Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay

Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay Cao Thị Sính Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận án TS.. Tâm

Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Cao Thị Sính

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận án TS ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Mã số: 62 22 80 05 Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Thúy Vinh, TS Lưu Minh Văn

Năm bảo vệ: 2012

Abstract Hệ thống hoá một số vấn đề lý luận về tâm lý tiểu nông và xây dựng nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam (NNPQ XHCN) ở Việt Nam hiện nay Làm rõ ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay trên một số phương diện cơ bản Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng

NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay

Keywords Triết học; Chủ nghĩa duy vật biện chứng; Chủ nghĩa duy vật lịch sử;

Nhà nước pháp quyền; Tâm lý tiểu nông

Content

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trên thế giới hiện nay, nhà nước đang là vấn đề được đặc biệt quan tâm, xem xét, nghiên cứu Những biến đổi to lớn của nền kinh tế thế giới đang đòi hỏi mọi nhà nước cần phải nhìn lại những vấn đề căn bản về tổ chức quyền lực nhà nước, về mối quan hệ giữa quyền lực nhà nước và xã hội, về vai trò của nhà nước trong phát triển nền kinh tế thị trường v.v nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia Xây dựng nhà nước pháp quyền (NNPQ) được coi là giải pháp tốt để giải quyết có hiệu quả nhiều vấn đề cốt yếu liên quan đến đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội… của mọi quốc gia, dân tộc Chính vì vậy, xây dựng NNPQ có ý nghĩa và vai trò quan trọng đối với sự phát triển của xã hội hiện đại

ở Việt Nam, công cuộc đổi mới đang diễn ra một cách sâu rộng, đồng bộ và toàn diện trên tất cả các lĩnh vực Những bước tiến về đổi mới kinh tế, xây dựng và phát triển nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), đẩy mạnh hơn nữa sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá (CNH, HĐH) đất nước, cũng như yêu cầu phát huy hơn nữa nền dân chủ XHCN… đang đòi hỏi những đổi mới tương ứng về hệ thống pháp luật, chức năng, phương thức hoạt động và quản lý của Nhà nước Sự thay đổi to lớn về nhiều mặt của đất n-ước ta trong những năm đổi mới vừa qua đang làm thay đổi nhanh chóng cơ sở hạ tầng của

xã hội và đòi hỏi sự thay đổi tương ứng trong kiến trúc thượng tầng, trước hết là Nhà nước

Vì vậy, xây dựng NNPQ XHCN trở thành một nhiệm vụ cần thiết khách quan nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước ta hiện nay

Mặc dù, ở nước ta đã có rất nhiều công trình nghiên cứu chuyên khảo về NNPQ, tuy vậy, việc nghiên cứu để tìm ra các giải pháp xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam - một nhà nước chưa có tiền lệ trong lịch sử, với những đặc thù về truyền thống, văn hoá, tâm lý dân tộc… vừa là nhiệm vụ cấp bách, vừa là nhiệm vụ lâu dài, khó khăn, phức tạp nhằm hướng tới mục tiêu xây dựng một xã hội: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, tiến bộ và văn minh

Từ xu thế chung của thời đại và thực tiễn của đất nước ta, xây dựng NNPQ XHCN được coi là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của cách mạng Việt Nam hiện nay Nhưng, việc thực hiện nhiệm vụ này đang gặp phải những khó khăn lớn Một trong

những khó khăn đó là sự tồn tại tâm lý tiểu nông - loại hình tâm lý xã hội nẩy sinh từ

nền kinh tế nông nghiệp sản xuất nhỏ, manh mún, lạc hậu, tồn tại hàng nghìn năm, lực l -ượng lao động chủ yếu trong xã hội là người nông dân Nền sản xuất đó hiện vẫn chưa

được xoá bỏ hoàn toàn Tâm lý tiểu nông vẫn đang tồn tại đậm nét, hiện diện trong các

tầng lớp dân cư, nhất là ở người nông dân nước ta Tâm lý này, bên cạnh những mặt tích cực, còn có những mặt tiêu cực, ảnh hưởng không nhỏ tới việc thiết định trong thực tế nguyên tắc sống và làm việc theo pháp luật - một chuẩn mực của xã hội dân chủ, văn minh, hiện đại; là một trở lực lớn trong việc xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay

Vì vậy, tìm hiểu những đặc trưng và ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam để từ đó tìm ra giải pháp nhằm khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý tiểu nông đến việc xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn

Với những lý do trên, tôi đã lựa chọn vấn đề: ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối

với việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay làm đề tài nghiên cứu luận án của

mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Liên quan đến đề tài nghiên cứu có hai mảng tài liệu lớn:

1/ Những công trình nghiên cứu về tâm lý tiểu nông Việt Nam

2/ Những công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN

ở Việt Nam

Sau đây, chúng tôi khảo sát riêng từng mảng tài liệu trên

Một là, những công trình nghiên cứu về tâm lý tiểu nông Việt Nam

ở nước ngoài, trong các công trình nghiên cứu của mình, nhiều học giả đã đề cập đến

vấn đề tâm lý tiểu nông Đó là những tác giả tiêu biểu như: Pierre Gorou với “Người nông

dân châu thổ Bắc kỳ”,(1936), tái bản năm 2003; Gerald C.Hickey với “Nghiên cứu một cộng đồng thôn xã Việt Nam - Xã hội học”; Jams B Hendry với “Cuộc nghiên cứu một cộng đồng thôn xã Việt Nam - phần hoạt động kinh tế ”; Lloyd Woodruff với “Nghiên cứu một cộng đồng thôn xã Việt Nam - phần hoạt động hành chính ”v.v

ở trong nước, trước cách mạng tháng Tám đã có nhiều công trình nghiên cứu về nông

dân, nông nghiệp, nông thôn Việt Nam của các tác giả như: Đào Duy Anh, Phan Kế Bính, Nguyễn Văn Huyên…Từ sau Cách mạng tháng Tám, đặc biệt là sau năm 1954 có các công

trình tiêu biểu như: “Tìm hiểu tính cách dân tộc” của Nguyễn Hồng Phong, “Nông thôn Việt

Nam trong lịch sử”, tập I, II (1977, 1978); “Nông dân Việt Nam tiến lên chủ nghĩa xã hội”

(1979) Từ thời kỳ đất nước đổi mới đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này Các công trình tiêu biểu đó là:

Về sách có các công trình tiêu biểu là: “Những hạn chế trong tâm lý nông dân” của

Đỗ Long và “ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý tiểu nông đối với cán bộ công chức hiện nay”

của Vũ Dũng (Trong sách Tâm lý người Việt Nam đi vào CNH, HĐH - những điều cần khắc

phục do Phạm Minh Hạc chủ biên, 2004); ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý tiểu nông đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý doanh nghiệp nhà nước” của tập thể tác giả do Lê Hữu Xanh chủ

biên (2005) Có thể nói đây là các công trình đã cung cấp nhiều tư liệu quan trọng cho luận

án

Về các bài viết đăng trên các tạp chí, tiêu biểu là các công trình sau: “Thử bàn về

tâm lý nông dân Việt” của Vũ Ngọc Khánh, Tạp chí Tâm lý học, số 7/2004; “Tâm lý của ng-ười nông dân Việt Nam: một số vấn đề cần lưu ý trong quá trình đào tạo nguồn nhân lực”

của Ngọc Lan, Tạp chí Khoa học Xã hội, số 3 (67)/2004; “Một số đặc điểm tâm lý của người

nông dân Việt Nam ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình hội nhập kinh tế” của Nguyễn Hồi

Loan, Tạp chí Tâm lý học, số 7 (76)/2005…

Các luận văn thạc sỹ, luận án phó tiến sĩ, tiến sĩ thuộc các chuyên ngành đã nghiên

cứu về đề tài này như: “Đặc điểm và xu hướng biến đổi của giai cấp nông dân nước ta trong

giai đoạn hiện nay”, Luận án tiến sỹ Triết học của Bùi Thị Thanh Hương (2000); “Tâm lý nông dân miền Bắc Việt Nam khi chuyển sang kinh tế thị trường - đặc trưng và xu hướng biến đổi”, Luận án tiến sỹ Triết học của Đỗ Thị Thanh Mai (2001)

Về tâm lý làng xã, đây cũng là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu

Trong số đó có thể kể đến “Xã thôn Việt Nam” của Nguyễn Hồng Phong (1959); “Lệ làng

phép nước” của Bùi Xuân Đính (1985); “Tìm hiểu làng Việt” của Diệp Đình Hoa; “Nếp cũ - làng xã Việt Nam” của Toan ánh (1992); “Làng Việt Nam, một số vấn đề kinh tế - xã hội”

của Phan Đại Doãn (1992); “Tâm lí cộng đồng làng và di sản” của Đỗ Long - Trần Hiệp (1993); “Tác động của tâm lý làng xã trong việc xây dựng đời sống kinh tế xã hội ở nông

thôn đồng bằng Bắc bộ hiện nay” của Lê Hữu Xanh (Chủ biên), (2001)… Ngoài ra còn có

một số luận án như: “Xu hướng biến đổi của tâm lý cộng đồng làng ở Việt Nam trong giai

đoạn đổi mới”, luận án Tiến sỹ Triết học của Lê Văn Định (2000); “Lệ làng truyền thống với việc hình thành ý thức pháp luật cho nông dân Việt Nam thời kỳ đổi mới”, Luận án Tiến sỹ

Triết học của Nguyễn Văn Long (2002)

Nhìn chung, các công trình nêu trên, từ nhiều góc độ khác nhau đã phân tích cơ sở hình thành, đặc trưng của tâm lý nông dân, tâm lý làng xã, cũng như những điểm tích cực, hạn chế và xu hướng biến đổi, ảnh hưởng của nó đến đời sống kinh tế xã hội ở nước ta

Hai là, những công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam

Từ khi Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở

Việt Nam ra đời đến nay (1991), mô hình lý luận và thực tiễn xây dựng NNPQ ở nước ta đã

có khá nhiều các công trình nghiên cứu và bước đầu thu được một số kết quả Có thể khái quát những thành quả nghiên cứu đó như sau:

Về sách, các bài báo được đăng tải trên các tạp chí Đó là các công trình: Xây dựng

NNPQ Việt Nam - một số vấn đề lý luận và thực tiễn của Nguyễn Văn Niên (1996); Xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam do Đào Trí úc (Chủ biên, (2005); Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng NNPQ XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân của Trần Hậu Thành (2005); v.v

Nhìn chung, các công trình này đã đề cập đến những vấn đề như: các tiền đề tư tưởng của NNPQ Việt Nam XHCN; những bước đi thích hợp của việc xây dựng NNPQ XHCN ở nước ta; xây dựng NNPQ và vấn đề dân chủ, quan điểm về xây dựng NNPQ XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam, thực tiễn tổ chức nhà nước theo hướng NNPQ hiện nay trên thế giới

Các luận văn thạc sỹ, luận án tiến sỹ Đó là những công trình sau: Mối quan hệ giữa

việc xây dựng NNPQ đối với sự phát triển đất nước theo định hướng XHCN, Luận án tiến sỹ

Triết học của Lê Minh Quân (1999); Tính phổ biến và tính đặc thù trong xây dựng NNPQ

Việt Nam, Luận án tiến sỹ Triết học của Đào Ngọc Tuấn (2002)

Có thể nói, vấn đề xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam đã thu hút nhiều nhà nghiên cứu ở các lĩnh vực khác nhau:

Dưới góc độ triết học: Đó là các tác giả như: Nguyễn Đức Bình, GS Đoàn Trọng

Tuyến; Nguyễn Duy Quý; Nguyễn Ngọc Long, Nguyễn Thị Thuý Vân… Các tác giả theo hướng tiếp cận này thường dựa vào quan niệm duy vật lịch sử về nguồn gốc, bản chất, đặc trưng và chức năng của nhà nước và mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng để đưa ra các nội dung xây dựng NNPQ Theo đó, xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam thực chất là quá trình thực hiện những nội dung cơ bản như: xây dựng cơ sở cho sự tồn tại của NNPQ (kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội); củng cố, hoàn thiện bộ máy nhà nước cho phù hợp với cơ sở tồn tại của nó

Dưới góc độ luật học: Có các tác giả như: Đào Trí úc; Nguyễn Văn Niên; Trần Hậu

Thành; Phạm Hồng Thái; Hoàng Thị Kim Quế… Các công trình nghiên cứu theo hướng này hết sức đa dạng và phong phú Trên cơ sở nguyên lý về mối quan hệ giữa nhà nước và pháp luật, các tác giả đã đưa ra nhiều nội dung liên quan tới việc xây dựng NNPQ XHCN ở nước

ta hiện nay như: Xây dựng và hoàn thiện Hiến pháp và hệ thống pháp luật; Thực hiện nguyên tắc phân quyền, nguyên tắc tập trung dân chủ

Dưới góc độ chính trị học: Có các tác giả như: Phạm Ngọc Quang; Hồ Văn Thông;

Trần Ngọc Hiên Hướng nghiên cứu này đã căn cứ vào quy luật hình thành của quyền lực chính trị, cơ sở, nội dung của chế độ dân chủ và mối quan hệ giữa quyền lực và pháp luật để đưa ra các nội dung của việc xây dựng NNPQ như: Xây dựng thể chế chính trị dân chủ, mối quan

hệ giữa dân chủ và NNPQ, vai trò của Đảng cộng sản trong quá trình xây dựng NNPQ

Từ góc độ sử học và văn hoá học, tiêu biểu là các tác giả như: Vũ Minh Giang, Đỗ

Long,Trần Văn Giàu, Phan Huy Lê… đã góp phần vào việc nghiên cứu vấn đề xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam

Có thể nói, những năm qua, nghiên cứu vấn đề xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam

đã thu hút được sự quan tâm của nhiều ngành khoa học, trong đó có triết học Những hướng tiếp cận, nghiên cứu trên đây đã mang lại những giá trị có ý nghĩa cho quá trình xây dựng NNPQ ở Việt Nam

Qua phần tổng quan trên, có thể thấy các công trình nghiên cứu ở cả hai mảng tài liệu bàn trực tiếp đến vấn đề tâm lý tiểu nông còn chưa nhiều Hơn nữa, nghiên cứu về

ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay thì

chưa có công trình nào đề cập tới, đặc biệt là nghiên cứu dưới góc độ triết học Vì vậy, tôi lựa

chọn đề tài: ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền

XHCN ở Việt Nam hiện nay với mong muốn đóng góp một phần nhỏ bé vào việc nghiên cứu

vấn đề còn thiếu vắng này

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

3.1 Mục đích nghiên cứu của luận án

Từ việc làm rõ những đặc trưng của tâm lý tiểu nông ở Việt Nam, luận án tập trung phân tích ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam, từ đó luận án đề xuất một số giải pháp nhằm khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý tiểu nông đối với xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay

3.2 Nhiệm vụ của luận án

Một là, hệ thống hoá một số vấn đề lý luận về tâm lý tiểu nông và xây dựng

NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay

Hai là, làm rõ ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng NNQP XHCN ở

Việt Nam hiện nay trên một số phương diện cơ bản

Ba là, đề xuất một số giải pháp nhằm khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý

tiểu nông đối với việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc

xây dựng NNPQ XHCN ở nước ta hiện nay dưới góc độ triết học

Phạm vi nghiên cứu: Vấn đề xây dựng NNPQ được thể hiện ở nhiều nội dung,

nhưng luận án này chỉ tập trung vào phân tích ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam trên một số phương diện cơ bản là: kinh tế - xã hội; xây dựng ý thức pháp luật (YTPL); xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật, bảo vệ

pháp luật và xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên các quan điểm duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

(mà hạt nhân là mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, biện chứng giữa

cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, sự tác động qua lại giữa các yếu tố của kiến trúc thượng tầng và sự tác động qua lại của các hình thái ý thức xã hội) của chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong lĩnh vực tư tưởng, ý thức xã hội, tâm lý xã hội và NNPQ

Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu

cụ thể, trong đó chủ yếu là phương pháp lôgíc - lịch sử, qui nạp - diễn dịch, phân tích - tổng hợp, so sánh,

6 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Luận án phân tích những ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam hiện nay trên một số phương diện cơ bản như: kinh tế - xã hội; xây dựng YTPL; xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật, bảo vệ pháp luật và xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước

- Luận án đề xuất một số giải pháp nhằm khắc khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý tiểu nông đối với xây dựng NNPQ XHCN ở nước ta hiện nay

7 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án góp phần vào việc nghiên cứu tâm lý tiểu nông Việt Nam, ảnh hưởng của nó đối với việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam

- Kết quả nghiên cứu của luận án ở mức độ nhất định có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy những vấn đề về ý thức xã hội nói chung, tâm lý tiểu nông nói riêng và xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam

- Luận án có thể làm tài liệu tham khảo, góp thêm cơ sở cho việc hoạch định chủ trương, chính sách, đường lối của Đảng và Nhà nước để phát huy ảnh hưởng tích cực, khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý nông dân góp phần xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN ở Việt Nam

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu gồm 3 chương, 11 tiết

NỘI DUNG Chương 1 Một số vấn đề lý luận về tâm lý tiểu nông và nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt

Nam 1.1 Cơ sở hình thành, tồn tại và đặc điểm cơ bản của tâm lý tiểu nông Việt Nam

Tâm lý tiểu nông là loại hình tâm lý xã hội, bao gồm các hiện tượng như tình cảm, tâm trạng, niềm tin, ước muốn, nhu cầu, thói quen, tập quán, động cơ, thái độ, hứng thú, sở thích, xu hướng… của tầng lớp nông dân được hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp của nền kinh tế tiểu nông; những điều kiện lao động sản xuất, sinh hoạt riêng có của nông dân, nông nghiệp, nông thôn đã sản sinh, quyết định và chi phối thái độ, hành vi, cách ứng xử của họ

Chủ thể của tâm lý đó là nông dân, song trên thực tế tâm lý tiểu nông không chỉ tồn tại và biểu hiện ra ở người nông dân mà còn biểu hiện ra ở cả những người không phải là nông dân

Tâm lý tiểu nông được hình thành, tồn tại bởi rất nhiều yếu tố, trong đó trực tiếp và chủ yếu là nền kinh tế tiểu nông, sản xuất nhỏ, manh mún, tình trạng nền sản xuất phân tán, biệt lập, khép kín là phổ biến, đặc biệt là tình trạng kém phát triển của sự phân công lao động

xã hội

Bên cạnh những đặc trưng tâm lý tích cực như: lòng yêu nước, đoàn kết cộng đồng, yêu lao động, cần cù, lạc quan trong cuộc sống; trọng con người, trọng tình cảm, trọng đạo đức, trọng danh dự , tâm lý tiểu nông Việt Nam còn có những đặc trưng tiêu cực như: thói quen sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, bảo thủ, lối nghĩ dựa theo kinh nghiệm; hẹp hòi, vị lợi, cục

bộ địa phương; tính tuỳ tiện, kém kỷ luật, kỷ cương, trọng lệ hơn luật Đó chính là tính lưỡng diện, vừa thống nhất vừa mâu thuẫn trong tâm lý tiểu nông Việt Nam

Từ khi Cách mạng tháng Tám thắng lợi đến trước những năm đổi mới đất nước,

vị thế của người nông dân và đời sống vật chất, tinh thần của họ được thay đổi đáng kể Điều đó đã làm cho tâm lý của họ có những biến đổi nhất định Công cuộc đổi mới đất nước từ 1986 đến nay đã tạo ra những thay đổi nhanh chóng trong đời sống kinh tế - xã hội nông thôn Sự thay đổi ấy đang tác động, làm biến đổi dần dần những đặc điểm tâm lý truyền thống của người nông dân và làm xuất hiện những nhân tố mới, vừa có mặt tích cực, vừa có những biểu hiện tiêu cực, vừa phong phú, đa dạng, vừa phức tạp, đan xen Song, những đặc điểm tâm lý tiểu nông nêu trên vẫn còn tồn tại và tiếp tục phát triển Sở dĩ như vậy là do nhiều nguyên nhân: tính bảo thủ và sức ỳ rất lớn của tâm lý tiểu nông, vẫn còn cơ sở kinh tế - xã hội cho sự tồn tại của tâm lý tiểu nông, cơ chế chính sách pháp luật chưa đồng bộ, việc thực thi pháp luật, thực hiện các chính sách chưa nghiêm…

1.2 Khái niệm nhà nước pháp quyền, đặc điểm và nội dung xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam

NNPQ là nhà nước mà quyền lực thuộc về nhân dân, trong đó mọi chủ thể (kể cả nhà nước) đều phải tuân thủ, phục tùng tuyệt đối pháp luật - một pháp luật thể hiện đầy đủ những giá trị cao cả nhất của xã hội và con người, có sự phân công quyền lực nhằm mục đích bảo vệ tối đa chủ quyền của nhân dân

Quan điểm của Đảng ta về xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay với những đặc điểm cơ bản sau:

Thứ nhất, Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân

dân, vì nhân dân Tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức, do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo

Thứ hai, Quyền lực Nhà nước là thống nhất; có sự phân công, phối hợp và kiểm

soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp

Thứ ba: Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước theo nguyên tắc tập trung

dân chủ

Thứ tư: Nhà nước ban hành pháp luật; tổ chức, quản lý xã hội bằng bằng pháp

luật và không ngừng tăng cường pháp chế XHCN

Thứ năm, Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước.

Xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN ở Việt Nam được xác định với những nội dung cơ bản là: Xây dựng cơ sở, nền tảng cho sự tồn tại của NNPQ XHCN; xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật; thực hiện quản lý nhà nước bằng pháp luật; xây dựng YTPL cho nhân dân; cải cách bộ máy nhà nước, trước hết là xây dựng đội ngũ cán bộ công chức;

mở rộng dân chủ XHCN, phát huy quyền làm chủ của nhân dân

Việc xây dựng NNPQ XHCN ở nước ta chịu sự tác động, ảnh hưởng của nhiều nhân

tố (kinh tế, xã hội, chính trị, văn hoá ), trong đó nhân tố con người đóng vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định đến việc xây dựng và thực thi NNPQ XHCN Việt Nam Con

người Việt Nam với những đặc điểm tâm lý tiểu nông vẫn còn tồn tại đã, đang và sẽ tác động mạnh mẽ đến việc xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN ở nước ta Vì vậy, việc xây dựng NNPQ XHCN ở nước ta đang đối diện với những tác động cả tích cực và tiêu cực từ tâm lý tiểu nông vẫn đang tồn tại trong mỗi người Việt Nam

Chương 2 Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền

XHCN ở Việt Nam hiện nay trên một số phương diện cơ bản

2.1 Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đến kinh tế, xã hội - cơ sở, nền tảng của việc xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam

Những ảnh hưởng tích cực của tâm lý tiểu nông đến phát triển kinh tế, xã hội thể hiện

ở các đặc điểm tâm lý như: tình yêu đất nước, đoàn kết gắn bó cộng đồng, cần cù lao động, lạc quan, tin tưởng vào sự nghiệp đổi mới do Đảng ta lãnh đạo Đó là những yếu tố tâm lý quan trọng góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội tạo nên tính tổ chức, sự ổn định, kỷ cương của xã hội, tạo môi trường tâm lý xã hội lành mạnh Điều đó tạo cơ sở, điều kiện thuận lợi để xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam

Tâm lý coi trọng tình cảm, lối sống trọng tình nghĩa, trọng nghĩa vụ, tôn trọng các quy tắc cộng đồng của người nông dân nói riêng, con người Việt Nam nói chung - xét trong mối quan hệ tương hỗ với yêu cầu tôn trọng quyền cá nhân trên cơ sở thống nhất giữa quyền cá nhân và lợi ích cộng đồng cũng như yêu cầu tôn trọng pháp luật, đề cao pháp luật, đề cao tư pháp trong NNPQ XHCN Việt Nam - cũng có những tác động tích cực Xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam cần đến việc thực hiện nghĩa vụ của cá nhân như một bảo đảm cho việc thực hiện quyền cá nhân và lợi ích chung của cộng đồng và xã hội

Đó chính là mặt tích cực của lối sống trọng tình, trọng nghĩa vụ, tôn trọng các qui tắc cộng đồng của người dân Việt Nam đến việc xây dựng NNPQ

Những ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý tiểu nông đối với việc phát triển kinh tế, xã hội được thể hiện ở các đặc điểm như: tâm lý bình quân chủ nghĩa, tâm lý dựa dẫm, ỷ lại, tâm lý bám làng thiển cận, tâm lý cầu an, tâm lý cục bộ địa phương, tâm lý “phép vua thua lệ làng”, tâm lý bảo thủ, trì trệ, không muốn đổi mới Các đặc điểm tâm lý này không khuyến khích

sự phát triển tính tích cực, năng động, sáng tạo của các cá nhân Đó là những trở lực đối với

sự phát triển kinh tế - xã hội, khi mà đất nước ta đang đòi hỏi mỗi người dân phải là những nhân cách độc lập, có tính quyết đoán, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, tích cực năng động, sáng tạo trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, trong quá trình mở cửa hội nhập và giao lưu với quốc tế

2.2 Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đến xây dựng ý thức pháp luật trong nhân dân

Tâm lý tiểu nông vừa tác động tích cực, vừa tác động tiêu cực đến việc xây dựng YTPL được thể hiện chủ yếu thông qua con đường tâm lý pháp luật (truyền thống, thói quen, tập quán, lối sống )

ảnh hưởng tích cực của tâm lý tiểu nông đối với xây dựng YTPL trong nhân dân được thể hiện:

Một là, tâm lý tiểu nông ảnh hưởng tích cực đến việc xây dựng lối sống tuân thủ theo

pháp luật trong nhân dân

Truyền thống cộng đồng, đoàn kết gắn bó keo sơn, tương thân tương ái, coi trọng nhân cách, coi trọng đạo đức, coi trọng danh dự, coi trọng lẽ phải trong tâm lý tiểu nông Việt Nam đã ảnh hưởng tích cực đến việc xây dựng lối sống theo pháp luật cho người dân trong xã hội ta hiện nay - ý thức trách nhiệm, nghĩa vụ của mỗi cá nhân, công dân trước cộng đồng, xã hội; ý thức chấp hành những qui định, qui ước của cộng đồng, sống theo các chuẩn mực giá trị của cộng đồng Lối sống kỷ cương, tôn trọng những quy định của cộng đồng phù

hợp với những chuẩn mực của pháp luật nhà nước và yêu cầu quản lý xã hội có tác động to lớn đến việc xây dựng lối sống, thói quen tuân thủ, chấp hành pháp luật cho người dân ở nước ta hiện nay

Hai là, tâm lý tiểu nông ảnh hưởng tích cực tới xây dựng ý thức về dân chủ, về quyền

và nghĩa vụ của người dân

Tinh thần trách nhiệm với cộng đồng đã hình thành ở mỗi người dân ý thức về dân chủ,

về quyền và nghĩa vụ Tinh thần dân chủ ấy được phát huy sẽ thực sự là nhân tố tiềm năng quan trọng để hướng người dân biết sử dụng pháp luật và thực hiện quyền làm chủ của mình trong giai đoạn hiện nay

Thứ ba, tâm lý tiểu nông ảnh hưởng tích cực tới xây dựng tâm lý, thói quen không vi

phạm pháp luật, ngăn cản những hành vi vi phạm pháp luật cho người dân

Thông qua quan hệ họ hàng - làng xóm, bằng dư luận xã hội và vai trò tự quản (đây là

ý thức tự giác của người dân trong việc quản lý xã hội), người dân đã lên án, phê phán những thói hư, tật xấu, những hành vi vi phạm pháp luật Điều này vừa có tác dụng lớn đến việc xây dựng tâm lý pháp luật cá nhân theo hướng tích cực, góp phần nâng cao hiểu biết, nhận thức

về pháp luật của nhân dân, vừa ngăn chặn kịp thời những hành vi vi phạm pháp luật ở mỗi người dân

Bên cạnh những ảnh hưởng tích cực, tâm lý tiểu nông còn có những tác động tiêu cực đối với việc xây dựng YTPL trong nhân dân

Thứ nhất, tâm lý “phép vua thua lệ làng”, tính cục bộ địa phương ảnh hưởng tiêu cực

tới việc xây dựng thói quen tôn trọng pháp luật nhà nước của người dân

Do ảnh hưởng của tâm lý “phép vua thua lệ làng”, sống theo “lệ làng” nên người dân, nhất là người nông dân vẫn chưa có thói quen tôn trọng pháp luật, không có tình cảm, thậm chí coi thường pháp luật của Nhà nước trong xã hội nước ta hiện nay Tâm lý ấy làm cho họ nhiều khi có những hành động vô chính phủ, hành vi thiếu ý thức pháp luật, thiếu tinh thần trách nhiệm, tinh thần dân chủ

Thứ hai, tâm lý coi trọng địa vị, ngôi thứ, tính vị lợi, cục bộ địa phương đã ảnh hưởng

tiêu cực đến việc xây dựng hành vi tuân thủ, chấp hành pháp luật của người dân

Thứ ba, mặt trái của tâm lý coi trọng người cao tuổi đã ảnh hưởng tiêu cực đến xây

dựng ý thức dân chủ, YTPL của người dân

ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý trọng người cao tuổi biểu hiện ở tâm lý sống lâu lên

lão làng, coi trọng về tri thức kinh nghiệm, coi thường và hạn chế, ngăn cản sự sáng tạo của

lớp trẻ Về mặt xã hội, nó góp phần làm mất dân chủ, bình đẳng giữa các thế hệ, hạn chế việc phát huy trí tuệ, sự sáng tạo, năng động của thế hệ trẻ Nét tâm lý này là một yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến việc xây dựng ý thức về dân chủ, xây dựng YTPL của người dân Việt Nam

Thứ tư, tâm lý sống theo lệ làng đã góp phần làm hạn chế và vi phạm quyền của người

dân, làm cho họ thiếu lòng tin vào pháp luật Đây là một trở lực đáng kể cho việc xây dựng một nhân cách pháp luật, YTPL của người dân

Thứ năm, tâm lý “trọng tình hơn trọng lý” đã ảnh hưởng tiêu cực đến việc xây

dựng lối sống và sự ứng xử theo pháp luật của người dân

Do ảnh hưởng tiêu cực của tâm lý “trọng tình hơn trọng lý”, mà nhiều người, nhất là

người nông dân và những người sống ở nông thôn chưa có thói quen sử dụng luật pháp để thực hiện quyền làm chủ của mình cũng như chưa có thói quen tìm hiểu và nhận thức về pháp luật; lối sống và sự ứng xử coi trọng tình hơn lý của người dân vẫn diễn ra ở nước ta hiện nay

2.3 Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đến hoạt động xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật (công lý của xã hội)

Trong quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật, chúng ta không thể tránh khỏi

những khó khăn từ sự tác động do tính cục bộ địa phương, tính vị lợi trong tâm lý tiểu nông

vẫn còn tồn tại ở các chủ thể trực tiếp soạn thảo các văn bản luật Vì vậy mà nội dung của những

văn bản quy phạm pháp luật trong quá trình soạn thảo không thể tránh khỏi giành những ưu quyền về phía Nhà nước, hay lợi ích cục bộ của một ngành, địa phương, đơn vị

Khi lấy ý kiến đóng góp từ các cơ quan tổ chức có liên quan và trong các tầng lớp nhân dân trong việc xây dựng pháp luật cũng chịu ảnh hưởng tiêu cực từ tâm lý tiểu nông của người Việt Nam Tính cục bộ địa phương, tâm lý vị lợi, vị tình tồn tại trong họ đã dẫn tới những ý kiến đóng góp vào các dự thảo văn bản pháp luật của những người này có xu hướng

“quan tâm, chăm lo” đến ngành, nghề của mình, đến địa phương, đơn vị của mình hơn các ngành khác, địa phương khác; chưa thể hiện được sự kết hợp hài hoà về lợi ích giữa các cá nhân, các tập thể và xã hội, chưa đảm bảo được tính công bằng, khách quan, thống nhất trong xây dựng pháp luật Mặt khác, do phần đông nhân dân ta hiện nay rơi vào tình trạng kém hiểu biết về pháp luật, thiếu kiến thức pháp lý, vì vậy, việc người dân tham gia đóng góp ý kiến vào dự thảo các văn bản pháp luật của nhà nước là rất hạn chế, chưa thể hiện tính tích cực, tinh thần trách nhiệm với tư cách là chủ thể trong việc tham gia vào hoạt động xây dựng pháp luật

Trong NNPQ, quan hệ giữa Nhà nước và cá nhân là quan hệ bình đẳng về quyền lợi

và nghĩa vụ dựa trên nguyên tắc về quyền ưu tiên của cá nhân trước công quyền; công dân có

ý thức cao về quyền cá nhân, về quyền bình đẳng với công quyền và ưu quyền của cá nhân trước nhà nước Nhưng Tâm lý trọng tình hơn trọng lý, trọng lệ hơn trọng luật đang khiến cho công quyền trở nên tuỳ tiện, vô hiệu hoá các chuẩn mực của pháp luật.việc xây dựng NNPQ XHCN ở nước ta đang gặp phải khó khăn từ sự tác động tiêu cực của tâm lý coi trọng cộng đồng, đề cao cộng đồng, truyền thống hạn chế quyền cá nhân trước cộng đồng và xã hội

NNPQ là nhà nước đặt mình dưới pháp luật, chịu sự kiểm soát của pháp luật để bảo

vệ quyền con người Đối với nước ta, việc xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN phải đối diện với sự tác động của tâm lý trọng địa vị ngôi thứ của người dân Tâm lý coi công quyền

và đội ngũ quan chức cấu thành của nó hiển nhiên có được những đặc quyền, đặc lợi vẫn còn

là tâm lý tương đối phổ biến trong nhân dân ta hiện nay, điều đó khiến cho công quyền hoạt động vượt ra khỏi khuôn khổ của pháp luật, đứng trên dân cư để ban phát quyền lợi cho dân

cư

Một trong những đặc trưng và yêu cầu của NNPQ là thừa nhận và tôn trọng tính tối cao của pháp luật, xử sự theo pháp luật trong việc thực thi công quyền và trong đời sống xã hội Trong nhà nước ấy, pháp luật phải giữ vị trí tối thượng, là công cụ của công lý được người dân sử dụng để bảo vệ mình, để kiểm soát nhà nước, chống lại sự lạm quyền Thực hiện điều này đối với việc xây dựng và thực thi NNPQ XHCN ở Việt Nam gặp khó khăn do

tác động tiêu cực từ tâm lý trọng lệ hơn trọng luật trong nhân dân Thói quen đó đã dẫn tới

người dân đặt pháp luật ở vị trí yếu thế hơn so với lệ tục, đặt công quyền vào thế tuỳ tiện trong thực thi quyền lực

Việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam đòi hỏi phải đề cao vai trò xét xử của toà

án đối với những vi phạm pháp luật của cả cơ quan, quan chức nhà nước lẫn công dân Thực hiện nhiệm vụ này ở nước ta gặp những trở ngại, tác động tiêu cực từ tâm lý trọng tình hơn trọng lý, chưa có thói quen sử dụng pháp luật, không thích kiện tụng, ít giải quyết bằng con đường pháp luật, bằng con đường toà án Cách ứng xử này của người dân đã tạo ra thói quen tuỳ tiện, vô kỷ luật, thói quen không tuân theo pháp luật, ngại sử dụng pháp luật của người dân

Xây dựng và hoàn thiện NNPQ XHCN ở Việt Nam cần bảo đảm nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền: lập pháp, hành pháp, tư pháp, có sự kiểm tra và giám sát chặt chẽ việc thực hiện quyền lực nhà nước Nhưng điều đó cũng ít nhiều chịu ảnh hưởng mức độ này, mức độ khác từ

những mặt tiêu cực của tâm lý tiểu nông Tâm lý cục bộ địa phương, trọng lệ hơn trọng luật dẫn

tới người dân chỉ tôn trọng và tuân thủ theo những chuẩn mực của lệ tục, xa lánh pháp luật,

không chủ trương dùng pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội, trong đó có quan hệ giữa người dân với nhà nước Do đó, họ không chú ý, quan tâm đến việc giám sát, kiểm tra hoạt động của các cơ quan Nhà nước trong việc thực hiện công quyền Quan niệm ấy ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực thi quyền lực, quyền làm chủ của nhân dân ở nước ta hiện nay

2.4 Ảnh hưởng của tâm lý tiểu nông đối với xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức

Những đặc điểm tâm lý tiểu nông tích cực là tiền đề, cơ sở vững chắc, là điều kiện thuận lợi, ảnh hưởng tích cực đến việc xây dựng những phẩm chất, năng lực của đội ngũ cán

bộ, công chức vừa có đức, vừa có tài, vừa “hồng” vừa “chuyên” để xây dựng NNPQ XHCN Việt Nam hiện nay: yêu nước, yêu cơ quan, đơn vị, đoàn kết, lao động cần cù, lối sống tình nghĩa, “tương thân tương ái”

Bên cạnh những ảnh hưởng tích cực, tâm lý tiểu nông còn có những ảnh hưởng tiêu cực đối với việc xây dựng đội ngũ cán bộ công chức, đặc biệt là đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý nhà nước

Tư duy manh mún ở người cán bộ, công chức, về cơ bản ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt

động công vụ thực tiễn của họ như: quá trình định hướng hoạt động, xác định mục đích hoạt động của cá nhân trong việc lập kế hoạch và các chương trình hoạt động cũng như trong cách giải quyết mọi vấn đề và các tình huống nẩy sinh; cách nhìn nhận và đánh giá con người một cách hạn chế; làm hạn chế tính năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm của người cán bộ, công chức, đặc biệt là những công chức giữ các vị trí quản lý, lãnh đạo

Tâm lý coi trọng tình cảm dòng họ, trọng tình hơn lý tồn tại ở những cán bộ, công chức nắm giữ quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp sẽ ảnh hưởng đến việc thực hiện cán cân công lý và sự nghiêm minh của pháp luật trong xã hội

Tâm lý cục bộ địa phương trong đội ngũ cán bộ, công chức tạo ra tính cục bộ, bè phái

trong quan hệ quyền lực, trong quản lý xã hội ở các địa phương, các cơ quan nhà nước; làm giảm đi tính cố kết, tinh thần đoàn kết, thống nhất trong tập thể, làm tăng thêm các xung đột mâu thuẫn trong các cơ quan và cộng đồng xã hội, giảm hiệu lực của các quan hệ pháp luật

và ảnh hưởng xấu đến tính lợi ích của tập thể và đất nước nói chung

Tâm lý bảo thủ, thụ động, ỷ lại, yên phận tác động tiêu cực đến việc xây dựng đội ngũ

cán bộ, công chức với những phẩm chất như: chủ động, sáng tạo, mạnh dạn đổi mới để đáp ứng với sự thay đổi trong cách thức tổ chức, quản lý và cải cách bộ máy nhà nước hiện nay

Đối với đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, tâm lý bảo thủ, thụ động, ỷ lại, yên phận là một trở ngại trong hoạt động thực tiễn của họ Người cán bộ lãnh đạo, quản lý chịu ảnh hưởng của nét tâm lý này sẽ kém tính năng động, linh hoạt trong công v iệc, làm giảm hiệu quả hoạt động của cơ quan, tập thể

Tâm lý bình quân chủ nghĩa, cào bằng, kìm hãm người tài ảnh hưởng đến nhận thức

và hành vi của cán bộ, công chức nhà nước hiện nay Sự ảnh hưởng của tâm lý này đối với người cán bộ thể hiện ở các khía cạnh: nhận thức và đánh giá con người; lựa chọn, đề bạt, cất nhắc cán bộ trong cơ quan, đơn vị; phân chia lợi ích trong cơ quan, đơn vị

Đối với người cán bộ lãnh đạo, quản lý có tâm lý bình quân chủ nghĩa, cào bằng, kìm

hãm người tài sẽ không chú trọng đề bạt, cất nhấc, bố trí những cán bộ có năng lực vào các

cương vị chủ chốt Tâm lý bình quân chủ nghĩa ở người lãnh đạo không kích thích được những cá nhân có khả năng cố gắng vươn lên, hăng say và trách nhiệm trong công việc, vì vậy, không tạo được sức mạnh thúc đẩy sự phát triển của tập thể

Tính tuỳ tiện, kém kỷ luật, kỷ cương, chưa có thói quen sống và làm việc theo pháp luật ảnh hưởng tiêu cực đối với đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước ta thể hiện ở tác phong

làm việc không theo kế hoạch, yêu cầu và thời gian quy định; ý thức kỷ luật của công chức chưa cao

Sự ảnh hưởng tiêu cực của nét tâm lý này trong đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý thể hiện ở chỗ: không chấp hành nghiêm luật pháp của Nhà nước; đề ra những yêu cầu, đòi hỏi