Rèn luyện tính tích cực học tập của học sinh qua phương pháp dạy học nêu vấn đề môn địa lý

Ngày nay, với sự pháttriển thông tin, vi tính đã kích thích các em luôn có sự tìm tòi khám phá nhữngđiều mới lạ, sự tiếp thu kiến thức của các em không dừng lại ở việc truyền đạt từphía

PHẦN I: MỞ ĐẦU

I MỤC ĐÍCH CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Môn Địa lý có ý nghĩa quan trọng đối với giáo dục thế hệ trẻ Môn họctrang bị cho các em kiến thức về các giá trị nhân văn, cách ứng xử của conngười với môi trường xung quanh, vai trò của môi trường với con người Cácquy luật phân bố dân cư và sự phát triển KT-XH

Nhưng những nhận thức sai lệch về chức năng và vị trí của Địa lý trongđời sống xã hội và cả trong giáo dục dẫn tới các phương pháp học tập bộ mônkhông đúng Hệ quả là sự giảm sút chất lượng bộ môn, học sinh không hứng thúsay mê môn học, có những nhận thức sai lầm về quy luật tự nhiên, không hiểu rõ

về bản chất của hiện tượng tự nhiên, bản chất của sự phân bố dân cư cũng như

sự phát triển KT-XH

Đổi mới phương pháp dạy học đang là một vấn đề được Đảng, Nhà nướcquan tâm và đối với người giáo viên sau mỗi tiết dạy cũng phải trăn trở, tìm tòiphương pháp dạy học thích hợp cho cá nhân mình để làm sao thu hút được sựchú ý của học sinh và đem lại được kết quả cao nhất Đồng thời mang một nétđặc trưng riêng của bộ môn Thế kỷ XXI là thế kỷ của sự năng động và sáng tạonên học sinh cần phát triển được năng lực nhận thức, hình thành thế giới quankhoa học Cá nhân mỗi học sinh phải có con mắt nhìn đúng đắn, có khả năngthích ứng, năng động tự chủ phát huy năng lực bản thân Ngày nay, với sự pháttriển thông tin, vi tính đã kích thích các em luôn có sự tìm tòi khám phá nhữngđiều mới lạ, sự tiếp thu kiến thức của các em không dừng lại ở việc truyền đạt từphía thầy mà các em luôn muốn được tham gia vào các trò chơi, giúp các emđộc lập, chủ động, tích cực, tự giác nắm vững kiến thức, hình thành kĩ năng Địa

lý Để từ đó các em sẽ tự mình đi sâu tìm hiều kiến thức một cách tự nhiên Làmthế nào để học sinh thích thú học tập và khám phá kiến thức Địa lý? Đây là câuhỏi của nhiều giáo viên giảng dạy Địa lý tâm huyết với nghề Với tôi cũng vậyqua thực tế giảng dạy nhiều năm tôi nhận thấy cần phải đa dạng hoá hình thứcdạy dưới nhiều phương pháp khác nhau: Dán thông tin vào bản đồ trống, trò

chơi giải ô chữ, đoán từ rồi sắp xếp vào ô cho hợp lý, tìm những câu thơ, câuhát, sơ đồ hoá kiến thức để thu hút được sự chú ý của học sinh nhiều hơn.Hiệu quả bài giảng sẽ cao hơn

I SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VỚI CÁC GIẢI PHÁP

Xuất phát từ thực tế trên và cũng do yêu cầu của đổi mới phương phápdạy học Địa lý cùng với thực tế giảng dạy trên 10 năm tại trường THPT LýNhân Tông tôi đã thử nghiệm và đúc rút cho mình, cũng là một kinh nghiệm

cùng trao đổi với bạn bè đồng nghiệp với đề tài: “Rèn luyện tính tích cực học

tập của học sinh qua phương pháp dạy học nêu vấn đề môn Địa Lý 10”

Nội dung này rất rộng nhưng tôi chỉ xin trình bày một số bài của lớp 10sau thực tế ba năm dạy chương trình thay sách giáo khoa 10

PHẦN II: NỘI DUNG

CHƯƠNG I: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

I CƠ SỞ LÍ LUẬN

Môn Địa lý là môn học có sự gắn kết chặt chẽ giữa các bài học Giữa cácthành phần tự nhiên và các vấn đề KT-XH trong một lãnh thổ tạo nên một thểthống nhất Mỗi thành phần ấy lại có mối quan hệ qua lại tác động lẫn nhau Đặcđiểm là học Địa lý các đối tượng Địa lý được trải rộng theo không gian, ngườigiáo viên không thể đưa học sinh tới tận nơi để quan sát tất cả các hiện tượng sựvật Địa lý đang diễn ra trên phạm vi trái đất

Trong dạy học, việc tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh tự tìm tòiphát hiện kiến thức nhằm phát huy tính tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạocủa học sinh chính là một trong những mục tiêu của dạy học tích cực và lấy họcsinh làm trung tâm

Dạy học giải quyết vấn đề là dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức

và cách thức hoạt động sáng tạo, có những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học.Bản chất của phương pháp này là tạo nên một chuỗi những tình huống có vấn

đề, điều khiển học sinh giải quyết những vấn đề đó Nhờ vậy nó đảm bảo chohọc sinh lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển năng lực tư duysáng tạo và hình thành cơ sở thế giới quan khoa học

Dạy học theo cách giải quyết vấn đề giúp học sinh liên hệ và sử dụng nhữngtri thức đã có trong việc tiếp thu tri thức mới cũng như tạo được mối liên hệ giữanhững tri thức khác Thông qua đó học sinh có thể giải thích được các sự saikhác giữa lý thuyết và thực tiễn, những mâu thuẫn nhận thức được tìm thấytrong quá trình học tập

Dạy học giải quyết vấn đề giúp học sinh thấy rõ trách nhiệm về việc học tậpcủa bản thân, phát triển được các kĩ năng viết và kĩ năng diễn đạt, giải quyết vấn

đề và đưa ra quyết định, phát triển năng lực giao tiếp xã hội Sự tham gia tích

cực của học sinh trong quá trình học tập làm tăng cường niềm vui và khả năngcủa bản thân đối với việc lĩnh hội kiến thức nên làm tăng cường động cơ họctập.

Đặc trưng cơ bản của dạy học giải quyết vấn đề là “Tình huống có vấn đề”hoặc “Tình huống học tập” Qua thực tế giảng dạy cho thấy: Tư duy của họcsinh chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề, tức là ở đâu không có vấn

đề thì ở đó không có tư duy Tình huống có vấn đề luôn luôn chứa đựng một nộidung cần xác định, một nhiệm vụ cần giải quyết, một vướng mắc cần tháo gỡ

Do đó, kết quả của việc nghiên cứu và giải quyết tình huống có vấn đề sẽ là tiếpthu tri thức mới, nhận thức mới hoặc phương pháp hành động mới

Dạy học giải quyết vấn đề phải dựa trên các yếu tố sau:

- Nhu cầu nhận thức hoặc hành động của học sinh

- Có sự kiếm tìm những tri thức và phương thức hành động chưa biết

- Khả năng trí tuệ của học sinh thể hiện ở kinh nghiệm và năng lực Nóxuất hiện nhờ tính tích cực nghiên cứu của chính học sinh

Đối với dạy học ở lớp 10 nói chung và ở môn Địa lý lớp 10 nói riêng việcdạy học để rèn luyện tính tích cực, tự lập của học sinh là hết sức cần thiết, gópphần hình thành ý thức tự giác học tập, say mê với bộ môn và nâng cao chấtlượng dạy học Chính vì vậy, bản thân tôi trong quá trình dạy học đã thấy đượcviệc rèn luyện tính tích cực học tập của học sinh thông qua dạy học tạo tìnhhuống có vấn đề là không thể thiếu trong các khâu lên lớp và tôi đã chọn chủ đềnày để thử nghiệm trong quá trình dạy học, bước đầu mang lại những kết quảkhả quan Vì thế, tôi đã mạnh dạn viết thành đề tài này để áp dụng cho các nămhọc sau của bản thân và đồng nghiệp trong giảng dạy Địa lý

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.VỀ ĐỘI NGŨ GIÁO VIÊN BỘ MÔN:

Cơ bản đủ giáo viên theo biên chế, được đào tạo đạt và vượt chuẩn, cónăng lực, nhiệt tình trong giảng dạy, có ý thức chấp hành kỉ luật tốt và quantrọng là nắm được phương pháp giảng dạy, quan tâm đến việc phát huy tính tíchcực, chủ động của học sinh, có ý thức học hỏi đồng nghiệp thông qua các hoạtđộng dự giờ rút kinh nghiệm, soạn giáo án chung Đặc biệt chú trọng đến đặctrưng của bộ môn là sử dụng thiết bị, đồ dùng dạy học khi lên lớp Về vấn đềnày nhóm bộ môn Địa lý luôn được Ban giám hiệu đánh giá là nhóm thực hiệntốt.

2 VỀ HỌC SINH:

Trong những năm gần đây việc học bộ môn Địa lý đã được học sinh quantâm hơn, có đủ các phương tiện để phục vụ cho học tập đặc biệt là vở bài tập,sách tham khảo

Học sinh đã quen thuộc với cách học mới, tích cực chủ động hơn trongviệc phát hiện kiến thức, có ý thức tự giác trong làm bài tập, chuẩn bị bài mới.Qua kiểm tra và chấm vở bài tập của học sinh cho thấy phần lớn học sinh đã đầu

tư thời gian cho việc làm bài tập, làm bài đầy đủ có chất lượng, chịu khó tìm tòinhững kiến thức thực tế khi giáo viên yêu cầu

Tuy nhiên, việc học tập của học sinh vẫn còn một số tồn tại sau:

- Một số ít học sinh còn lười học, thiếu tính tích cực chủ động trong họctập tập đặc biệt là trong việc hoạt động nhóm

- Một số học sinh không chịu khó trong việc làm bài tập ở nhà, thậm chícòn mượn vở bài tập của bạn để chép lại một cách thụ động

- Qua kết quả kiểm tra học kì I ở một số lớp tôi dạy kết quả kiểm tranhư sau:

LỚP SĨ SỐ ĐIỂM

0- 2

ĐIỂM 3- 4

ĐIỂM 5- 6

ĐIỂM 7- 8

ĐIỂM 9-10

SỐ BÀI > TB TỶ LỆ > TB

10A3 46 6 3 13 22 2 37 80,4%

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Dạy học theo phương pháp giải quyết vấn đề là hình thức dạy học mà ngườigiáo viên phải tổ chức được tình huống có vấn đề giúp học sinh nhận thức đượctình huống, chấp nhận giải quyết và tìm kiếm được kiến thức trong quá trìnhhoạt động hợp tác giữa thầy và trò, phát huy tối đa tính tích cực của học sinh kếthợp với sự hướng dẫn của giáo viên

Các bước thực hiện như sau:

1 XÂY DỰNG TÌNH HUỐNG CÓ VẤN ĐỀ.

Trong một tiết lên lớp để tạo nên tình huống có vấn đề, trước hết cần: tìmhiểu vấn đề, sau đó xác định được vấn đề cần giải quyết, đưa ra những giả thiếtkhác nhau để giải quyết vấn đề, thử nghiệm giải pháp thích hợp nhất, hiệu quảnhất

Ví dụ:

Khi dạy bài “Lớp vỏ địa lí Quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của lớp

vỏ địa lí” Đây là một nôi dung khó học sinh phải so sánh sự khác nhau của lớp

vỏ địa lí và lớp vỏ trái đất đồng thời phải khái quát được các sự vật, hiện tượngcác yếu tố tự nhiên với những biến đổi của chúng trong tự nhiên thành quy luật

tự nhiên Giáo viên phải xây dựng được vấn đề yêu cầu học sinh giải quyết là:

Câu1: Lớp vỏ địa lí khác lớp vỏ trái đất như thế nào?

Câu 2: Vì sao không thể nói các vành đai đất theo độ cao ở miền núi không là

bản sao của các đới đất theo vĩ tuyến?

Câu 3: Quy luật địa ô khác quy luật đai cao ở chỗ nào?

GV để hoàn thành nội dung theo yêu cầu

Câu hỏi 1: Sự khác biệt Lớp vỏ địa lí khác lớp vỏ trái đất như thế nào

GV cho học sinh hoàn thành vào phiếu học tập với những hướng dẫn sau:

nhập và tác động lẫn nhau của các thànhphần vật chất giữa các quyển

Lớp vỏ cứngngoài cùng củatrái đất

- ở đại dương: Khoảng 35 km

- 20-70 km

- 5-10 m

Vị trí

giới hạn

Gồm thuỷ quyển, sinh quyển, tầng đối lưu

và phần bên dưới tầng ô dôn, thổ nhưỡng

và lớp vỏ phong hoá

Tầng trên củathạch quyển

quyển

ít phức tạp vì chủyếu là đá

Câu 2: GV gợi ý học sinh những chỗ khác nhau cho thấy vì sao không

thể nói các vành đai đất theo độ cao ở miền núi không là bản sao của các đới đấttheo vĩ tuyến là có :

2.1 Mức độ 1: Nếu những nội dung giáo viên đưa ra khó học sinh không

tự giải quyết được giáo viên nên áp dụng như sau:

viên

Ví dụ1:

Khi dạy bài “Sóng Thuỷ triều Dòng biển”

Đây là nội dung không phải học sinh nào cũng biết, vì vậy giáo viên

phải hướng dẫn và nêu cách giải quyết vấn đề theo các bước sau: Gợi ý bằng cáccâu hỏi: Sóng có biểu hiện như thế nào? Nguyên nhân hình thành sóng? Họcsinh dựa vào quan sát thực tế hoặc qua ti vi sau đó đưa ra nhận xét sóng là hìnhthức dao động của khối nước biển theo chiều thẳng đứng Có nhiều nguyên nhân

hình thành lên mức độ dao động của sóng rất khác nhau vì vậy có nhiều loạisóng với tên gọi khác nhau Học sinh có thể cho ví dụ cụ thể về các loại sóng:Như sóng bác đầu, sóng lừng hay sóng thần…Với phần này, giáo viên tự đánhgiá kết quả trả lời của học sinh để khẳng định kiến thức.

Ví dụ 2

Khi dạy bài 5 “Vũ trụ hệ mặt trời và trái đất hệ quả chuyển động tự quay

của trái đất” ở mục 3” Trái đất trong hệ mặt trời”

Giáo viên đặt câu hỏi nêu vấn đề và hướng dẫn học sinh cách giải quyết

Câu hỏi:

- Trái đất đứng yên hay đang chuyển động ?Trái đất có mấy chuyển đông?

Kể tên? Học sinh sẽ dựa vào kiến thức thực tế kết hợp sách giáo khoa để trả lời

là trái đất luôn chuyển động và không phải chỉ có một chuyển động mà trái đấtcòn đồng thời có tới 2 chuyển động là tự quay quanh mình và chuyển động tịnhtiến quanh mặt trời

2.2 Mức độ 2: Với câu hỏi ở mức độ khó hơn, thì:

Ví dụ1 :

Khi dạy Sóng Thuỷ triều Dòng biển” GV đặt câu hỏi

Sóng thần là thế nào ? Vì sao lại gọi là sóng thần ? Có phải thế lực của cácthần linh tạo ra loại sóng này hay không ? Hay vì lí do nào khác ? Khi có sóngnày trên biển sẽ sảy ra hiện tượng gì ? GV gợi ý học sinh những chỗ khác nhaugiữa sóng thần và các loại sóng khác Để giúp học sinh giải quyết được vấn đềnày, giáo viên cần gợi ý cho học sinh thấy được sức gió, tốc độ gió và sau đó sẽgây ra hậu quả gì Với sự gợi ý đó, học sinh sẽ dễ dàng tổng hợp được nguyênnhân, đặc điểm và hậu quả của sóng thần, hiểu rõ sự nguy hiểm của sóng thần

đối với sự phát triển KT- XH của các nước ven biển , những khu vực hay có

động đất, núi lửa và cả bão từ đó có biện pháp phòng tránh

Học sinh sẽ phải suy nghĩa và tìm hiểu nguyên nhân sâu sa của hiện tượngtrên là do trái đất hình cầu và luôn chuyển động quanh trục nen ở mọi nơi trêntrái đất đều lần lượt được mặt troìư chiếu sáng rồi lại chìm vào bóng tối gây rahiên tượng ngày đêm luân phiên nhau Hay cũng vì trái đất hình cầu nên trongcùng thời điểm mỗi vị trí trên bề mặt trái đất sẽ nhận được ánh sáng và lượngbực xạ mặt trời khác nhau vì thế con người mới có cảm nhận về không gian vàthời gian khác nhau nên mới có cách tính giờ và ngày trên trái đất

2.3 Mức độ 3:

 Giáo viên cung cấp thông tin tạo tình huống

giả thiết và lựa chọn giải pháp

viên khi cần

Ví dụ 1:

Khi dạy về ‘’ Sóng Thuỷ triều Dòng biển” giáo viên cung cấp cho học

sinh một số thông tin về : Vị trí của nước Nhật Bản và các nước phía tây TháiBình Dương Là khu vực xen giữa các mảng kiên tạo Âu- Á - mảng Thái BìnhDương – mảng Phi Líp Pin

Sau khi cung cấp cho học sinh những thông tin trên, giáo viên yêu cầuhọc sinh nhận xét về nguyên nhân Nhật Bản thường hay có ‘’sóng thần” Họcsinh dựa vào những hiểu biết thực tế về nước Nhật thông qua kiến thức bài cũ,thông qua các kênh thông tin : Báo đài, ti vi từ đó học sinh tự rút ra nhậnthức: Nhật Bản là quốc gia thường xuyên có động đất, núi lửa phun trào nêncũng thường xuyên xảy ra hiên tượng sóng thần GV có thể cung cấp thêm thôngtin : Khu vực Tây Thái Bình Dương là khu vực nhiều sóng thần nhất Trong

2500 năm qua trái đất sảy ra 355 trận sóng thần trong đó 308 trận phát sinh ởđây đặc biệt là ở khu vực bờ biển Nhật Bản rải tới In đô nê xi a và Phi LípPin.và để học sinh có khả năng liên hệ thực tế giáo viên có thể ra bài tập nối tiếp

là về nhà các em hãy tìm hiểu tác hại của động đất sống thần đã từng sảy ra trênthế giới như trận động đất , sóng thần đã sảy ra năm 2005 ở khu vực nam TháiBình Dương.hoặc năm 2006 ở Cô Bê Nhật bản Hay trận động đất sảy ra vàotháng 12 năm ngoái ( 2011) ở Nhật Bản

Ví dụ 2:

Khi dạy bài 5“Vũ trụ hệ mặt trời và trái đất hệ quả chuyển động tự quay

của trái đất”

Giáo viên nêu tình huống:

- Giả dụ trái đất đứng yên và không tự quay quanh trục điều gì sẽ sảy ra?Học sinh sẽ thấy rằng một nửa trâi đất sẽ luôn sáng và nửa kia vĩnh viễn là bóngđêm bao phủ và như vậy sự sống rất khó có thể tồn tại và như thê sẽ không cóhiện tượng ngày đêm luân phiên nhau cũng không cần thết phải tính giờ giữa cácđịa phương và không cần cả đường chuyển ngày quốc tế.điều đó sẽ đem đến vôvàn những bất lợi cho sự sống và quá trình phát triển sản xuất nếu có sự sốngtồn tại.Như vậy sẽ kích thích các em thấy thêm yêu quý trái đất và có ý thức bảo

vệ trái đất cũng như bảo vệ môi trường

Như vậy, trong dạy học đặt và giải quyết vấn đề giáo viên đưa học sinhvào tình huống có vấn đề rồi giúp học sinh giải quyết vấn đề được đặt ra Bằngcách đó, học sinh vừa nắm được tri thức mới, vừa nắm được phương pháp đi tới

kiến thức đó, vừa phát triển tư duy tích cực, sáng tạo và có khả năng vận dụngtri thức vào giải quyết tình huống mới.