nhập từ quần đảo Ngoài ra, các thương nhân cũng có

thể mua được gỗ cây thuốc nhuộm được gọi là “brazil”, gỗ cây lô hội, cánh kiến trắng

và thiếc tại thị trường địa phương.26

Cho đến cuối năm 1612 hai đại diện của Công ty Đông Ấn Anh là Thomas Essington và Lucas Antheunis đã đến kinh đô của Xiêm và diện kiện đức vua Phái

đoàn biếu tặng nhà vua món quà trị giá 600 real, kèm theo bức thư của vua Jame I

Việc xuất hiện một lá thư của một vị vua của nước Anh trở thành một sự kiện trọng đại trong lịch sử Xiêm, làm cho nhà vua rất hài lòng Chính vì thế, thương nhân Anh đã nhận được sự tiếp đón rất cởi mở và nhận được lời hứa cho phép tự do thương mại từ vua Song Tham Tại buổi tiếp kiến, mỗi nhân viên nhận được một chiếc cốc nhỏ bằng vàng, một mảnh vải nhỏ - phong tục trong những buổi tiếp kiến quan trọng vốn còn được sử dụng trong các vương quốc Mandalay Thương nhân Anh được phép sở hữu một ngôi nhà gần thương điếm của người Hà Lan, nhưng trong nỗ lực đầu tiên để xử

23

IOR (Indian Office Record): E/3/5 No 595, pp 242

24 John Anderson, English intercourse with Siam in the seventeenth Century, pp 52

25

C.S.P.C.E.I.,l.e,771

26 D.G.E.Hall, Lịch sử Đông Nam Á, tr 449