Biểu hiện của yếu tố nữ trong phật giáo việt nam qua hình tượng phật bà quan âm

Biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Phật Bà Quan Âm Trịnh Thị Dung Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Luận văn ThS.. Phân tích những biểu hiện của

Biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Phật Bà Quan Âm

Trịnh Thị Dung

Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Luận văn ThS ngành: Tôn gia ́o ho ̣c; Mã số: 60 22 90 Người hướng dẫn: TS Nguyễn Quốc Tuấn

Năm bảo vệ: 2010

Abstract Hệ thống hóa m ột số vấn đề lý luận chung về Phật bà Quan Âm và Phật giáo Việt Nam Phân tích những biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam

qua hình tượng Phật bà Quan Âm trên các lĩnh vực tư tưởng, văn học và nghệ thuật Keywords Tôn giáo học; Phật giáo; Yếu tố nữ; Việt Nam

Content

1 Lý do chọn đề tài

Phật giáo có mặt tại Việt Nam hơn 2000 năm dù trải qua nhiều thời kỳ biến động và thăng trầm lịch sử nhưng nó đã được khẳng định như một thành tố không thể tách rời của văn hóa dân tộc Khi vào nước ta, Phật giáo, do bản chất nhân văn cao độ, với tư tưởng truyền giáo “tùy duyên bất biến”, “khế cơ khế lý” đã được nhân dân Việt Nam chấp nhận và phát triển ngày một rộng rãi, từ yếu tố ngoại lai trở thành bản địa, từ cái xa lạ thành cái thân thuộc với mọi người Phật giáo Việt Nam đã xây dựng cho mình truyền thống yêu nước, gắn bó với dân tộc, góp phần quan trọng trong việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong tư tưởng, đạo đức, tâm hồn, lối sống của nhân dân

Tuy nhiên, mặc dù tiếp nhận, hòa nhập vào đời sống văn hóa tinh thần và tâm linh của người Việt Nam, nhưng ngay từ rất sớm, Phật giáo ở Việt Nam đã tạo nên một bản sắc khác với Phật giáo ở các nước phương Đông xung quanh, mang đậm sắc thái dân tộc tính Việt Nam, gắn bó với cuộc đời mỗi con người, tạo ra những yếu tố tích cực trong phong cách riêng của nền văn minh nông nghiệp Việt Nam: nền văn minh lúa nước Trong nền văn minh

đó, vai trò của người phụ nữ là điều không thể bác bỏ và được đề cao ngay cả trên bình diện tâm linh

Vì vậy, khi du nhập vào Việt Nam, Phật giáo cũng đề cao người phụ nữ Đây chính là nét khác biệt của Phật giáo Việt Nam so với các nước có truyền thống Phật giáo khác Điều này được thể hiện trước hết qua hình tượng Man Nương trong câu chuyện sản sinh ra Phật điện Tứ pháp thờ bốn “bà” Phật: “Pháp Vân Phật, Pháp Vũ Phật, Pháp Lôi Phật, Pháp Điện Phật Là Phật chứ không là Bồ Tát Cũng như sau đó Ỷ Lan cũng được phong Quan Âm Phật

Và một phụ nữ khác cũng nghiễm nhiên vào chùa chiếm một gian thờ riêng: Mẫu Thờ Quan

Âm tại gia rất phổ biến” [29; 792] Pháp Vân tục gọi là Bà Dâu, Pháp Vũ tục gọi là Bà Đậu, Pháp Lôi tục gọi là Bà Tướng, Pháp Điện tục gọi là Bà Dàn Từ “Bà” trong bốn cặp từ này trong tiếng Việt xưa có nghĩa là “Thần, Nữ Thần” Nó đăng đối với từ “Ông” để chỉ Nam Thần (Chẳng hạn như Ông Đùng Bà Đà, cặp đôi khởi nguyên theo tàn tích thần thoại cổ của người Việt ta)

Như vậy, có thể thấy rằng nếu như ở nguyên gốc, các vị Phật Ấn Độ thường mang tính “nam, đàn ông”, thì khi du nhập Việt Nam, Phật giáo Việt Nam hình thành cả “Ông Phật" và “Bà Phật” Rõ nhất là trong hình tượng Quán Thế Âm Bồ tát, từ nguyên gốc Ấn Độ

đã trở thành Quan Âm Bồ tát, thành Phật bà Quan Âm, trong đó người Việt Nam lại còn tạo thêm Phật bà cho riêng mình như Quan Âm Thị Kính chẳng hạn

Nghiên cứu đề tài “Biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Phật bà Quan Âm” nhằm khẳng định nét đặc sắc, tiêu biểu và khác biệt của Phật giáo

Việt Nam với Phật giáo Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản , thấy được sự hội nhập của Phật giáo với văn hóa dân tộc Khẳng định “cái riêng” của Phật giáo Việt cũng chính là thể hiện “cái riêng” của nền văn hóa Việt Nam Đó cũng là một thành phần quan trọng trong tiến trình xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo đúng tinh thần của Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương: “Mọi hoạt động văn hóa, văn nghệ phải nhằm xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”[17; 110]

2 Tình hình nghiên cứu

Phật giáo là một trong những tôn giáo lớn của thế giới và Việt Nam nên luôn thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trong và ngoài nước Có thể kể đến các công

trình khoa học trong nước tiêu biểu như: Nguyễn Lang với “Việt Nam Phật giáo sử luận” (2 tập); Thích Mật Thể với “Việt Nam Phật giáo sử lược”, Lê Mạnh Thát với “Lịch sử Phật

giáo Việt Nam” (mới chỉ xuất bản 3 tập); Viện Triết học với “Lịch sử Phật giáo Việt Nam”

do Nguyễn Tài Thư chủ biên, Nguyễn Duy Hinh với “Tư tưởng Phật giáo Việt Nam”; “Triết

học Phật giáo Việt Nam”; hay Viện Khoa học xã hội - Viện Nghiên cứu Tôn giáo với “Phật giáo với văn hóa - xã hội Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa” do Nguyễn Hồng

Dương và Nguyễn Quốc Tuấn chủ biên…

Ngoài ra còn rất nhiều bài báo, tạp chí trên các tạp chí chuyên nghiên cứu về Phật học

như: Tạp chí Khuông Việt; Tạp chí Giác Ngộ, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, Tạp chí Nghiên

cứu Tôn giáo… đề cập đến học thuật Phật học, vai trò của Phật giáo trong đời sống xã hội

nhân loại nói chung, Việt Nam nói riêng

Nghiên cứu về Phật giáo với văn hóa, xã hội Việt Nam có thể kể đến các bài báo tiêu

biểu như: “Vài suy nghĩ về sự hội nhập của Phật giáo vào nền văn hóa Việt Nam” của Minh Chi trên tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4 năm 2004; Vũ Khiêu với “Triết học và nghệ thuật

Việt Nam trong quá trình tiếp thu tư tưởng Phật giáo” trên Tạp chí nghiên cứu Tôn giáo số

5-2006; Trần Văn Bình với “Tìm hiểu những đặc trưng của Phật giáo trong quá trình hội

nhập với văn hóa Việt Nam ” trên tạp chí Nghiên cứu Phật học…v.v.v

Nghiên cứu về Quan Âm có một số công trình, bài báo như: “Ý nghĩa biểu trưng

tượng Phật bà Quan Âm nghìn mắt, nghìn tay” của tác giả Thái Nam Thắng đăng trên Tạp

chí Văn hóa Phật giáo; “Hình tượng Đức Quan Âm trong lòng người dân Việt” của tác

giả Ommani Padmehum đăng trong Tạp chí Nghiên cứu Phật học số 1 - 2003; Tác giả Trang

Thanh Hiền với “Hình tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn ở Việt Nam”, Nhà xuất bản Văn

hóa Thông tin năm 2005;…

Đặc biệt đầy đủ hơn cả là công trình “Bồ tát Quan Thế Âm trong các chùa vùng đồng

bằng sông Hồng” do Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện nghiên cứu tôn giáo ấn hành

năm 2004 Đây là công trình nghiên cứu đề cập đến các vấn đề: Bồ tát Quán Thế Âm - Lịch

sử nghiên cứu vấn đề; Kinh bản về Bồ Tát Quan Thế Âm và cách tụng; Bồ tát Quán Thế Âm trong đời sống tâm linh của người Việt; Chùa Hương - Điểm hẹn của các cuộc hành hương về chốn tổ; Đi tìm mô thức tượng Quan Âm của người Việt; Bồ Tát Quan Thế Âm: Nội hàm và nghệ thuật Nhìn chung, công trình này nghiên cứu khá đầy đủ về lịch sử, vai trò của Quan

Âm trong kinh điển Phật giáo, các hình tướng của Quan Âm và một số mô thức tượng Quan

Âm của người Việt Đây là công trình nghiên cứu được giới học thuật đánh giá cao

Tuy nhiên, những công trình trên chỉ nghiên cứu về lịch sử, lai lịch và các thần tướng của Quan Thế Âm hoặc các kiểu tượng Quan Âm trong kinh điển Phật giáo và kiểu tượng

Quan Âm Việt Nam mà chưa công trình nào nghiên cứu chuyên biệt về biểu hiện của yếu tố

nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Phật bà Quan Âm Có một số công trình nghiên

cứu, bài báo trên các tạp chí có đề cập tới vấn đề nhưng chỉ đứng trên phương diện, góc độ tiếp cận là hội nhập giữa Phật giáo với văn hóa dân tộc, chưa trình bày một cách chi tiết và diễn biến liên tục về biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Phật

bà Quan Âm để thấy được nét riêng, “tính trội” của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam, thấy được một trong những nhân tố quan trong góp phần tạo nên nét đặc sắc của Phật giáo Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu: Luận văn tìm hiểu biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo

Việt Nam thông qua hình tượng Phật bà Quan Âm Qua đó thấy được một trong những yếu tố

cơ bản nhất tạo nên Phật giáo Việt Nam mang đậm tính chất văn hóa Việt Nam - tính trội của yếu tố nữ Khẳng định những giá trị văn hóa khác biệt của Phật giáo Việt Nam với các nước trong khu vực và trên thế giới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Để thực hiện mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ:

Thứ nhất: Luận văn phân tích một số vấn đề lý luận chung về Phật bà Quan Âm và Phật giáo Việt Nam

Thứ hai: Phân tích những biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Phật bà Quan Âm trên các lĩnh vực tư tưởng, văn học, nghệ thuật

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam thông

qua hình tượng Phật bà Quan Âm

4.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu những biểu hiện của yếu tố nữ trong

Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Phật bà Quan Âm trên một số lĩnh vực tiêu biểu như: tư tưởng, văn học, nghệ thuật

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận: Luận văn được xây dựng trên cơ sở vận dụng các nguyên lý, quan

điểm mác xít như: quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử

Luận văn kế thừa những kết quả của các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước

về Phật giáo và hình tượng Phật bà Quan Âm trong Phật giáo Việt Nam

5.2 Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp chung của chủ nghĩa

duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, chủ yếu sử dụng phương pháp thống nhất giữa lôgíc và lịch sử, phân tích, tổng hợp, đối chiếu và so sánh

6 Đóng góp của luận văn

Trên cơ sở phân tích tổng quan chung về Phật giáo, quá trình du nhập và đặc điểm của Phật giáo Việt Nam, những biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam thông qua hình tượng Phật bà Quan Âm trên một số lĩnh vực tiêu biểu như: tư tưởng, văn học, nghệ thuật Luận văn cũng chỉ ra một trong những đặc trưng tiêu biểu góp phần tạo nên sự khác biệt giữa Phật giáo Việt Nam với Phật giáo thế giới

7 Ý nghĩa của luận văn

Ý nghĩa lý luận: Luận văn góp phần vào việc tìm hiểu và phân tích những biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam thông qua hình tượng Phật bà Quan Âm trên một số lĩnh vực cụ thể: tư tưởng, văn học, nghệ thuật một cách có hệ thống

Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu và giảng dạy về tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng, cho việc hoạch định chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và mục lục, nội dung chính của luận văn gồm 02 chương 05 tiết

References

[1] Đào Duy Anh (2002): Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

[2] Ban tôn giáo chính phủ (2005): Một số tôn giáo ở Việt Nam , Nxb Tôn giáo, Hà Nội

[3] Trần Lâm Biền (1989): “Bước đi của ngôi chùa Việt”, Tạp chí kiến trúc, số 2

[4] Báo Giác Ngộ, số 215, ra ngày 11/03/2002

[5] Báo Giác Ngộ, số 269, ra ngày 24/03/2005

[6] Nguyễn Đổng Chi (2000): Truyện cổ tích Việt Nam , tập 2, Nxb Giáo Dục, Hà Nội

[7] Minh Chi (2003): Truyền thống văn hóa và Phật giáo Việt Nam, Nxb Tôn giáo

[8] Minh Chi (2004): “Vài suy nghĩ về sự hội nhập của Phật giáo vào nền văn hóa Việt

Nam ”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4

[9] Nguyễn Đình Chiểu (1980): Truyện Lục Vân Tiên, toàn tập, T1, Nxb Đại Học và

THCN, Hà Nội

[10] Thiều Chửu (2002) Giải thích truyện Quan Âm Thị Kính, Nxb Đà Nẵng

[11] Nguyễn Giao Cư (2003): Truyện cổ tích Việt Nam , Nxb Đà Nẵng

[12] Ngô Văn Doanh (1990): Hình tượng “Quan Âm Nam Hải” và cột đá chùa Dạm (Hà

Bắc), Tạp chí Khảo cổ học, số 1,2

[13] Nguyễn Du (1973): Truyện Kiều, Nxb Sài Gòn

[14] Giác Dũng (2003): Phật giáo Việt Nam dân tộc Việt Nam , Nxb Tôn Giáo, Hà Nội [15] Nguyễn Hồng Dương (2004): Tôn giáo trong mối quan hệ văn hóa và phát triển ở Việt

Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[16] Thích Huệ Đăng (2004): Luận giảng Kinh Thủ Lăng Nghiêm, Nxb Tôn giáo, Hà Nội [17] Đảng Cộng sản Việt Nam (1996): Văn kiện Hội nghị lần thứ VIII, Nxb CTQG, Hà

Nội

[18] Đảng Cộng sản Việt Nam (1999): Nghị quyết Hội nghị lần thứ VII, BCHTW khoá IX,

Nxb CTQG, Hà Nội

[19] Đảng Cộng sản Việt Nam (2006): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb

CTQG, Hà Nội

[20] Thích Quảng Độ (1997): Nguyên thủy Phật giáo tư tưởng luận, Nxb Tôn giáo, Hà

Nội

[21] Thích Viên Thành (1997): “Truyện Quan Âm Thi Tập”, Nxb Tỉnh Hội Phật Giáo Hà

Tây

[22] Thích Viên Thành (1996): “Truyện Phật bà chùa hương” Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội

[23] Nhất Hạnh (2004): Mẹ – biểu hiện của tình thương, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

[24] Dương Quảng Hàm (1968): Việt Nam Thi Văn Hợp Tuyển, Nxb Bộ giáo dục- Trung

tâm học liệu, Sài Gòn

[25] Thích Trung Hậu - Lệ Như (2000): Ca dao tục ngữ Phật giáo Việt Nam , Nxb Tôn

giáo, Hà Nội

[26] Thích Trung Hậu - Lệ Như (2004): Những truyện cổ Việt Nam mang màu sắc Phật

giáo, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

[27] Thích Thiện Hoa (1990): Phật học phổ thông, Nxb Thành hội Phật Giáo TP.HCM

[28] Nguyễn Duy Hinh (2008): “Mối quan hệ giữa Phật giáo Việt Nam với Phật giáo Vân

Nam ở Trung Quốc”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1

[29] Nguyễn Duy Hinh (1999): Tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội

[30] Nguyễn Duy Hinh (2007): Triết học Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội

[31] Nguyễn Duy Hinh (2007): Một số bài về Tôn giáo học, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[32] Hiệp Hội Du Lịch (1995): Đất nước mến yêu Kiến thức phục vụ thuyết minh du lịch,

Nxb TP HCM

[33] Hợp tuyển thơ văn Việt Nam , (1976), Nxb Văn học

[34] Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (1996): Khoa học về tôn giáo và tín

ngưỡng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

[35] Phật bà Quan Âm (1957): Nxb Bình dân thư quán, Sài Gòn

[36] Phật giáo Thập Tam Kinh (1993), Nxb Quốc tế văn hoá Bắc Kinh

[37] Thích Trí Quảng (2004): Lược giải kinh Hoa Nghiêm, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

[38] Ngô Nhữ Quân (2001): Phật giáo đại từ điển (Phần Từ điển Quan Thế Âm), Nxb

Thương Vụ Ấn Thư Quán, Bắc Kinh

[39] Trần Trọng Kim (1973): Việt Nam sử lược, Tập I, II, Trung tâm tư liệu BGD

[40] Kim Khánh (Trình bày - 1998): Quan Âm Diệu Thiện: Phật Bà quan Âm: Truyện

tranh, Nxb Đồng Nai

[41] Vũ Khiêu (2006): “Triết học và nghệ thuật Việt Nam trong quá trình tiếp thu tư

tưởng Phật giáo”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5

[42] Kinh Hoa Nghiêm (1994), Bản dịch Thích Trí Tịnh, 4 tập Nxb Thành hội Phật giáo

thành phố Hồ Chí Minh

[43] Nguyễn Lang (2000): Việt Nam Phật giáo sử luận I-II-III, Nxb Văn học, Hà Nội [44] Phan Ngọc (2004): Bản sắc văn hóa Việt Nam , Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội [45] Phan Ngọc (1994): Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới, Nxb Văn hóa thông tin,

Hà Nội

[46] Nguyễn Minh Ngọc (2004): Bồ tát Quán Thế Âm trong các chùa vùng đồng bằng sông

Hồng, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[47] Bùi Văn Nguyên (1998): Tựa dẫn truyện Quan Âm Nam Hải, Nxb.Đại học sư phạm,

Hà Nội

[48] Lữ Huy Nguyên, Đặng Văn Lung tuyển chọn (1996): Hợp tuyển truyện cổ tích Việt

Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội

[49] Hồ Chí Minh (1995): Toàn tập, Tập 1, Nxb CTQG, Hà Nội

[50] Trần Thái Tông (1974): Khoá hư lục, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[51] Nguyễn Văn Tân (2002): Từ điển địa danh lịch sử văn hóa du lịch Việt Nam, Nxb

Văn hóa thông tin, Hà Nội

[52] Minh Tâm (2004): Truyện cổ tích Việt Nam, Nxb Thanh niên, Hà Nội

[53] Phan Lạc Tuyên (1993): Lịch sử bang giao Đông Nam Á (trước Công nguyên tới thế

kỷ XIX), Nxb TP Hồ Chí Minh

[54] Thích Thanh Từ (1972): Phật giáo trong mạch sống dân tộc, Nxb La Bối, Sài Gòn [55] Phạm Thái (1994): Sơ Kính Tân Trang (Hoàng Hữu Yên giới thiệu và chú thích), Nxb

Giáo dục, Hà Nội

[56] Lê Mạnh Thát (2001): Tổng tập văn học Phật giáo Việt Nam, tập 1, Nxb TP.HCM [57] Lê Mạnh Thát (1999): Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập 1( Từ khởi nguyên đến thời Lý

Nam Đế), Nxb Thuận hoá, Huế

[58] Thái Nam Thắng: Ý nghĩa biểu trưng tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn

tay; http://www.thuvienhoasen.org

[59] Doãn Kế Thiện (1995): Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội, Nxb Hà Nội

[60] Trúc Thiên (dịch-1969): Tuệ Trung thượng sỹ ngữ lục, Nxb Đại Học Vạn Hạnh, Sài

Gòn

[61] Nguyễn Đăng Thục (1974): Phật giáo Việt Nam, Nxb Mặt Đất, Sài Gòn

[62] Nguyễn Đăng Thục (1992): Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Tập 1-6, Nxb.TP.Hồ Chí

Minh

[63] Nguyễn Khắc Thuần (2002): Đại cương lịch sử văn hóa Việt Nam, tập 2, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

[64] Nguyễn Khắc Thuần (2002): Đại cương lịch sử văn hóa Việt Nam, tập 3, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

[65] Nguyễn Tài Thư (Chủ biên -1993): Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội

[66] Nguyễn Tài Thư (chủ biên -1998): Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội

[67] Thích Từ Thông (1995): Pháp Hoa Kinh, Nxb Thao Hối Am, Gia Định, Sài Gòn

[68] Huỳnh Ngọc Trảng (1997): Tượng gốm Đồng Nai – Gia Định, Nxb Đồng Nai

[69] Thiền uyển tập anh (1990), Nxb Văn học, Hà Nội

[70] Tạp chí Từ Bi Âm (1931), Sự tích Phật A di Đà và bảy vị Bồ tát, số 200-204

[71] Thi ca Việt Nam hiện đại (1968), Nxb Khai Trí, Sài Gòn

[72] Tuyển tập văn bia Hà Nội (1978): Quyển I, II, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[73] Chu Quang Trứ (2001): Di sản văn hóa dân tộc trong tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt

Nam, Nxb Mỹ thuật, Hà Nội

[74] Viên Trí (2003): Khái niệm Bồ tát Quán Thế Âm, Nxb Hà Nội

[75] Hoàng Trinh (2000): Bản sắc dân tộc và hiện đại hóa trong văn hóa, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội

[76] Lê Văn Siêu (1972): Việt Nam văn minh sử lược khảo, Tập thượng, Trung tâm tư liệu

BGD

[77] Thích Thiện Siêu (2003): Lược giảng Kinh Pháp Hoa, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

[78] Sự tích quan Âm Nam Hải diễn ca (1996), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[79] Đặng Nghiêm Vạn (2001): Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam , Nxb

CTQG, Hà Nội

[80] Đặng Nghiêm Vạn (1998): Về tín ngưỡng tôn giáo việt Nam hiện nay, Nxb.Khoa học

xã hội, Hà Nội

[81] Trụ Vũ (2001): Ngày của Mẹ, Nxb Văn nghệ TP.HCM

[82] Trần Quốc Vượng (2005 –chủ biên): Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

[83] Viện Triết học (1986): Mấy vấn đề Phật giáo và lịch sử tư tưởng Việt Nam, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội

[84] Viện Nghiên cứu Tôn giáo (2008): “Phật giáo với văn hóa – xã hội Việt Nam thời

kỳ công nghiệp hóa, hiện đai hóa” do Nguyễn Hồng Dương và Nguyễn Quốc

Tuấn chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[85] Viện Khoa học xã hội Việt Nam (1990): Truyện bà chúa Ba (Nam Hải Quán Thế Âm):

Sự tích diễn ca, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[86] Vở chèo Quan Âm Thị Kính (1966), Nxb Đào Tấn, Sài Gòn

[87] Nguyễn Thanh Xuân (2005): Một số tôn giáo ở Việt Nam , Nxb Tôn giáo, Hà Nội [88] "Jizo Bodhisattva, Modern Healing & Traditional Buddhist Practice", Jan Chozens

Bays, Tutle Publishing, 2002 P 73

[89] Beyond Dogma, HH the Dalai Lama Rupa & Co, 1996 P 11

[90] Trang Web http://vi.wikipedia.org

[91] Trang Web http://www.quantheambotat.com

[92] Trang Web http://www.dharmasite.net/HinhBTQuanAm.htm

[93] Trang http://www.phatviet.com/hanhtrang botatquantheam.htm

[94] Trang Web http:// www.thuvienhoasen.org/botatquantheam-00.htm

[95] Trang Web http://www.giacngo.vn

[96] Trang Web http://www.niemphat.com/linhtinh/quanambotat.html

[97] Trang http:// www.buddhismtoday.com/botatQuanAm.htm

[98] Trang Web http://www.quangduc.com