SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP CHỈ ĐẠO NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CHO TRẺ 56 TUỔI TRƯỜNG MẦM NON KRÔNG ANA I. Phần mở đầu 1. Lý do chọn đề tài Ngôn ngữ vừa là phương tiện vừa là điều kiện để con người hoạt động và giao lưu. Trong học tập, ngôn ngữ vừa là công cụ để tư duy, lĩnh hội kiến thức, vừa nói lên khả năng trí tuệ của con người. Ngôn ngữ được hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách cá nhân. Ngôn ngữ nói, giao tiếp và đọc, viết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển nhân cách của trẻ Mầm non nói riêng, của con người và xã hội nói chung. Lứa tuổi Mầm non là thời kỳ phát cảm ngôn ngữ. Đây là giai đoạn có nhiều điều kiện thuận lợi nhất cho sự lĩnh hội ngôn ngữ nói và các kỷ năng đọc viết ban đầu của trẻ. Ở giai đoạn này trẻ đạt được những thành tích vĩ đại mà ở các giai đoạn sau không thể có được, trẻ học nghĩa và cấu trúc của từ, cách sử dụng từ ngữ để chuyển tải suy nghĩ và cảm xúc của bản thân, hiểu mục đích và cách thức con người sử dụng chữ viết. Cùng với quá trình lĩnh hội ngôn ngữ, trẻ lĩnh hội và phát triển các năng lực tư duy như xây dựng và biểu đạt ý tưởng, chia sẻ thông tin và tiếp nhận, đáp lại ý tưởng, thông tin với người khác. Ngôn ngữ giúp trẻ bày tỏ ý kiến, đặt câu hỏi, phân loại và phát triển cách tư duy và tạo nên cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Vygotsky đã nhấn mạnh rằng ngôn ngữ nói rất quan trọng trong việc giải quyết nhiệm vụ khó, tạo mối quan hệ xã hội và kiểm soát hành vi của những trẻ khác cũng như hành vi của bản thân. Phát triển ngôn ngữ và giao tiếp có ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực phát triển khác của trẻ. Ngôn ngữ là công cụ của tư duy vì thế ngôn ngữ có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển nhận thức, giải quyết vấn đề và chức năng tư duy ký hiệu tượng trưng ở trẻ. Sự lĩnh hội ngôn ngữ là rất cần thiết cho việc phát triển tình cảm, xã hội và nhận thức của trẻ. Sự phát ngôn ngữ của trẻ ảnh hưởng đến khả năng học tập trong trường Tiểu học, Trung học và cả trong tương lai. Ngôn ngữ và khả năng đọc viết là rất quan trọng cho những thành công trong tương lai của con người. Nâng cao chất lượng giáo dục phát triển ngôn ngữ và chuẩn bị tiếng Việt cho trẻ theo nguyên tắc cơ bản của Giáo dục có chất lượng. Trẻ em được học trong một môi trường học tập thân thiện, phương pháp giảng dạy tích cực, cởi mở và thân quen gần gũi. Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em phụ thuộc rất lớn vào sự giao tiếp của trẻ em và người lớn và trẻ em với nhau. Trong công tác giáo dục trẻ mầm non, giáo viên cần phải có ý thức rèn luyện và phát triển ngôn ngữ cho trẻ một cách thường xuyên, liên tục ở mọi lúc mọi nơi, mọi hoạt động với nhiều biện pháp khác nhau. Biện pháp phát triển hoạt động ngôn ngữ cho trẻ 5 6 tuổi là cách thức thực hiện các nội dung phát triển các kỷ năng ngôn ngữ nhằm giúp trẻ có khả năng diễn đạt rõ ràng mạch lạc, có văn hóa và chuẩn bị cho trẻ vào lớp một. Phát triển khả năng phát âm, rèn ngữ điệu lời nói, hình thành và phát triển vốn từ, phát triển ngôn ngữ mạch lạc, nghệ thuật cho trẻ 5 6 tuổi ở trường mầm non là một trong những hoạt động giáo dục hữu hiệu nhất để phát triển ngôn ngữ cho trẻ. Trên thực tế có những giáo viên còn cứng nhắc, rập khuôn, máy móc, chưa linh hoạt, sáng tạo trong việc tổ chức cho trẻ hoạt động, hạn chế cho trẻ thực hành trãi nghiệm. Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5 6 tuổi. Giúp giáo viên hiểu biết thêm về những hình thức tổ chức thực hiện, tích cực đổi phương pháp dạy học, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục phát triển ngôn ngữ cho trẻ. Bản thân tôi chọn đề tài “Một số biện pháp chỉ đạo nâng cao chất lượng phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 6 tuổi ở trường Mầm non Krông ANa ” để nghiên cứu và áp dụng nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy cho đội ngũ giáo viên ở trường.
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP CHỈ ĐẠO NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CHO TRẺ 5-6 TUỔI TRƯỜNG MẦM NON KRÔNG
Ngôn ngữ nói, giao tiếp và đọc, viết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đốivới sự phát triển nhân cách của trẻ Mầm non nói riêng, của con người và xã hộinói chung
Lứa tuổi Mầm non là thời kỳ phát cảm ngôn ngữ Đây là giai đoạn cónhiều điều kiện thuận lợi nhất cho sự lĩnh hội ngôn ngữ nói và các kỷ năng đọcviết ban đầu của trẻ Ở giai đoạn này trẻ đạt được những thành tích vĩ đại mà ởcác giai đoạn sau không thể có được, trẻ học nghĩa và cấu trúc của từ, cách sửdụng từ ngữ để chuyển tải suy nghĩ và cảm xúc của bản thân, hiểu mục đích vàcách thức con người sử dụng chữ viết
Cùng với quá trình lĩnh hội ngôn ngữ, trẻ lĩnh hội và phát triển các nănglực tư duy như xây dựng và biểu đạt ý tưởng, chia sẻ thông tin và tiếp nhận, đáplại ý tưởng, thông tin với người khác Ngôn ngữ giúp trẻ bày tỏ ý kiến, đặt câuhỏi, phân loại và phát triển cách tư duy và tạo nên cầu nối giữa quá khứ, hiện tại
và tương lai Vygotsky đã nhấn mạnh rằng ngôn ngữ nói rất quan trọng trongviệc giải quyết nhiệm vụ khó, tạo mối quan hệ xã hội và kiểm soát hành vi củanhững trẻ khác cũng như hành vi của bản thân
Trang 2Phát triển ngôn ngữ và giao tiếp có ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực pháttriển khác của trẻ Ngôn ngữ là công cụ của tư duy vì thế ngôn ngữ có ý nghĩaquan trọng trong việc phát triển nhận thức, giải quyết vấn đề và chức năng tưduy ký hiệu tượng trưng ở trẻ.
Sự lĩnh hội ngôn ngữ là rất cần thiết cho việc phát triển tình cảm, xã hội
và nhận thức của trẻ Sự phát ngôn ngữ của trẻ ảnh hưởng đến khả năng học tậptrong trường Tiểu học, Trung học và cả trong tương lai Ngôn ngữ và khả năngđọc viết là rất quan trọng cho những thành công trong tương lai của con người
Nâng cao chất lượng giáo dục phát triển ngôn ngữ và chuẩn bị tiếng Việtcho trẻ theo nguyên tắc cơ bản của Giáo dục có chất lượng Trẻ em được họctrong một môi trường học tập thân thiện, phương pháp giảng dạy tích cực, cởi
mở và thân quen gần gũi Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em phụ thuộc rất lớnvào sự giao tiếp của trẻ em và người lớn và trẻ em với nhau Trong công tác giáodục trẻ mầm non, giáo viên cần phải có ý thức rèn luyện và phát triển ngôn ngữcho trẻ một cách thường xuyên, liên tục ở mọi lúc mọi nơi, mọi hoạt động vớinhiều biện pháp khác nhau Biện pháp phát triển hoạt động ngôn ngữ cho trẻ 5-
6 tuổi là cách thức thực hiện các nội dung phát triển các kỷ năng ngôn ngữ nhằmgiúp trẻ có khả năng diễn đạt rõ ràng mạch lạc, có văn hóa và chuẩn bị cho trẻvào lớp một
Phát triển khả năng phát âm, rèn ngữ điệu lời nói, hình thành và phát triểnvốn từ, phát triển ngôn ngữ mạch lạc, nghệ thuật cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầmnon là một trong những hoạt động giáo dục hữu hiệu nhất để phát triển ngôn ngữcho trẻ Trên thực tế có những giáo viên còn cứng nhắc, rập khuôn, máy móc,chưa linh hoạt, sáng tạo trong việc tổ chức cho trẻ hoạt động, hạn chế cho trẻthực hành trãi nghiệm Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề phát triểnngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi Giúp giáo viên hiểu biết thêm về nhữnghình thức tổ chức thực hiện, tích cực đổi phương pháp dạy học, nhằm nâng caochất lượng giáo dục phát triển ngôn ngữ cho trẻ Bản thân tôi chọn đề tài “Một
số biện pháp chỉ đạo nâng cao chất lượng phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5- 6 tuổi ở
Trang 3trường Mầm non Krông ANa ” để nghiên cứu và áp dụng nhằm nâng cao chấtlượng giảng dạy cho đội ngũ giáo viên ở trường.
2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
Mục tiêu của đề tài này nhằm bồi dưỡng cung cấp thêm cho giáo viên một
số kiến thức, kỹ năng để tổ chức hoạt động nhằm phát triển ngôn ngữ cho trẻ cóhiệu quả hơn Kiến thức cung cấp cho trẻ phải có trình tự, hợp lý và thống nhất,đồng thời phải chính xác, thiết thực và mang tính ứng dụng cao
Nhiệm vụ của đề tài là giúp giáo viên biết cách tổ chức xây dựng môitrường tổ chức các hoạt động giáo dục trẻ Phát triển ngôn ngữ cho trẻ là giúp trẻlĩnh hội cả ba thành phần của ngôn ngữ đó là phát âm, phát triển vốn từ, nóiđúng ngữ pháp Nhiệm vụ quan trọng nhất phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 – 6 tuổi
là phát triển ngôn ngữ mạch lạc, lời nói nghệ thuật Trẻ là chủ thể của phát triểnngôn ngữ Ngôn ngữ của trẻ được phát triển thông qua quá trình giao tiếp của trẻvới những người xung quanh, với môi trường tự nhiên và xã hội Để phát triểnngôn ngữ, trẻ phải được nghe, được bắt chước lời nói, được chủ động nói nhữnglời nói diễn cảm, mạch lạc, rõ ràng, nghệ thuật
3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là một số biện pháp chỉ đạo nâng caochất lượng phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 – 6 tuổi trường Mầm non Krông Ana
4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là một số biện pháp chỉ đạo nâng cao chấtlượng phát triển ngôn ngữ
Phạm vi đối tượng: Học sinh 5 – 6 tuổi trường Mầm non Krông Ana
Phạm vi thời gian: Năm học 2015 - 2016
5 Phương pháp nghiên cứu
Khi thực hiện đề tài này đã sử dụng:
+ Phương pháp điều tra
Trang 4+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu
+ Phương pháp trao đổi đàm thoại
+ Phương pháp trải nghiệm thực tiễn
II Phần nội dung
1 Cơ sở lý luận
Sự phát triển toàn diện của trẻ bao gồm cả phát triển về đạo đức, chuẩnmực hành vi văn hóa Điều gì tốt, điều gì xấu, cần phải ứng xử, giao tiếp chophù hợp… không chỉ là sự bắt chước máy móc Ngôn ngữ phát triển sẽ giúp trẻ
mở rộng giao tiếp
Ngôn ngữ phát triển giúp trẻ sớm tiếp thu những giá trị thẩm mỹ trongthơ ca, chuyện kể,trong cuộc sống hàng ngày Trong cuộc sống hằng ngày sự tácđộng của những lời nói nghệ thật nhẹ nhàng của cô giáo khi truyền cảm xúc củatác phẩm văn học, như một phương tiện hữu hiệu nhất để phát triển ngôn ngữcho trẻ Lứa tuổi Mầm non là giai đoạn phát triển ngôn ngữ siêu tốc
Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ cũng có mục đích, nhiệm vụ, nộidung, phương pháp cụ thể như các phương pháp hoạt động khác Phát triển ngônngữ cho trẻ được tích hợp trong tất cả hoạt động giáo dục trẻ Việc phát triểnngôn ngữ cho trẻ mầm non nói chung, trẻ 5 – 6 tuổi nói riêng là rất quan trọngđối với giáo viên mầm non Đội ngũ giáo viên cần có những kiến thức, kỷ năng,biện pháp, thủ thuật, biết tận dụng các cơ hội có được mới có thể nâng cao chấtlượng tổ chức phát triển ngôn ngữ cho trẻ một cách tốt nhất
2.Thực trạng
2.1 Thuận lợi, khó khăn
Trường mầm non Krông Ana là một trường trọng điểm của ngành họcmầm non Có cơ sở vật chất, trang thiết bị đồ dùng, đồ chơi tương đối đầy đủ.Đội ngũ giáo viên đa số đã có bề dày kinh nghiệm trong công tác giảng dạy Cónhiều giáo viên trẻ, linh hoạt, sáng tạo, có khả năng truyền thụ kiến thức cho trẻmột cách hiệu quả
Trang 5Bên cạnh đó vẫn còn một số giáo viên (nhất là giáo viên lớn tuổi, giáoviên mới ra trường) Khi tiếp cận với chương trình giáo dục mầm non (mới),việc tổ chức hướng dẫn cho trẻ hoạt động còn cứng nhắc, rập khuôn, máy móc(nhất là lĩnh vực phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi) giáo viên chưa có kỹnăng, thủ thuật, đọc thơ, kể chuyện chưa diễn cảm, chưa truyền được cảm xúccho trẻ, chưa gây được hứng thú cho trẻ khi hoạt động.
2.2 Thành công và hạn chế
Khi vận dụng đề tài này, giáo viên sẽ có những kiến thức cơ bản, nhữngbiện pháp, những kỹ năng, thủ thuật đọc thơ, kể chuyện diễn cảm, để truyền thụkiến thức, đưa đến cho trẻ những cảm xúc, những hình tượng tuyệt diệu củangôn ngữ một cách có hệ thống Từ đó hướng chú ý của trẻ vào phát âm chuẩnxác, vốn từ phát triển,lời nói mạch lạc, nghệ thuật
Trẻ biết tự kể lại chuyện, biết sử dụng trong lời nói của mình bằng các từ
mà trẻ đã lĩnh hội được Điều này chứng tỏ đã chuẩn bị cho sự phát triển ngônngữ nghệ thuật của trẻ Tuy nhiên với những nội dung của đề tài này, nếu giáoviên không chịu khó suy nghĩ, rèn luyện kỹ năng để vận dụng vào thực tế thìnhiều hoạt động giáo dục để phát triển ngôn ngữ cho trẻ không đạt được hiệuquả cao
xã hội
Trang 6Từ đó trẻ không những thích đọc thơ, đọc ca dao, đồng dao, thích kểchuyện mà còn biết cách đọc thơ, kể chuyện diễn cảm, lời nói của trẻ rõ ràng,mạch lạc, nghệ thuật, trẻ tự tin trong giao tiếp Song nếu giáo viên không chịukhó suy nghĩ, đầu tư xây dựng môi trường hoạt động cho trẻ, không có sự linhhoạt sáng tạo khi vận dụng các nội dung biện pháp của đề tài thì việc tổ chứchướng dẫn trẻ hoạt động để phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở trường mầm non vẫnchưa đạt hiệu quả.
2.4 Các nguyên nhân, các yếu tố tác động
Với nội dung đề tài này đã đưa ra các biện pháp thực tiễn, dễ thực hiện
Đã có sự lựa chọn nội dung, các phương pháp biện pháp và hình thức phù hợpcho trẻ thực hành trải nghiệm để phát triển ngôn ngữ cho trẻ Tiến hành phântích tổng hợp tìm ra được những ưu điểm, hạn chế của giáo viên hay của trẻ, để
tổ chức các hoạt động giáo dục nhằm phát triển ngôn ngữ cho trẻ có hiệu quảhơn
2.5 Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt ra
Từ những khó khăn bất cập về việc cho phát triển ngôn ngữ trẻ 5 - 6 tuổicác hoạt động giáo dục Muốn thành công và hạn chế những vấn đề yếu kém, vàtìm ra được nguyên nhân
Để khắc phục, cần phải thường xuyên phân tích và tổng kết kinh nghiệmgiảng dạy Cần có sự lựa chọn nội dung phương pháp, biện pháp và các hìnhthức cho trẻ tiếp cận với hoạt động giáo dục Tiến hành phân tích tổng hợp tìm
ra những nguyên nhân ưu điểm hạn chế của cá nhân hay tập thể sư phạm trongquá khứ, để tổ chức phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi trong các hoạt độnghọc tập và vui chơi ở trường mầm non được tốt hơn
3 Giải pháp, biện pháp
3.1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp
Các giải pháp biện pháp đưa ra sẽ giúp cho giáo viên có thêm kỹ năng thủthuật để tổ chức phát triển ngôn ngữ cho trẻ có hiệu quả Giáo viên biết phân
Trang 7tích nội dung và nghệ thuật của tác phẩm và hướng dẫn trẻ thực hành trãinghiệm
Giáo viên nắm được kỷ thuật truyền đạt cho trẻ Giúp trẻ phát âm rõ ràng,
sử dụng các phương tiện biểu cảm ngữ điệu ( tốc độ, nhịp điệu, ngừng nghỉ, điềuchỉnh độ nhanh chậm, cường độ giọng) Làm cho việc tiếp thu kiến thức của trẻtrở nên dễ dàng và sự ghi nhớ giàu cảm xúc để phát triển ngôn ngữ của trẻ trởnên bền vững và chính xác hơn
3.2 Nội dung và cách thức thực hiện các giải pháp, biện pháp
* Biện pháp thứ nhất: Hướng dẫn giáo viên rèn luyện khả năng nghe lời
nói, khả năng phát âm, rèn luyện ngữ điệu của lời nói cho trẻ.
Phản ứng nghe các âm thanh tự nhiên xuất hiện ở trẻ rất sớm Nhất là trẻ 5– 6 tuổi có thể phản ứng được với các mức độ khác nhau của âm thanh lời nói
Rèn luyện khả năng nghe cho trẻ bao gồm các thành tố: rèn luyện khảnăng chú ý nghe, nghe cao độ, nghe từng âm vị, tri giác tốc độ, nhịp độ lời nói.Khả năng nghe tốt sẽ tạo điều kiện cho khả năng nói phát triển
Đối với trẻ năm tuổi, vốn từ tăng nhanh, trẻ hiểu được nghĩa và dùng từ
đã chính xác hơn, đã sử dụng được nhiều mẫu câu đơn giản, đúng ngữ pháp, cóthể kể một số chuyện ngắn một cách tuần tự, lôgic, có thể kể chuyện theotranh… Như vậy, điều kiện và khả năng giao tiếp được mở rộng
Mặt âm thanh của lời nói cũng nhanh chóng phát triển: Trẻ lĩnh hội được
và phát âm đúng nhiều âm vị, phát âm từ, câu rõ nét hơn, trẻ bắt đầu biết điềuchỉnh tốc độ, cường độ của giọng nói
Nhiệm vụ của giáo viên là dạy trẻ phát triển khả năng nghe các âm tiết,phát âm đúng tất cả các âm vị tiếng Việt trong các từ, câu một cách rành mạch,
rõ ràng Tiếp tục rèn luyện kỹ năng điều chỉnh giọng nói với cường độ, tốc độphù hợp với tình huống giao tiếp
Nếu ở giai đoạn trước sử dụng rộng rãi biện pháp bắt chước thì giai đoạnnày giáo viên cần sử dụng biện pháp cho trẻ tập phát âm (sử dụng các bài tập –
Trang 8trò chơi) Tuần tự tập cho trẻ phát âm tất cả các âm vị trong tiếng Việt Các âm vịkhó phát âm như: r, s, x, l, m, n phải chú ý tập cho trẻ thường xuyên liên tục ởmọi lúc mọi nơi.
Phần lớn trẻ tuổi mẫu giáo lớn đã nắm được và phát âm đúng tất cả các
âm vị của tiếng mẹ đẻ, phát âm đúng hầu hết các thanh điệu, biết phát âm đúng
và rõ các từ, biến đổi cường độ, ngữ điệu phù hợp, sử dụng các phương tiện biểucảm phát âm phù hợp…
Có một số trường hợp trẻ yếu không phát âm được hoàn toàn các âm vị,thanh điệu, và phát âm sai một số từ khó, bỏ sót một số nguyên âm Một sốkhông phân biệt được các âm gần giống nhau: s – x, l – m - n, r – d; chưa làmchủ được cường độ, ngữ điệu
Giáo viên cần tiếp tục hoàn thiện khả năng nghe lời nói cho trẻ, giáo viêncần phát âm chuẩn xác, rõ ràng cho trẻ bắt chước phát âm theo, củng cố các kĩnăng nói rõ đúng các từ, câu, sử dụng đúng ngữ điệu biểu cảm cho trẻ
Giáo viên cần sử dụng các bài tập, trò chơi ngôn ngữ, các câu chuyện kể,những bức tranh có chủ đề, những bài tập nói nhanh, câu đố… có chứa các câukhác nhau để trẻ luyện nghe nói đồng thời rèn luyện ở trẻ tốc độ nói, phát âm, kĩnăng điều chỉnh giọng nói…
Trẻ hát và nói cùng sử dụng một bộ máy phát âm Vì thế luyện hát cho trẻđồng thời cũng là luyện âm thanh ngôn ngữ Dạy trẻ hát tức là rèn luyện cho trẻkhả năng điều khiển bộ máy phát âm của mình
Các giờ nghe hát luyện tai nghe cho trẻ Tai nghe âm nhạc khiến cho khảnăng nghe tinh tế hơn, nhạy cảm hơn rất nhiều Chính bởi bản chất của âm thanh
âm nhạc Nghe nhạc là nghe một cách toàn diện cả cao độ, cường độ, nhịp điệu,
âm sắc…
Các bài hát đòi hỏi trẻ phải làm chủ việc điều khiển phát âm một cách hếtsức tinh tế sao cho âm thanh ngôn ngữ vừa đúng, vừa biểu cảm
Trang 9Mọi lúc, mọi nơi cô đều có thể luyện phát âm cho trẻ: khi tập thể dục, đidạo, giờ chơi, trong thời gian đón và trả trẻ… Giáo viên phải nắm vững khảnăng phát âm của từng cháu để lựa chọn thời điểm thích hợp luyện phát âm chotrẻ Để làm được điều này, giáo viên cần tiến hành khảo sát khả năng phát âmcủa trẻ ngay từ đầu năm học để tìm hiểu từng cá nhân trẻ Từ đó có kế hoạchđiều chỉnh cho phù hợp.
Việc luyện tập cho trẻ phát âm đúng và dùng ngữ điệu đúng thích hợpđược diễn ra ở mọi lúc, mọi nơi, mọi hoạt động của trẻ Trước hết là trong giaotiếp hằng ngày của trẻ với người lớn, với bạn bè Trong cuộc sống hằng ngày, côcần thường xuyên giao tiếp bằng ngôn ngữ với trẻ Khi giao tiếp với trẻ, cô phảiphát âm rõ ràng, phát âm đúng để trẻ bắt chước, uốn nắn, tập cho trẻ phát âmđúng các âm tiết của tiếng mẹ đẻ, nhất là những âm khó, những âm khó phânbiệt, dẫn đến sự nói ngọng: l – m – n , p – q…
Trong giao tiếp hàng ngày, cô không chỉ rèn luyện cho trẻ phát âm đúng,
mà cần tập luyện cho trẻ biết sử dụng ngữ điệu đúng, thích hợp với những hoàncảnh, tâm trạng cụ thể Dùng ngôn ngữ êm dịu, nhẹ nhàng, tình cảm để biểu thịtình cảm yêu thương của trẻ
Việc dạy trẻ phát âm đúng, sử dụng ngữ điệu thích hợp, đúng còn đượcthực hiện trong việc tổ chức cho trẻ chơi, trong hoạt động học tập, đặc biệt làtrong khi kể chuyện cho trẻ nghe và khi trẻ kể chuyện cho người khác nghe
Khi kể chuyện, giọng nói và ngữ điệu là phương tiện rất quan trọng Cóthể nói rằng câu chuyện trở nên hấp dẫn nhờ giọng kể hấp dẫn, biết sử dụng ngữđiệu thích hợp để diễn tả tính cách nhân vật Trẻ tập trung chú ý cao độ vàongôn ngữ kể chuyện của cô, lắng nghe cách phát âm, ngữ điệu của cô, trên cơ sở
đó trẻ học được cách phát âm, dùng ngữ điệu thích hợp, và kể lại chuyện theo sựsáng tạo của mình Khi trẻ kể lại chuyện, cô cần uốn nắn cho trẻ cách phát âmđúng các âm khó, sử dụng ngữ điệu thích hợp, đúng với tính cách nhân vật,trong những tình huống cụ thể
Trang 10Ví dụ: Một số bài thơ, đồng dao có thể dùng để luyện phát âm các âm vịkhó cho trẻ như
Con kiến mà leo cành đa
Leo phải cành cụt leo ra leo vào
Con kiến mà leo cành đào,
Leo phải cành cụt leo vào leo ra
Hoặc: Lúa nếp là lúa nếp làng
Lúa lên lớp lớp lòng nàng lâng lâng
Hay câu đố: Rì rì rà rà
Cõng nhà đi chơi
Là con gì? Con Rùa
* Biện pháp thứ 2: Hướng dẫn giáo viên hình thành và phát triển vốn từ
cho trẻ.
Có thể nói rằng đến 5 tuổi trẻ đã tích lũy vốn từ khá phong phú, khôngnhững danh từ, mà cả động từ, tính từ, liên từ đủ để giao tiếp với những ngườixung quanh Việc phát triển vốn từ cho trẻ không chỉ là việc cung cấp từ mớicho trẻ, mà cần giúp trẻ mở rộng nghĩa của từ mà trẻ đã biết Vì vậy giáo viêncần thực hiện những biện pháp cơ bản sau:
Hướng dẫn trẻ quan sát
Giáo viên dạy trẻ quan sát là dạy trẻ biết xem xét, phân tích, so sánh đểtìm ra những đặc điểm, thuộc tính của đối tượng quan sát về các mối quan hệcủa nó với môi trường xung quanh Trong quá trình quan sát, các giác quanđược huy động (mắt nhìn, tai nghe, tay sờ mó…)
Quá trình hướng dẫn trẻ quan sát là quá trình có mục đích, có kế hoạch,thứ tự đi từ sự phân tích mặt này đến sự phân tích mặt khác, vừa đưa ra từ mới,vừa củng cố từ cũ
Ví dụ: Quan sát cái xe ô tô tải: Nhìn tổng thể có các bộ phận: Buồn lái,thùng xe, các bánh xe Đi vào quan sát buồng lái trước (ngoài vào trong) – thùng
xe – gầm bao gồm các bánh xe
Chuẩn bị cho quan sát:
Trang 11+ Chọn đối tượng phù hợp: Đối tượng cho trẻ quan sát cần phải đẹp, hấpdẫn, lối cuốn chú ý.
+ Chọn những kiến thức cần thiết: Xe tải to, nặng (có cả xe tải nhỏ - taxitải); để chở đồ đạc, hành lí, hàng hóa
+ Chọn các từ ngữ phù hợp (những từ mới cần cung cấp, những từ khócần phải giải nghĩa )
+ Chọn những bài hát, trò chơi để tăng sự hấp dẫn của hoạt động
- Tổ chức quan sát:
+ Bắt đầu chọn một bài thơ, câu đố, một bài hát phù hợp để khởi động.+ Bắt đầu quan sát, cô cho các cháu tự do trao đổi những nhận xét đầutiên và lắng nghe, chú ý đến vốn từ của các cháu được sử dụng như thế nào
+ Cô tiến hành hướng sự quan sát của các cháu vào mục đích đã đặt ra
Ví dụ: Khi cho trẻ đi tham quan công viên hoặc trường tiểu học.Cô dựkiến mục đích quan sát có thể là khung cảnh: (Cổng, đường đi, cũng có thể làcác loại cây cối, các loài hoa)
+ Tri giác của trẻ cần được gắn liền với những từ ngữ (cô đã chuẩn bịtrước) Tuy nhiên, cô cũng không hạn chế các từ ngữ do các cháu tự sử dụng
+ Cô chú ý các cháu quan sát kĩ và được nói nhiều, các từ ngữ mới nêuđược nhắc đi nhắc lại, kết hợp với tri giác các sự vật hiện tượng
+ Cần lưu ý cung cấp cả những từ thể hiện tính chất của sự vật như: Màuhoa đỏ rực rỡ, cánh hoa dày, lá cây nhỏ, con đường kéo dài
- Cũng cố kiến thức: bằng các bài thơ, câu đố, bài hát, cần củng cố cáckiến thức học được ở tiết học sau hoặc ở các hoạt động khác
Cho trẻ xem tranh
Trẻ nhỏ rất thích xem tranh; những tranh đẹp có nội dung vừa phát triểnvốn từ, vừa giáo dục thẩm mĩ nghệ thuật cho trẻ Khi miêu tả bức tranh, trẻ tiếpthu thêm những từ mới, đồng thời huy động cả vốn từ cũ nữa
Trang 12Khi xem tranh, trẻ thường chú ý một cách tản mạn; trẻ tập trung vàonhững gì mà trẻ thích thú nhất Nhiệm vụ của cô giáo hướng dẫn sự quan sát củatrẻ theo trật tự Đầu tiên là nhìn toàn bộ bức tranh để hiểu tranh vẽ ai, cái gì, sau
đó mới đi vào chi tiết Sau cùng, cô lại miêu tả ngắn gọn về toàn bộ bức tranh
Để làm được như vậy cô giáo cần hiểu rõ nội dung bức tranh trước khi hướngdẫn trẻ
Các biện pháp dùng lời
Trò chuyện với trẻ theo câu hỏi: Đây là biện pháp chính hướng dẫn trẻlàm quen với thiên nhiên Các câu hỏi có tác dụng hướng sự chú ý của trẻ tới đốitượng cần nhận thức, dạy trẻ biết quan sát đối tượng một cách tổng thể cũng nhưquan sát tỉ mỉ các đặc điểm, tính chất, mối quan hệ của các sự vật, hiện tượngtrong thiên nhiên Các câu hỏi cũng đồng thời kích thích trẻ nói, gọi tên hoặc mô
tả các đối tượng đang quan sát Qua đó, vốn từ của trẻ ngày càng được mở rộnghơn Cần chú ý sao cho câu hỏi đa dạng, buộc trẻ trả lời bằng các từ loại khácnhau: Hỏi về tên gọi, đặc điểm tính chất, công dụng, hoạt động
Ví dụ: Câu hỏi về tên gọi các loại hoa quả, cây cối, con vật: Cây gì đây?Đây là con gì? Quả gì?
Câu hỏi về công dụng của các đồ vật: để làm gì?
Câu hỏi về tính chất, đặc điểm của các sự vật, hiện tượng: Như thế nào?Màu gì?
Khi trò chuyện, cô giáo có thể sử dụng phối hợp một số thủ thuật: nóimẫu, nhắc lại, giảng giải, khen ngợi, cho trẻ sử dụng các thao tác sờ mó, cầmnắm
- Sử dụng lời kể của cô giáo: Lời kể của cô giáo dễ gây hứng thú cho trẻkhi quan sát và giúp trẻ tri giác toàn bộ đối tượng, thấy được mối quan hệ giữacác sự vật hiện tượng; điều này làm cho trẻ dần dần hiểu đầy đủ hơn ý nghĩa của
từ
Trang 13Lời kể của cô giáo còn tạo ra mẫu mực ngôn ngữ cho các cháu noi theo(giọng nói, ngữ điệu, điệu bộ ) Yêu cầu lời kể của cô phải rõ ràng, đơn giản,
dể hiểu đối với trẻ, chủ yếu là mô tả các đặc điểm, tính chất các hành động củađối tượng Lời kể còn cần ngắn gọn, có lôgic đầy đủ các phần: Mở đầu, mô tả,kết thúc Mở đầu của lời kể là giới thiệu về đối tượng cho trẻ làm quen và sau
đó mô tả các chi tiết, các đặc điểm, tính chất của đối tượng Kết thúc lời kể lànhững nhận xét, đánh giá lời kể của trẻ Có thể tiến hành kể trước hoặc sau tròchuyện, nó tùy thuộc vào khả năng nhận thức của trẻ và mức độ phức tạp củachủ đề cho trẻ làm quen
Khi cho trẻ tiếp xúc với các tác phẩm văn học, giáo viên cần chú ý vậndụng các biện pháp phù hợp để giúp trẻ hiểu nghĩa từ, nhất là những từ ngữ nghệthuật
Để giải thích cho trẻ hiểu từ trong tác phẩm văn học bằng biện pháp nàythì trước hết cần phải chọn từ có nghĩa cụ thể Có như vậy thì việc sử dụng đồdùng trực quan kết hợp với lời giải thích mới có hiệu quả
Ví dụ: Cô định giải thích cả câu từ “phe phẩy” trong câu thơ “phe phẩyquạt nan” của bài thơ “Giữa vòng gió thơm” thì cô phải đọc cho trẻ nghe cả câumột đến hai lần hoặc cả một đoạn thì từ mới không bị tách rời khỏi ngữ cảnh, vànhư vậy trẻ sẽ cảm nhận tốt hơn Tiếp theo cô dùng biện pháp sử dụng đồ dùngtrực quan kết hợp với lời giải thích để giúp trẻ hiểu được nghĩa của từ mà tác giảdùng trong câu, trong bài thơ hay câu chuyện ấy
Sử dụng các trò chơi học tập
Có thể sử dụng một số trò chơi học tập để phát triển vốn từ:
Trò chơi: Cái gì đã thay đổi
Trước mặt các cháu, cô bày một số đồ chơi Yêu cầu các cháu nhắm mắtlại, cô thay đổi vị trí của đồ chơi hoặc cất đi và bổ sung đồ chơi khác vào vị trí
đó Yêu cầu trẻ mở mắt, quan sát và nói xem cái gì đã thay đổi (ví dụ: Trongvườn bách thú có thỏ, khỉ, hươu cùng chơi với nhau – Có một số cây cối, đu