Thơ Tố Hữu là nhà thơ âm vang, âm vang của giọng điệu hòa với âm vang của luyến láy. Chính điều đó đã tạo nên một phong cách thơ Tố Hữu độc nhất vô nhị của ông. Bằng những tìm tòi, cách tân trong nghệ thuật biểu hiện, Tố Hữu đã đóng góp thêm một tiếng nói vào thơ ca cách mạng nói riêng và thơ ca dân tộc nói chung.
Trang 1Phần mở đầu
Sự vận động và phát triển của thơ suy cho cùng bao giờ cũng là sự vận động, phát triển của mối quan hệ thơ và đời sống, của quan niệm thơ, tư duy thơ
Sự đổi mới quan niệm về thơ gắn liến với việc đổi mới các phươnng thức, phương tiện thể hiện thơ, làm biến động các hình thức thơ truyền thống Tiêu chuẩn của hình thức thơ không chỉ là nhuần nhị, mới mẻ mà chủ yếu là khả năng thâm nhập vào các chiều sâu của hiện thực và tâm hồn con người thời đại, khả năng trở thành tiếng nói của thời đại
Hình thức thơ bao gồm lời thơ, thể thơ, từ ngữ, nhịp điệu, hình ảnh, các hình thức tổ chức bài thơ, câu thơ Ngôn ngữ thơ thoát thai từ ngôn ngữ đời sống nhưng chung quy không phải là ngôn nhữ hang ngày mà đó là ngôn ngữ được phản ánh qua lăng kính chủ quan của tác giả Là một loại hình nghệ thuật đặc thù, thơ trữ tình đòi hỏi một ngôn ngữ cô đọng, hàm súc mà tác động sâu xa vào tâm hồn của người đọc Thơ hay phải là sự kế thừa các phương tiện truyền thống cùng với nhũng cách tân để tạo nên một phong cách thơ riêng.Trong lịch sử thơ ca dân tộc Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, đều là những nhà thơ như thế
Thơ Tố Hữu mang tính nhân dân và dân tộc sâu sắc đậm đà, đồng thời đạt đến mức nhuần nhị, thấm thía Vì vậy nghiên cứu thơ Tố Hữu là phải tìm hiểu các phương thức tổ chức lời thơ, thể hiện chất thơ – cái cốt lõi mang kết hợp truyền thống và đổi mới
B Phần nội dung
1 Ngôn ngữ thơ Tố Hữu thuộc “ ngôn ngữ thơ trữ tình điệu nói”
Do quan niệm truyền thống về vũ trụ, các nhà thơ xưa xem thơ như là
sự biểu hiện của thế giới qua tâm hồn nhà thơ: tình rung động mà thành lời Tiếng thơ được xem như cộng hưởng với ngoại cảnh Đó là quan niệm thơ như là sự biểu hiện vô ngã, tuy nhấn mạnh nguồn mạch khách quan của
Trang 2tiếng thơ, nhưng chưa thấy vai trò năng động sáng tạo chủ quan của nhà thơ Ngô Thế Lân là một trường hợp tiêu biểu
Từ quan niệm đó, thơ không được coi như một lời phát ngôn hay lời nói, mà xem như một biểu hiện của văn tạo hóa Do đó, thơ cổ điển thiếu hẳn các dấu hiệu của lời nói như đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, thiếu liên
hệ giữa các câu thơ về mặt cú pháp Bài thơ “Chiều hôm nhớ nhà” của Bà
Huyện Thanh Quan là một thí dụ tiêu biểu cho thơ ngụ ý, kí thác
Mặt khác, trong thơ cổ điển nghệ thuật thơ bị chế ước bởi tính quy phạm rất chặt chẽ về đề tài, ngôn ngữ, niêm, luật…Do đó người đọc không phải dễ dàng mà hiểu được tư tưởng của bài thơ
Trái lại, thơ ca dân gian đã mang nhiều yếu tố điệu nói: đại từ ngôi thứ nhất và ngôi thứ hai, các hình thức lời nhắn, lời than, lời kể Sự phát triển của thơ Mới chính là bước đầu cải tạo thơ hết sức quan trọng, làm cho hình thức lời nói được vào thơ, làm phong phú cho thơ bằng nhiều ngữ điệu của cuộc đời, tạo thành thơ trữ tình điệu nói Các nhà thơ Mới như Thế Lữ, Chế Lan Viên, Huy Cận, Nguyễn Bính… và nhất là Xuân Diệu đã góp phần khẳng định chắc chắn cho thơ trữ tình điệu nói
Trong khi phần lớn thơ ca cách mạng trong tù chưa thoát khỏi ràng buộc của thơ điệu ngâm, chưa vận dụng nhiều khả năng của thơ điệu nói, thì
Tố Hữu chính là nhà thơ Mới cách mạng, phát triển thơ trữ tình điệu nói trong lĩnh vực thơ trữ tình công dân, đưa tiếng nói cách mạng vào thơ, nâng tiếng nói tâm tình đời tư lên tiếng nói chính luận, hùng biện
Hầu hết thơ Tố Hữu đều bắt đầu từ một chữ “tôi”, “ta”, “chúng ta”
Đó là một thế giới, một tiếng nói trước thế giới Thiếu đại từ này thì nhà thơ hòa tan vào thế giới xung quanh, làm lu mờ bản ngã Cái tôi trong thơ Tố Hữu khơi một nguồn năng lượng mới trong thơ ca cách mạng của ta
Trang 3Thơ trữ tình điệu nói của Tố Hữu thể hiện trước hết ở chỗ thường sử dụng các lời chêm., hô ngữ, than ngữ, tiếng chào… làm cho lời thơ đầy ắp giọng điệu cảm xúc khác nhau:
- Quên làm sao, em hỡi lúc chia phôi!
- Vui sao được, hở em, than gầy gõ…
- Anh vệ quốc quân ơi
Sao mà yêu anh thế
- Dang tay một với, xa gì!
Sài Gòn ơi, lại phải đi bao ngày!
Thơ mang nhiều lời nói tranh biện, lí lẽ, tuyên bố, khẳng định, đòi hỏi phải ngắt câu thơ tự nhiên ra nhiều khúc, tạo lien hệ vắt dòng giữa các dòng thơ:
- Này đây anh, một bức tranh gần gũi
Nó thô sơ? Có lẽ Nhưng trung thành…
Nó tầm thường? nhưng chính bởi hồn anh Chê chán kẻ bị đời vui hắt hủi
-Anh có hiểu cô đơn là nỗi khổ
C ủa lòng tôi? Thất thểu giữa muôn người
Vẫn thấy mình trơ trọi ; muốn tìm nơi Đầy nắng rát, vẫn còn nghe tái lạnh…
Ta thường bắt gặp trong thơ Tố Hữu dầu chấm câu ngay giữa dòng thơ làm cho hình thức câu thơ bị bẻ gãy, tạo thành cảm giác của câu nói Thơ tố Hữu dung nhiều câu hỏi khêu gợi, khẳng định, chất vấn, mềm dẻo mà cứng rắn:
- Ai biết vì sao? Lúc đất trời
Chuyển mùa rét dữ, gió sương rơi…
- Ta giữ cho ai? Mảnh đất này
Việt Nam! Hai tiếng gọi hôm nay
Trang 4Không phải ngẫu nhiên mà thơ Tố Hữu có nhiều chỗ tái hiện lời đối
thoại, độc thoại mang giọng điệu cảm tính của các mẹ (bà Bủ, mẹ Suốt,
bà mế…) các chị (lá thư Bến Tre), các anh (Bầm ơi, Hồ Giáo, anh Núp…).
Việc đưa lời nói vào thơ đã tạo nên sự ngắt nhịp, đặc biệt việc ngắt chữ thứ
ba mới tạo ra nhịp điệu nói:
Ta với mình/mình với ta
Nhớ sông Lô/nhớ phố Ràng
Chiếu Nga Sơn/ gạch Bát Tràng
Nỗi niềm xưa/nghĩ mà thương
Tố Như ơi/lệ chảy quanh thân Kiều
Nghiên cứu cách Tố Hữu ngắt nhịp câu thơ bảy chữ, Nguyễn Văn Hạnh đã
kết luận là Tố Hữu: “Đã mở rộng kích thước, biến đổi hình dáng của câu
thơ bảy chữ” Lê Đình Kỵ lại càng nhấn mạnh hơn: “Có thể nói, Tố Hữu đã tháo tung câu thơ bảy chữ cổ truyền, hay có sẵn và làm một sự lắp ghép lại” Chính vì vậy đọc thơ bảy chữ và lục bát điệu nói của Tố Hữu, người
đọc không thể tuân theo cái nhịp điệu đều đặn, cố hữu của thể thơ, mà phải tuân theo nhịp của lời nói được diễn đạt Ở đây sự tôn trọng các dấu chấm, dấu cảm, dấu hỏi, dấu phẩy…có ý nghĩa đặc biệt quan trọng
Nếu thơ cổ điển điệu ngâm muốn giản lược các hư từ thì trái lại trong thơ điệu nói của Tố Hữu, các phụ từ như “vẫn” “sẽ” “quyết” “cứ” “chỉ” “hãy’
“chẳng” “không” “phải” “đâu phải” đóng vai trò hết sức quan trọng Có thể nói Tố Hữu là người sử dụng hư từ thành công bậc nhất trong thơ Việt Nam hiện đại
Nhưng cái độc đáo ở thơ Tố Hữu không chỉ ở điệu nói mà chủ yếu ở chỗ kết hợp nhuần nhuyễn thơ điệu nói dưới hình thức của thể thơ cổ
Trang 5truyền Chính vì vậy, thơ Tố Hữu đã trở thành tiếng nói gần gũi của đông đảo quần chúng:
Nhà thơ đã vận dụng thơ truyền thống như một giác quan nhịp điệu để dễ nhận ra ý nghĩa biểu hiện của câu thơ điệu nói và ngược lại:
- Chập chùng/ thác lửa/ thác chông
Thác Dài /thác Khó/ thác Ông/ thác Bà
Thác/ bao nhiêu thác/ cũng qua
Thênh thênh/ là chiếc/thuyền ta/ trên đời
Rõ ràng mấy câu đầu đã nuôi và mài sắc cảm giác nhịp đều đặn để tôn lên cái nhịp lẻ khác thường đầy khí phách của câu thứ ba, tạo thành cái thế mà Lê Đình Kỵ gọi là cái thế “chồm lên vượt thác”
Trong thơ Tố Hữu còn có khuynh hướng mở rộng câu thơ:
- Hỡi người anh đã khép chặt đôi môi
Tiếng anh hô: “ hãy nhớ lấy lời tôi”
Đang vang dội và ánh đôi mắt sáng
Của anh đã chói ngời trên báo Đảng
Lối mở rộng này làm cho câu trong thơ thường dài trên mười chữ và tạo
điều kiện xây dựng những hình ảnh thơ kiểu mới “ Có thể nào quên hàng
bóng cờ tang thắt dải đen rủ giữa lòng đau” Cách mở rộng này có khi
làm câu thơ trở thành văn xuôi, ít thơ, như:
Bao nhiêu nhiêu hy vọng đem ngày mới
Với cả trời vui phủ địa cầu
Tôi đã mang trong lòng phấn khởi
Từ ngày chân bước xuống hầm sâu
Là nhà thơ trữ tình điệu nói, Tố Hữu đã tạo ra nhiều giọng nói cho thơ trữ tình cách mạng Trong thơ ông có giọng nói rắn rỏi, dõng dạc, khúc chiết của nhà tuyên truyền, có giọng nói của người cách mạng trẻ tuổi
Trang 6tâm huyết, say sưa, của nhà cách mạng dầy dạn trầm tĩnh, có tiếng nói bạn bè ấm áp, có tiếng nói ruột thịt tha thiết mến thương Chúng ta có thể khảo sát giọng điệu ấy qua các chặng đường thơ của Tố Hữu
Trong tập thơ Từ ấy, giọng điệu chủ yếu là giọng nhiệt huyết, trẻ trung,
tìm lối nói cường điệu giàu ý vị lãng mạn Giọng nói lãng mạn và khí thế cách mạng không tách rời nhau Lãng mạn là cái vỏ mới của lời huyết thệ, của niềm tin và niềm vui chiến thắng
Trong tập thơ Việt Bắc, nhà thơ chuyển sang xây dựng hình tượng
giọng nói quần chúng thân thiết, đậm đà, bởi lẽ đối tượng của tiếng thơ ông bây giờ là anh bộ đội, anh thợ máy, chị dân công, là các bà bầm, bà
mế, bà bủ
Đến tập thơ Gió lộng, Tố Hữu đã khắc họa nên những hình tượng
giọng nói đẹp đẽ nhất- tươi tắn, bay bổng, dõng dạc, tự hào, say sưa, sảng khoái Tiếng thơ nghe như tiếng hát, nhưng thực ra đúng hơn, nó là tiếng reo vui!
Khó nhất cho thơ Tố Hữu là giọng nói trong thơ Ra trận Phải khẳng
định chân lý cách mạng Việt Nam khi bạn bè trên thế giới cũng có lúc chưa thông, phải ngợi ca thắng lợi cách mạng khi chưa có chiến thắng quyết định, phải có dự báo chiến thắng khi cuộc chiến đang còn tiếp diễn
ác liệt, gay go Phải khẳng định niềm tin, quyết tâm của nhân dân đang bao năm hy sinh chiến đấu, trông chờ
Thơ Tố Hữu bên cạnh thơ giọng nói là một giọng thơ trải đời, thâm thúy, nhân tình, lối nói nhẹ nhàng gián tiếp như là tiếng thương tiếng ru Chính điều đó đã tạo nên một sự hấp dẫn trong thơ của ông
Từ đây tiếng nói trong thơ Tố Hữu chủ yếu là kết hợp giọng nói thân thương ân tình của ca dao và dân dã với tiếng nói trang nghiêm trầm lắng của thơ ca cổ điển
Trang 72 Thơ Tố Hữu là thơ “tiếng hát”
Thơ Tố Hữu không chỉ là thơ điệu nói mà là thơ “tiếng hát”, “bài ca”
Các bài thơ tiêu biểu như: Tiếng hát đi đày, Tiếng hát Sông Hương, Tiếng
hát trên đê, Tiếng hát sang xuân, Bài ca xuân 1961, một khúc ca xuân…
Tiếng hát là biểu hiện của tâm hồn bị kích thích đến cao độ đến mức ngân vang Đó là chất thơ của thời đại cách mạng và hồi sinh, đối lập lại với cái bình thường, quá độ, già cỗi, chết choc, cô đơn, buồn thảm Chất thơ này làm cho thơ trữ tình điệu nói của Tố Hữu mang sắc thái say mê, bay bổng, cao cả, nhiệt huyết Chính vì thế trong thơ Tố Hữu, thiên nhiên, đất nước, con người đều có thể cất tiếng hát ca: “ Dòng sông rộn tiếng ca”, những con đường ca hát, “ nắng chói sông Lô hò ô tiếng hát”… Chất thơ trong thơ Tố Hữu được thể hiện qua hình ảnh ngôn từ, thể hiện một thế giới đang bừng sang, bốc cháy, nóng bỏng Ông thích những hình ảnh nóng cháy như ngọn đuốc thiêng liêng, tim ta làm ngọn lửa, ngọn đèn như trái tim thương nước
Cảnh vật trong thơ Tố Hữu thường được nảy nở, xinh đẹp tốt cùng” Căng đầy sức dậy dáng non tơ, đường nở ngực những hàng dương liễu nhỏ, ga hồng đôi má, cầu thơm mùi sơn, mái trường tươi roi rói ngói sơn…
Cùng với thế giới ấy phẩm chất con người được mô tả trong trạng thái đầy đặn, thuần nhất tuyệt đối, bất biến: Tim gang thép vẫn bừng bừng lửa chiến Hồn vẫn tươi vui thơm ngát tình đời chân kiêu căng không thoái
bộ bao giờ…” Có thể nói thơ Tố Hữu là tiếng thơ mê say, bay bổng, cao
cả, nhiệt huyết
Tuy nhiên thơ Tố Hữu lãng mạn cách mạng chủ yếu ở khí phách, ở cách nhìn, còn về ngôn ngữ thì cơ bản mang tính chất cổ điển Điều này thể hiện trong cách dung từ của tác giả qua một số định ngữ nghệ thuật
Trang 8mang tính chất lãng mạn, tạo ra hình ảnh mới về thế giới: dòng thơ lửa cháy, cảnh lửa, đảo say, viết những dòng ánh sang màu xanh hi vọng… Mặt khác thơ Tố Hữu thiên về tạo mê hoặc trong cảm xúc, suy tưởng:
Em là ai, cô gái hay nàng tiên
Em có tuổi hay không có tuổi
Thủ pháp mê hoặc ấy làm cho thế giới trong mắt nhà thơ vẫn giữ được tính khách quan, toàn vẹn nhiệm vụ nghệ thuật của nhà thơ là tạo ra một cái nhìn say mê bay bổng đối với đời sống chú không cải biến nó thành một thế giới chủ quan
3 Phương thức biểu hiện
Tố Hữu quan niệm thơ là “tiếng nói hồn nhiên nhất của tâm hồn con người” Đó chính là quan niệm về chất thơ trực quan
Với cảm quan cổ điển, Tố Hữu chủ yếu vận dụng ba phương thức tạo
hình ảnh là tương phản, ví von và hô ứng Chúng tạo thành phương thức
tư duy thơ tiêu biểu của ông
Ở Tố Hữu tương phản rất rõ cho thơ trữ tình điệu nói của ông Nó là
nguyên tắc xây dựng ý thơ, câu thơ, khổ thơ của ông:
- Tôi muốn viết những dòng thơ tươi xanh
Vẫn nóng viết những dòng thơ lửa cháy
- Người vẫn ngọt ngào qua muôn nỗi đắng cay
Nếu tương phản là nguyên tắc tổ chức chủ yếu làm cho cảm xúc thơ căng thẳng, sâu sắc, thì ví von là biện pháp mở rộng ý thơ rất cơ bản của Tố Hữu Thơ Tố Hữu sử dụng ví von rất nhiều Ở Tố Hữu, vật mẫu ví không chỉ là điển hỉnh tiêu biểu, mà cái chính là chúng chỉ ra cái hình ảnh lí tưởng, chuẩn mực mục tiêu, điều khao khát thực hiện của người cách mạng:
Em sẽ đi trên đường ấy thênh thang
Như những ngày xưa rực rỡ sao vàng…
Trang 9Nhìn chung, ví von của Tố Hữu rất tiêu biểu cho tư duy thơ ông Phần nhiều các ví von không làm cho sự vật, con người cụ thể hơn mà là khái quát hơn, cao hơn, trừu tượng hơn và bóng bẩy hơn
Cùng với ví von, hô ứng cũng là một biện pháp nghệ thuật tiêu biểu của thơ Tố Hữu, bắt nguồn từ truyền thống nghệ thuật lâu đời của thơ ca dân tộc Quan hệ thơ và hiện thưc được hiểu như quan hệ hô ứng tự nhiên giữa tiếng hót con chim trước mùa quả chín:
Thơ ta ơi, hãy cất cao tiếng hót
Ca ngợi trăm lần Tổ quốc chúng ta
Mùa thu đó đã bắt đầu trái ngọt
Và bắt đầu nở rộ những vườn hoa
Không những vậy tâm hồn nhà thơ rung động hô ứng với mọi biểu hiện nhỏ nhất của đất nước ở cả hai miền và niềm vui trong thơ Tố Hữu cũng là một niềm vui hô ứng, cả hoa màu, cây cối cũng hô ứng với con người và ngược lại con người luôn hô ứng với thiên nhiên, đất trời, lịch sử…Tất cả những hiện tượng đó cho thây hô ứng là biện pháp nghệ thuật cơ bản của Tố Hữu làm cho thơ ông hài hòa, nhịp nhàng, âm vang, đồng vọng
4 Quan niệm về tiếng vang của thơ
Tố Hữu có một quan niệm sâu sắc về âm vang của thơ: Âm vang của thơ không phải là âm vang của câu chữ mà là âm vang của tâm hồn
Biện pháp cơ bản để tạo ra âm vang trong chữ và giữa chữ, giữa dòng của thơ Tố Hữu là trùng điệp Nhà thơ sử dụng trùng điệp ở trên tất cả mọi cấp
độ, trùng điệp cả khổ thơ, trùng điệp câu hay cấu trúc nhóm từ, nhưng thường dung nhất là trùng điệp kiểu câu, điệp vần, điệp chữ, điệp ý
Có thể nói, toàn bộ sự trùng điệp dày đặc của thơ Tố Hữu có thể quy vào hai loại: điệp câu và điệp vận
Trang 10Điệp câu là bản sắc chủ yếu của thơ điệu nói Tố Hữu, làm cho lời thơ húng biện, đanh thép, hoặc tha thiết, day dứt, êm ái:
Hai mươi tuổi, tim đang dào dạt máu
Hai mươi tuổi hồn quay trong gió bão.
Tố Hữu cũng lag một nhà thơ cổ điển từ trong cốt tủy, vì thế trong thơ Tố Hữu có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa điệu thơ này với điệu thơ kia tạo
thành những câu thơ đầy luyến láy như kiểu: “ Nắng chói sông Lô hò ô tiếng
hát”, “ Đường bạch dương sương trắng nắng tràn”, “ Gió lộng xôn xao, sống biển đu đưa, mát rượi lòng ta ngân nga thiếng hát”
Loại luyến láy này làm cho tình cảm giao hòa, ý thơ nét hòa quyện thành một khối, và cả tâm hồn nhà thơ nư cũng nhập vào với thiên nhiên, đất trời
C Kết luận
Tóm lại thơ Tố Hữu, dù sử dụng nhiều thể thơ cổ truyền như lục bát, bảy chữ, song thất lục bát…căn bản vẫn là thơ trữ tình điệu nói Ông đã đưa lới nói thường, nhất là lới nói chính trị và tâm tình đầy trang nghiêm, thắm thiết vào thơ, mở rộng câu thơ tự bên trong, lam cho nó giàu giọng điệu đời sống
Tố Hữu đã kết hợp nhuần nhuyễn chất thơ bay bổng, say mê hiện đại với lối cảm thụ thơ có tính chất trực quan cổ truyền, làm cho thơ ông vừa say người mãnh liệt, vừa trang nghiêm cổ kính Thơ Tố Hữu đã kết hợp các biện pháp tương phản ý thức hệ, ví von, ca ngợi, hô ứng và trùng điệp dày đặc làm thành một thể thơ thống nhất độc đáo, vừa dân tộc, vừa hiện đại Thơ Tố Hữu là nhà thơ âm vang, âm vang của giọng điệu hòa với âm vang của luyến láy Chính điều đó đã tạo nên một phong cách thơ Tố Hữu độc nhất vô nhị của ông Bằng những tìm tòi, cách tân trong nghệ thuật biểu hiện, Tố Hữu đã đóng góp thêm một tiếng nói vào thơ ca cách mạng nói riêng và thơ ca dân tộc nói chung