Nói cách khác châu bản là các văn bản hành chính của triều Nguyễn được hình thành trong quá trình hoạt động quản lý điều hành của chính quyền nhà Nguyễn do đích thân nhà vua ban hành hoặ
Trang 1Cấu trúc nội tại của loại hình Châu bản trên cứ
liệu Châu bản triều Minh Mệnh
Nguyễn Thu Hoài
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: Hán Nôm; Mã số: 60 22 40
Người hướng dẫn: TS Phạm Văn Thắm
Năm bảo vệ: 2010
Abstract: Khái lược về bộ máy hành chính triều Nguyễn và một số nét cơ bản về tổ
chức chính quyền triều Minh Mệnh Tổng quan về châu bản triều Nguyễn và tình hình châu bản triều Minh Mệnh Cấu trúc nội tại của loại hình châu bản trên cứ liệu châu
bản thời Minh Mệnh (1820-1840)
Keywords: Tiếng Việt; Châu bản; Triều Minh Mệnh; Hán nôm
Content
MỞ ĐẦU
1- Lý do chọn đề tài
Châu bản là các bản tấu, tư, trình, sớ, bẩm do các cơ quan của chính quyền hoặc do các quần thần dưới triều Nguyễn soạn bằng chữ Hán, chữ Nôm để trình lên nhà vua phê duyệt Châu bản cũng gồm cả các tập chiếu, dụ, chỉ, sắc là các văn bản do nhà vua soạn thảo hoặc giao cho Nội các hay Hàn lâm viện thay mặt nhà vua soạn thảo Nói cách khác châu bản
là các văn bản hành chính của triều Nguyễn được hình thành trong quá trình hoạt động quản
lý điều hành của chính quyền nhà Nguyễn do đích thân nhà vua ban hành hoặc ngự phê trực tiếp bằng bút son Từ lâu nhiều tổ chức, cá nhân và các nhà nghiên cứu đã thấy được giá trị
quí báu của châu bản, một số công trình biên mục châu bản đã được công bố như Mục lục
Châu bản triều Nguyễn của Uỷ ban Phiên dịch sử liệu Việt Nam - Viện đại học Huế công bố
năm 1960 và 1962 hay Mục lục Châu bản triều Nguyễn do Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước
công bố năm 1998 và 2010 Đặc biệt nhiều nhà nghiên cứu đã dựa vào nguồn tư liệu châu bản để viết ra các công trình nghiên cứu của mình như luận án tiến sỹ của Nguyễn Minh Tường nghiên cứu về cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh, Nguyễn Công Việt nghiên cứu về ấn chương Việt Nam trong đó có ấn chương thời Nguyễn hay gần đây có một số nhà nghiên cứu dựa vào tư liệu châu bản để chứng minh chủ quyền của Việt Nam trên 2 quần đảo
Trang 2Tuy nhiên các công trình biên mục chủ yếu là các bản trích dịch hoặc các công trình nghiên cứu thì phần lớn là dẫn chứng một số tư liệu từ châu bản Từ trước tới nay, chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu về khía cạnh văn bản cũng như cấu trúc của loại hình văn bản châu bản thời Nguyễn
Trong điều kiện thực tế đó, chúng tôi đã chọn và đề xuất đề tài Cấu trúc nội tại của
loại hình châu bản trên cứ liệu châu bản thời Minh Mệnh làm đề tài nghiên cứu của luận
văn cao học Lý do lựa chọn khảo cứu cấu trúc của loại hình châu bản triều Minh Mệnh là bởi đây là một triều đại được coi là tiêu biểu nhất trong các triều đại phong kiến nhà Nguyễn với những thiết chế chính trị, tổ chức bộ máy nhà nước cũng như công tác quản lý công văn giấy
tờ đạt đến mức hoàn thiện nhất Vì vậy tài liệu châu bản của giai đoạn này đã thể hiện khá đầy
đủ các quy chuẩn về thể thức cấu trúc của loại hình văn bản thời kỳ phong kiến
2- Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Các công trình đã công bố về châu bản triều Nguyễn có thể điểm qua như sau:
- Mục lục châu bản triều Nguyễn tập I do Uỷ ban Phiên dịch sử liệu Việt Nam - Viện
Đại học Huế biên dịch tóm tắt, công bố xuất bản năm 1960 gồm 4 tập châu bản triều Gia Long (từ tập 1 đến tập 4) với 723 văn bản
- Mục lục châu bản triều Nguyễn tập II cũng do Uỷ ban Phiên dịch sử liệu Việt Nam -
Viện Đại học Huế biên dịch tóm tắt, công bố xuất bản năm 1962 gồm 10 tập châu bản triều Minh Mệnh (từ tập 1 đến tập 10) với 971 văn bản
- Mục lục châu bản triều Nguyễn tập II do Cục lưu trữ nhà nước phối hợp với Đại học
Huế, Trung tâm nghiên cứu Việt Nam và Giao lưu văn hoá biên tập xuất bản năm
1998 Cuốn Mục lục này được lấy trên cơ sở các bản dịch trích yếu được thực hiện từ năm 1995 đến năm 2000 do các cán bộ Hán Nôm của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và Viện Nghiên cứu Hán Nôm thực hiện gồm 10 tập châu bản triều Minh Mệnh (từ tập
11 đến tập 20) do NXB Văn hoá ấn hành năm 1998 Cuốn mục lục này đã được dịch sang tiếng Anh và được nhà xuất bản Thế giới ấn hành năm 2000 với sự tài trợ của Quỹ Toyota Foundation (Nhật Bản) Tập I của sách này hiện đang được hoàn thiện, dự kiến sẽ xuất bản trong năm 2010 gồm 5 tập châu bản triều Gia Long (từ tập 1-5) và 10 tập châu bản triều Minh Mệnh (từ tập 1-10) Đây là bản có sửa chữa, hiệu đính, bổ sung, biên tập lại từ 2 tập Mục lục Châu bản do Viện Đại học Huế thực hiện năm 1960
và 1962
Trang 3- Châu bản triều Tự Đức 1848 - 1883: tuyển chọn và lược thuật do nhóm tác giả Vũ
Thanh Hằng, Trà Ngọc Anh, Tạ Quang Phát tuyển chọn, lược dịch và Giáo sư Trần Nghĩa giới thiệu gồm 1128 văn bản châu bản, do NXB Văn học ấn hành năm 2003
- Châu bản triều Nguyễn - tư liệu Phật giáo qua các triều đại nhà Nguyễn 143 năm từ
Gia Long 1802 đến Bảo Đại 1945 do Lý Kim Hoa sưu khảo, biên dịch lược thuật gồm
250 văn bản châu bản về các vấn đề liên quan đến phật giáo triều Nguyễn, NXB Văn hoá thông tin ấn hành năm 2002
Qua khảo sát nhận thấy các công trình công bố về châu bản triều Nguyễn chủ yếu là các bản dịch lược thuật hoặc trích yếu nội dung của một số văn bản châu bản Ngoài ra chưa
có một công trình hay một bài viết nào chuyên khảo sâu về văn bản châu bản triều Nguyễn Chỉ có một số bài viết có viện dẫn tư liệu châu bản hoặc sử dụng thông tin từ châu bản để
chứng minh một số vấn đề có liên quan đến triều Nguyễn Vì vậy đề tài Cấu trúc nội tại của
loại hình châu bản trên cứ liệu châu bản thời Minh Mệnh hy vọng sẽ góp phần cung cấp thêm
những thông tin, tư liệu đáng quý về khối tài liệu rất có giá trị này
3- Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu của luận văn là chứng minh một cách khoa học châu bản triều Nguyễn là một
hệ thống văn bản hoàn chỉnh về bố cục, cấu trúc, thể thức, loại hình và nội dung phản ánh
Luận văn góp phần khẳng định các giá trị sử liệu gốc của châu bản đối với việc nghiên cứu mọi mặt xã hội thời nhà Nguyễn
Luận văn cũng nhằm chứng minh châu bản là các tài liệu Hán Nôm gốc, thậm chí là độc bản, duy nhất; góp thêm một tiếng nói cho công tác bảo quản mảng thư tịch Hán Nôm quý giá này
4- Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận văn
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các châu bản gốc hiện đang lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I thuộc Cục văn thư và Lưu trữ nhà nước và hệ thống các mục lục tra cứu thông tin châu bản
Phạm vi nghiên cứu của luận văn là khảo cứu tổng quát khối châu bản triều Nguyễn; khảo sát và đi sâu nghiên cứu các văn bản châu bản triều Minh Mệnh (1820-1840) trong đó trọng tâm là các bản có bút tích vua phê Tìm hiểu, tham khảo thêm các nguồn châu bản khác
Trang 45- Phương pháp nghiên cứu
- Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu văn bản học để xác định giá trị đích thực của văn bản
- Luận văn sử dụng phương pháp thông kê, phân tích và tổng hợp để rút ra các kết luận
về hình thức cấu trúc và giá trị của văn bản châu bản
6- Đóng góp của luận văn
Đây là luận văn đầu tiên đi sâu nghiên cứu hệ thống văn bản châu bản triều Nguyễn
- Luận văn cung cấp những thông tin tổng quan về châu bản triều Nguyễn nói chung
và châu bản triều Minh Mệnh nói riêng
- Luận văn cung cấp những số liệu chi tiết, cụ thể về thực trạng châu bản hiện nay
- Luận văn làm rõ cấu trúc hình thức của các loại hình văn bản hành chính được sử dụng dưới thời Nguyễn và trong triều Minh Mệnh
- Luận văn chứng minh giá trị gốc của châu bản
- Các kết quả nghiên cứu trong luận văn có thể sử dụng để tham khảo cho các công trình nghiên cứu có liên quan
7- Bố cục của luận văn
Phần mở đầu
1- Lý do chon đề tài
2- Lịch sử nghiên cứu vấn đề
3- Mục tiêu nghiên cứu
4- Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
5- Phương pháp nghiên cứu
6- Đóng góp của luận văn
Phần nội dung Chương 1: Khái lược về bộ máy hành chính triều Nguyễn và một số nét cơ bản về
tổ chức chính quyền triều Minh Mệnh
1.1 Khái lược về bộ máy hành chính triều Nguyễn
Trang 51.2 Một số nét cơ bản về tổ chức chính quyền triều Minh Mệnh
Chương 2: Tổng quan về châu bản triều Nguyễn và tình hình châu bản triều Minh Mệnh
2.1 Khái niệm châu bản
2.2 Quá trình hình thành và tàng trữ châu bản dưới triều Nguyễn
2.3 Quá trình lưu truyền và quản lý châu bản hiện nay
2.4 Tình hình châu bản triều Minh Mệnh
Chương 3: Cấu trúc nội tại của loại hình châu bản trên cứ liệu châu bản thời Minh Mệnh (1820-1840)
3.1 Các loại hình văn bản trong châu bản
3.2 Chức năng của các loại hình văn bản trong châu bản
3.3 Xuất xứ văn bản trong châu bản
3.4 Hình thức bố cục của văn bản trong châu bản
3.5 Các loại con dấu sử dụng trong châu bản
3.6 Các dạng ngự phê trong châu bản
Kết luận
Danh mục tài liệu tham khảo
Phụ lục
References
1 Đào Duy Anh (2002), Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến Thế kỷ XIX, Nxb Văn hóa Thông
tin, Hà Nội
2 Đào Duy Anh (2003), Từ điển Hán Việt (tái bản có sửa chữa), Nxb Văn hóa thông tin, Hà
Nội
3 Nguyễn Thế Anh (2008), Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới thời các vua nhà Nguyễn, Nxb
Văn học, Hà Nội
4 Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (1998), Mục lục châu bản triều Nguyễn, tập 2, Nxb Văn
hoá, Hà Nội
5 Phan Đại Doãn, Nguyễn Minh Tường, Hoàng Phương (1998), Một số vấn đề về quan chế
Trang 66 Lý Kim Hoa (2002), Châu bản triều Nguyễn - tư liệu Phật giáo qua các triều đại nhà
Nguyễn 143 năm từ Gia Long 1802 đến Bảo Đại 1945, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội
7 Trần Trọng Kim (1999), Việt Nam sử lược, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội
8 Trịnh Khắc Mạnh (2009), Công tác sưu tầm tư liệu Hán Nôm ở nước ngoài của Viện
Nghiên cứu Hán Nôm trong thời gian gần đây,
website: www.hannom.org.vn
9 Nội các triều Nguyễn (1993), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 1, bản dịch, Nxb
Thuận Hoá, Huế
10 Nội các triều Nguyễn (1993), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 2, bản dịch, Nxb
Thuận Hoá, Huế
11 Nội các triều Nguyễn (1993), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, tập 7, bản dịch, Nxb
Thuận Hoá, Huế
12 Quốc sử quán triều Nguyễn (2003), Đại Nam thực lục, tập 1 (tiền biên), bản dịch, Nxb
Giáo dục, Hà Nội
13 Quốc sử quán triều Nguyễn (2003), Đại Nam thực lục, tập 2 (chính biên), bản dịch, Nxb
Giáo dục, Hà Nội
14 Quốc sử quán triều Nguyễn (2003), Đại Nam thực lục, tập 3 (chính biên), bản dịch, Nxb
Giáo dục, Hà Nội
15 Vương Đình Quyền (2002), Văn bản quản lý nhà nước và công tác công văn, giấy tờ thời
phong kiến Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
16 Trần Đức Anh Sơn (2004), HUẾ Triều Nguyễn một cái nhìn, Nxb Thuận Hóa, Huế
17 Ngô Đức Thọ chủ biên (1993), Các nhà khoa bảng Việt Nam 1075 - 1919, Nxb Văn học,
Hà Nội
18 Nguyễn Hồng Trân (2003), Mục lục châu bản triều Nguyễn - Một tài liệu Hán Việt quý
hiếm đáng được quan tâm và phát huy tác dụng, Kỷ yếu Hội thảo bảo tồn và Phát huy Di sản
Hán Nôm Huế
19 Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Hệ thống thông tin Châu bản triều Nguyễn (cơ sở dữ liệu -
mạng nội bộ)
20 Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Mục lục Châu bản triều Nguyễn (hệ thống mục lục tra cứu)
21 Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, Mục lục thống kê microfilm Châu bản triều Nguyễn
Trang 722 Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Minh Mệnh tập 40
23 Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Đồng Khánh tập 1
24 Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Thành Thái tập 59
25 Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Thành Thái tập 58
26 Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Thành Thái tập 60
27 Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Duy Tân tập 28
28 Trung tâm Nghiên cứu quốc học (2003), Châu bản triều Tự Đức (1848 – 1883): tuyển
chọn và lược thuật, NXB Văn học, Hà Nội
29 Từ điển Từ hải (1989), Thượng Hải từ thư xuất bản xã, Thượng Hải
30 Từ điển Từ nguyên (1979), Thương vụ ấn thư quán xuất bản, Bắc Kinh
31 Nguyễn Minh Tường (1996), Cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh (1820 - 1840),
Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
32 Uỷ ban Phiên dịch sử liệu Việt Nam - Viện Đại học Huế (1960), Mục lục Châu bản triều
Nguyễn, tập 1, Huế
33 Uỷ ban Phiên dịch sử liệu Việt Nam - Viện Đại học Huế (1962), Mục lục Châu bản triều
Nguyễn, tập 2, Huế
34 Viện Ngôn ngữ học (2002), Từ điển Hán Việt, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh
35 Nguyễn Công Việt (2005), Ấn chương Việt Nam từ thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XIX, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội