HỒ CHÍ MINH Đặng Thị Ngọc Quyên BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG NHẬN BIẾT VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO TRẺ 5-6 TUỔI Ở MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
Đặng Thị Ngọc Quyên
BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG NHẬN BIẾT
VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO TRẺ 5-6 TUỔI
Ở MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh – 2014
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
Đặng Thị Ngọc Quyên
BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG NHẬN BIẾT
VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO TRẺ 5-6 TUỔI
Ở MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành : Giáo dục học (Giáo dục Mầm non)
Mã số : 60 14 01 01
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS TRẦN THỊ THU MAI
Thành phố Hồ Chí Minh – 2014
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Tất cả các
số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào
Tác giả luận văn
ĐẶNG THỊ NGỌC QUYÊN
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Để có được kết quả học tập ngày hôm nay, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến quý Thầy Cô giáo trường Đại học Sư phạm Tp HCM Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Phòng Sau đại học, Khoa Giáo dục Mầm non, Hội đồng Khoa học thuộc trường Đại học Sư phạm Tp HCM, cùng quý Thầy
Cô giáo đã tham gia giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành tới PGS.TS Trần Thị Thu Mai, người đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành công trình nghiên cứu khoa học
Tôi xin chân thành cảm ơn BGH và GV trường Mầm non Bé Ngoan, trường Mầm non Hoa Mai, trường Mầm non Hoa Hồng đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn này
Cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn bên cạnh cổ vũ, động viên giúp tôi đạt kết quả một cách tốt nhất
HỌC VIÊN CAO HỌC
ĐẶNG THỊ NGỌC QUYÊN
Trang 5MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các biểu đồ
MỞ ĐẦU 1 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ
NĂNG NHẬN BIẾT VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO TRẺ 5-6 TUỔI 6
1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6 1.1.1 Một số nghiên cứu về biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và
thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi trên thế giới 6 1.1.2 Một số nghiên cứu về biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và
thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi ở Việt Nam 10 1.2 Một số khái niệm có liên quan đến vấn đề nghiên cứu 15 1.2.1 Kỹ năng 15 1.2.2 Cảm xúc, Trí tuệ cảm xúc, Kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc 18 1.2.3 Biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc 25 1.2.4 Một số đặc điểm tâm lý của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi liên quan đến
việc giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 26 1.2.5 Nội dung giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của trẻ 31 1.2.6 Vai trò của việc giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc
cho trẻ 5-6 tuổi 33 1.2.7 Một số yếu tố ảnh hưởng lên quá trình phát triển kỹ năng
NBVTHCX cho trẻ 5-6 tuổi 35
Tiểu kết chương 1 37
Trang 6Chương 2 THỰC TRẠNG SỬ DỤNG BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ
NĂNG NHẬN BIẾT VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO
TRẺ 5-6 TUỔI 38
2.1 Tổ chức nghiên cứu 38
2.1.1 Đôi nét về khách thể nghiên cứu 38
2.1.2 Khái quát về quá trình tổ chức nghiên cứu thực trạng 40
2.1.2 Phương pháp nghiên cứu 41
2.1.3 Tiêu chí và thang đánh giá kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của trẻ 5-6 tuổi 45
2.2 Kết quả nghiên cứu thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 47
2.2.1 Thực trạng nhận thức của BGH và GVMN về kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 47
2.2.3 Thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 53
2.2.4 Những khó khăn giáo viên gặp phải trong quá trình giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 59
2.2.5 Kết quả nghiên cứu thực trạng mức độ kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi ở 3 trường Mầm non tại TP.HCM 63
Tiểu kết chương 2 69
Chương 3 ĐỀ XUẤT VÀ THỰC NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG NHẬN BIẾT VÀ THỂ HIỆN CẢM XÚC CHO TRẺ 5-6 TUỔI 71
3.1 Cơ sở đề xuất một số biện pháp 71
3.1.1 Dựa vào cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu 71
3.1.2 Dựa vào kết quả khảo sát thực trạng 71
3.2 Nguyên tắc xây dựng các biện pháp 71
3.2.1 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống, liên tục, thường xuyên và lâu dài 71
3.2.2 Nguyên tắc tạo môi trường cảm xúc tích cực 71
3.2.3 Nguyên tắc tôn trọng trẻ 72
Trang 73.2.4 Nguyên tắc khả thi 72
3.3 Một số biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 73
3.3.1 Biện pháp 1: Giáo viên được tập huấn đào tạo về nội dung, phương pháp giảng dạy 73
3.3.2 Biện pháp 2: Tạo môi trường học tập tích cực 73
3.3.3 Biện pháp 3: Có những tiết dạy riêng để giáo dục kỹ năng NBVTHCX cho trẻ 75
3.3.4 Biện pháp 4: Phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong việc giáo dục kỹ năng NBVTHCX 77
3.3.5 Biện pháp 5: GV làm mẫu qua hành vi chăm sóc trẻ 79
3.3.6 Biện pháp 6: Kể chuyện và đàm thoại cùng trẻ 80
3.4 Tổ chức khảo sát tính hiệu quả của các biện pháp đề xuất trên 82
3.4.1 Mục đích khảo sát 82
3.4.2 Nội dung khảo sát 82
3.4.3 Khách thể khảo sát 82
3.4.4 Kết quả khảo sát tính hiệu quả của các biện pháp 82
3.5 Tổ chức thực nghiệm một số biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 85
3.5.1 Mục đích thực nghiệm 85
3.5.2 Nội dung thực nghiệm 85
3.5.3 Nhiệm vụ thực nghiệm 85
3.5.4 Tổ chức thực nghiệm 85
3.5.6 Kết quả thực nghiệm 86
Tiểu kết chương 3 94
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 95
TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 PHỤ LỤC
Trang 8DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Trang 9DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU
Bảng 2.1 Danh sách các trường Mầm non khảo sát 38
Bảng 2.2 Trình độ chuyên môn của BGH, GV ở các trường khảo sát 39
Bảng 2.3 Thâm niên công tác của BGH, GV các trường khảo sát 39
Bảng 2.4 Thống kê số lượng trẻ ở 3 trường khảo sát 39
Bảng 2.5 Thang đánh giá kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi 46
Bảng 2.6 Quan điểm của giáo viên về kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 47
Bảng 2.7 Tầm quan trọng của việc giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 49
Bảng 2.8 Các hình thức giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 51
Bảng 2.9 Thực trạng mức độ sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của các trường hiện nay 53
Bảng 2.10 Những khó khăn trong quá trình giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 60
Bảng 2.11 Mức độ nhận thức về kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi ở 3 trường thông qua sự đánh giá của người nghiên cứu 63
Bảng 2.12 Mức độ nhận thức về kỹ năng nhận biết cảm xúc bản thân và người khác của trẻ 5-6 tuổi 65
Bảng 2.13 Mức độ nhận thức về kỹ năng thể hiện sự an ủi, chia vui và kiềm chế cơn giận dữ của trẻ 5-6 tuổi 66
Bảng 2.14 Nhận thức kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi thông qua sự đánh giá của GV 67
Bảng 3.1 Mức độ cần thiết của các biện pháp đề xuất 83
Bảng 3.2 Mức độ khả thi của các biện pháp đề xuất 84
Trang 10Bảng 3.3 Mức độ nhận thức kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của
nhóm đối chứng và nhóm thực nghiệm trước thực nghiệm 87 Bảng 3.4 Mức độ nhận thức kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của
nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng sau thực nghiệm 89
Trang 11DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 2.1 Nhận thức của GV về kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc 49 Biểu đồ 2.2 Nhận thức của BGH, GV về tầm quan trọng của việc giáo
dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi 50 Biểu đồ 2.3 Hình thức giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc
cho trẻ 52 Biểu đồ 2.4 Những khó khăn trong quá trình giáo dục kỹ năng
NBVTHCX cho trẻ 5-6 tuổi 61 Biểu đồ 3.2 Mức độ nhận thức kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc
của nhóm đối chứng và nhóm thực nghiệm trước thực nghiệm 88 Biểu đồ 3.3 Mức độ nhận thức kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc
của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng sau thực nghiệm 89
Trang 12MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Dự đoán tốt nhất về thành công trong học tập và cuộc sống của một con người là gì? Tại sao một số trẻ em khi lớn lên dễ dàng vượt qua những thách thức và tạo được những mối quan hệ tốt đẹp trong cuộc sống? Trong khi những trẻ có thành tích học tập tương tự lại phải đấu tranh trong sự nghiệp và xây dựng các mối quan hệ? Chỉ số trí tuệ (Intelligent Quotient - IQ) có phải là chỉ số duy nhất để dự đoán thành công của một con người?
Đôi khi chúng ta đã đồng nhất trí tuệ với chỉ số IQ Đó là cách hiểu phiến diện Bởi vì, trí thông minh giúp con người nhận thức thế giới khách quan còn trí tuệ cảm xúc giúp con người nhận thức và làm chủ cảm xúc của bản thân, xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp với những người xung quanh Trong đó, kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc là một phần của trí tuệ cảm xúc mà chương trình giáo dục mầm non đang hướng đến
Mặt khác, trí tuệ cảm xúc trong đó có kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc không phải là một đại lượng bất biến, mà có thể thay đổi thông qua hoạt động cá nhân [10] Vì vậy, người ta có thể giáo dục trẻ em nâng cao EQ và giúp các em sử dụng tốt hơn tiềm năng trí tuệ do di truyền
Mục tiêu của giáo dục mầm non là giúp các em phát triển về mọi mặt: thể chất, tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ, hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ vào lớp Một …và phát triển những năng lực, phẩm chất mang tính nền tảng, những kỹ năng sống cần thiết [6] Trong đó, kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc là một trong những mục tiêu quan trọng mà giáo dục mầm non đang hướng đến
Thời thơ ấu đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách của con người Giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc ở lứa tuổi mầm non sẽ giúp trẻ phát triển tốt khả năng giao tiếp, biết quan tâm, chia sẻ, hòa đồng với bạn bè và dễ dàng thích ứng nhanh với cuộc sống Đặc biệt, trẻ MG 5-6 tuổi
Trang 13được sống trong môi trường ngày càng phong phú và đa dạng, ngôn ngữ của trẻ ngày một phát triển, mối quan hệ với bạn bè xung quanh càng được mở rộng Trẻ cần học cách xác định cảm xúc, hiểu tại sao chúng xảy ra và làm thế nào để quản lý chúng một cách thích hợp Sự chuẩn bị tốt về mặt cảm xúc ở giai đoạn này sẽ giúp trẻ hình thành những kỹ năng quan trọng để hòa nhập vào môi trường mới một cách tự tin, hòa đồng Đặc biệt là khi các em bước vào lớp Một
Do đó, vấn đề giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi là điều cần thiết và đáng quan tâm hiện nay
Tuy nhiên, nghiên cứu về vấn đề kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ Mầm non vẫn chưa được quan tâm và chú ý nhiều Đặc biệt vấn đề biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi
Từ những lí do nêu trên chúng tôi thực hiện nghiên cứu đề tài: “Biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi ở một số trường mầm non tại TP.HCM”
2 Mục đích nghiên cứu
Xác định thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi ở một số trường mầm non tại TP.HCM.Từ đó, đề xuất một số biện pháp giáo dục nhằm rèn luyện kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi
3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1 Khách thể nghiên cứu
Hoạt động giáo dục trí tuệ cảm xúc
3.2 Đối tượng nghiên cứu
Biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi tại TP.Hồ Chí Minh
4 Giả thuyết nghiên cứu
Kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc của trẻ 5-6 tuổi ở một số trường mầm non tại TP.HCM có biểu hiện chưa cao Nếu GV có những biện pháp giáo
Trang 14dục hiệu quả thì có thể nâng cao kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về biện pháp giáo dục kỹ năng NBVTHCX cho trẻ 5-6 tuổi
- Khảo sát thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi ở một số trường mầm non tại TP.HCM
- Đề xuất và thực nghiệm một số biện pháp giáo dục nhằm rèn luyện kỹ
năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi
6 Giới hạn đề tài
6.1 Giới hạn nội dung nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể hiện cảm xúc cho trẻ 5-6 tuổi trong lĩnh vực Trí tuệ cảm xúc, theo Chương trình giáo dục Mầm non 2009, Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi
6.2 Giới hạn địa bàn nghiên cứu
- Khảo sát thực trạng sử dụng biện pháp giáo dục kỹ năng NBVTHCX cho trẻ 5-6 tuổi ở 3 trường Mầm non
BGH và GV: 35 người
- Khảo sát mức độ biểu hiện kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi tại 3 trường MN Bé Ngoan, MN Hoa Hồng, MN Hoa Mai
Số lượng trẻ: 116
- Thực nghiệm ở trường MN Hoa Hồng, Q.Bình Tân –TP.HCM Nhóm thực nghiệm : 22 trẻ
Nhóm đối chứng : 22 trẻ
7 Phương pháp nghiên cứu
7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận
Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tri thức lý luận và thực tiễn có liên quan đến vấn đề trí tuệ cảm xúc, biện pháp giáo dục kỹ năng nhận biết và thể
Trang 15hiện cảm xúc nhằm viết cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu và định hướng cho việc nghiên cứu thực tiễn và thử nghiệm
7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
7.2.1 Phương pháp quan sát
Quan sát một số hoạt động của cô và trẻ ở trường mầm non trong hoạt động học tập, vui chơi để tìm hiểu mức độ kỹ năng NBVTHCX của trẻ và thực trạng biện pháp giáo dục kỹ năng NBVTHCX cho trẻ
7.2.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
Điều tra bằng phiếu trưng cầu ý kiến dành cho BGH, GVMN Phiếu trưng cầu ý kiến gồm 9 câu hỏi nhằm tìm hiểu nhận thức, thực trạng biện pháp, nội dung, hình thức giáo dục kỹ năng NBVTHCX cho trẻ 5-6 tuổi; Những khó khăn trong quá trình giáo dục kỹ năng NBVTHCX; đề xuất của BGH và GVMN Bên cạnh đó đề tài sử dụng bài tập tình huống qua tranh để đánh giá mức
độ nhận thức về kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi
7.2.3 Phương pháp phỏng vấn, trò chuyện
Tiến hành phỏng vấn GV nhằm tìm hiểu nhận thức của GV về kỹ năng NBVTHCX của trẻ 5-6 tuổi, các hình thức, biện pháp, những khó khăn GV gặp phải khi giáo dục trẻ
Tiến hành phỏng vấn trẻ sau những giờ chơi, giờ nghe kể chuyện với một
số câu hỏi như: Sau khi chơi trò chơi cùng cô và các bạn con cảm thấy như thế nào? Trong câu chuyện con thích nhân vật nào? Con hãy giả bộ làm khuôn mặt
mà nhân vật đó cảm thấy ? Nếu con là nhân vật đó con sẽ làm gì? Khi có cảm xúc giận dữ con cần làm gì để giữ bình tĩnh?
7.2.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Thực nghiệm một số biện pháp đề xuất trên trẻ nhằm hỗ trợ việc kiểm nghiệm tính hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất
Chọn 2 nhóm: nhóm thực nghiệm 22 trẻ và nhóm đối chứng 22 trẻ của trường Mầm non Hoa Hồng, Quận Bình Tân, TP.HCM