MỸ THUẬT ỨNG DỤNG TRÊN ĐƯỜNG TÌM VỀ BẢN SẮC VIỆT PHẦN 2: BẢN SẮC VIỆT ĐẶC ĐIỂM & ỨNG DỤNG DESIGN VÀ NHỮNG NGUỒN ẢNH HƯỞNG (TRƯỜNG HỢP BÁT TRÀNG)

PHẦN 2: BẢN SẮC VIỆT ĐẶC ĐIỂM & ỨNG DỤNG DESIGN VÀ NHỮNG NGUỒN ẢNH HƯỞNG TRƯỜNG HỢP BÁT TRÀNG @Nhà nghiên cứu, phê bình Phan Cẩm Thượng Tóm tắt: Văn hóa Việt Nam, trong đó có design –

PHẦN 2: BẢN SẮC VIỆT ĐẶC ĐIỂM & ỨNG DỤNG

DESIGN VÀ NHỮNG NGUỒN ẢNH HƯỞNG

(TRƯỜNG HỢP BÁT TRÀNG)

@Nhà nghiên cứu, phê bình Phan Cẩm Thượng

Tóm tắt:

Văn hóa Việt Nam, trong đó có design – thiết kế, chịu sự ảnh hưởng từ các nguồn văn hóa nước ngoài như: tư tưởng Trung Hoa, kiến trúc Pháp,

kỹ thuật Mỹ Hiện nay, kinh tế thị trường khiến các nguồn văn hóa ngoại lai xâm nhập nhanh hơn vào Việt Nam, thể hiện rõ nhất ở đời sống vật chất Bài viết phân tích lịch sử phát triển của làng gốm Bát Tràng; tình trạng mẫu mã, kỹ thuật sản xuất, thị trường tiêu thụ của gốm Bát Tràng hiện nay

và quan điểm “thẩm mỹ trọc phú” để cho thấy xu hướng phai nhạt bản sắc trong các sản phẩm mỹ thuật truyền thống Việt Bài viết cũng đi vào lý giải nguyên nhân kinh tế - xã hội dẫn đến tình trạng trên và đề xuất mô hình sản xuất, biện pháp đào tạo nhà thiết kế, giáo dục đạo đức nghề nghiệp để xây dựng, phát triển làng nghề truyền thống và bản sắc design Việt bền vững

Vietnamese culture, including design is affected by foreign cultures such as Chinese Ideology, French architecture, American techniques

At present, the market economy causes the foreign cultures affected faster into Vietnam, especially in material life The paper analyzes the historical development of the Bat Trang pottery village: status of patterns, manufacturing techniques, consumption markets and “bald-rich aesthetic”

to show a trend fading identities in the Vietnamese traditional fine art The paper also explains the causes of economy - society to lead to the situation and proposes a production model, designer training methodology, ethics education in order to build and develop the traditional craft villages and Vietnamese sustainable design identity

Từ khóa:

Gốm, Bát Tràng, Thổ Hà, Chu Đậu, giả cổ, design, graphic, thiết kế, họa

sĩ, bản sắc, nguồn ảnh hưởng, tư tưởng, kiến trúc, Trung Hoa, Pháp, Mỹ, mẫu mã, truyền thống, độc bản, thủ công, handmade, thị trường, thẩm mỹ trọc phú, tiểu công nghiệp

“Ta ảnh hưởng hàng xóm từ một triết lý cao siêu đến một câu ca lý tầm thường Xưa kia ta là người Tàu, bây giờ ta là người Tây Chưa bao giờ ta

là người Việt Nam cả.”.

Lưu Trọng Lư

1 Hơn bao giờ hết, bản sắc văn hóa được đặt ra trong bối cảnh toàn cầu

hóa; và nhìn về dân tộc mới thấy nền văn hóa Việt Nam dù lâu đời nhưng rất mong manh, dễ bề bị phai nhạt bản sắc Bên cạnh nội lực phát triển, ít nhất người ta thấy có bốn nền văn hóa từ bên ngoài ảnh hưởng vào Việt Nam và tùy nơi tùy thời, bốn nền văn hóa ấy được đánh giá khác nhau Đó

là nền văn hóa Trung Hoa, Pháp, Nga và Mỹ Trước nguy cơ bị xâm lấn, người Việt Nam có vẻ cảnh giác với nền văn hóa Trung Hoa; nhưng kết quả lại hoàn toàn ngược lại, nền văn hóa đó đang xâm nhập rõ nét hơn bao giờ hết Nền văn hóa Pháp luôn được đánh giá là tinh tế và khoa học, nền văn hóa Nga được nhìn nhận tích cực ở sự đôn hậu và kỳ vĩ, còn nền văn hóa

Mỹ dù muốn hay không cũng gắn với quá trình toàn cầu hóa, đôi khi được hiểu là Mỹ hóa, với tính thực dụng và đại chúng

Sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ được coi là dĩ nhiên, nhưng lại ít khi kể đến Nó có mặt ở phương Nam nhiều hơn và mang tính thần thoại; sự hình thành các tiểu quốc đã từ lâu lùi vào dĩ vãng Còn vài nền văn hóa khác như Hàn Quốc, Đức, Nhật… chưa trở thành một nguồn ảnh hưởng chính thức Văn hóa Trung Hoa ảnh hưởng nhiều trên bình diện triết lý với tam giáo Nho, Lão, Phật và được Việt hóa trong đời sống nghệ thuật làng xã và ngôn ngữ, nhưng ngày nay nó bành trướng toàn diện trong sinh hoạt vật chất thường ngày Văn hóa Pháp có mặt ở các kiến trúc thuộc địa, trong hội họa và văn thơ, báo chí, ít nhiều trong các design nửa đầu thế kỷ XX Văn hóa Nga ảnh hưởng ở văn học, triết lý xã hội chủ nghĩa, cấu trúc công nghiệp Văn hóa Mỹ vào muộn nhất nhưng dần được ưa chuộng; thể hiện ảnh hưởng ở các đồ dùng mang tính công năng cao, văn nghệ đại chúng, ngôn ngữ Anh Mỹ, hay gần đây là hip-hop Riêng nền hành chính, chúng ta chịu ảnh hưởng của hai nền hành chính luộm thuộm nhất là Trung Hoa và Pháp Mặt này mặt kia, người Việt cũng thật vô tình, lười suy nghĩ, ít sáng tạo, rước về những dây trói buộc mình và những cặn bã của văn hóa ngoại lai, mà phần tinh hoa lại không nhìn nhận được bao nhiêu

Sự hỗn dung của nhiều nguồn ảnh hưởng cộng thêm truyền thống vốn

có trở thành một đặc điểm không bền vững của văn hóa Việt Nam, nhất là trong lĩnh vực design – thiết kế, vốn do kinh tế và thị trường quyết định

Sự lai tạp trở nên rõ nét, dẫn đến kết quả ban đầu kinh doanh được, sau đó dần mất hết thị trường

Trường hợp Bát Tràng

Bát Tràng là trường hợp điển hình của sự pha tạp các nguồn ảnh hưởng dẫn đến sự suy giảm về thẩm mỹ và thị trường Đây là làng nghề lâu đời nhất Việt Nam, ít nhất có hơn 700 năm phát triển, nếu tính từ thời Trần (1226 – 1400) đến nay Thời phong kiến, Bát Tràng nổi tiếng về loại gốm trắng vẽ hoa lam; vào cuối thế kỷ XIX, làng Bát Tràng suy giảm cho ra đời loại gốm Bát đàn, chất lượng thấp Đến thời bao cấp, sau hòa bình,

1954, Bát Tràng chỉ còn lại hai hợp tác xã Ánh Hồng và Hợp Thành, một

xí nghiệp gốm Bát Tràng, kinh doanh dưới kế hoạch và phân phối của Nhà nước Còn tất cả các hộ tư nhân đều bị nghiêm cấm Do tình hình thiếu

đồ gốm dân dụng trong toàn quốc, những năm chiến tranh và sau 1975, nhiều gia đình mở lò sản xuất trở lại và bán hàng chui vào thị trường chợ

đen Mặt hàng chủ yếu là bát đĩa loại nhỏ và thô sơ, không có hoa văn Còn những cơ sở sản xuất của quốc doanh trên làm đồ gốm xuất khẩu Điển hình là loại bát chiết yêu kích thước lớn, các loại chậu hoa và ống

dù (ống gốm cắm ô để ở phòng ngoài), cùng một số đồ gốm được thiết kế kiểu dáng nửa Tây, nửa Ta, như âu đựng súp, bát đựng đường hình cái cúp Sau thời kỳ đổi mới, làng Bát Tràng được giải tỏa về kinh doanh tư nhân, thị trường gốm dân dụng nhanh chóng được đáp ứng và không chỉ có gốm

để dùng trong ăn uống, mà còn rất nhiều loại gốm trang trí trưng bày cho đẹp gia đình, như lọ hoa, tượng kỷ niệm Sách báo nước ngoài cũng đồng thời du nhập vào Việt Nam, cung cấp cho làng Bát Tràng nhiều mẫu mã mới, cũng như các nước lân cận đặt Bát Tràng sản xuất các hợp đồng theo yêu cầu mẫu mã của họ Sự ảnh hưởng gốm sứ nước ngoài ban đầu còn dè dặt và kết hợp với kiểu dáng truyền thống theo xu hướng chiết trung, nửa Tây - nửa Ta, hoặc nửa Tàu - nửa Ta Những men màu ngoại nhập vừa làm phong phú cho kỹ thuật gốm Bát Tràng, vừa làm mất bản sắc của gốm Bát Tràng truyền thống Ở đây bản quyền sáng tạo không có một ý nghĩa gì Nếu một gia đình có mẫu mã nào bán chạy, lập tức vài ba ngày sau hàng xóm bắt chước và thản nhiên tung ra thị trường Khi quan hệ Việt - Trung bình thường hóa trở lại, thị trường gốm Trung Quốc nhanh chóng thâm nhập vào Việt Nam, phố Hàm Long được mệnh danh là phố Bát Sứ Tàu Gốm Việt Nam có đối thủ cạnh tranh ngay trên mảnh đất của mình Trong khi đó, thị trường của các hợp tác xã và xí nghiệp quốc doanh ngày càng thu nhỏ đến chỗ giải tán

Kết quả

Một kết quả không mong muốn đã xảy ra, sau thời kỳ bùng phát của gốm Bát Tràng trong cơ chế thị trường, do ảnh hưởng kiểu dáng, men màu

và thẩm mỹ bên ngoài quá nhiều, bản sắc Bát Tràng bị phai mờ nghiêm trọng, người ta không còn tìm thấy cái gì là truyền thống ở đây nữa, ngay

cả gốm giả cổ Nhưng quan trọng nhất là xu hướng gốm tiêu dùng đồng loạt giá rẻ không còn được ưa chuộng trên thế giới Ở các nước phát triển, người ta đánh giá cao gốm dân dụng có tác giả và được làm độc bản theo lối thủ công, hoặc gốm sứ dân dụng có thêm thắt chút kỹ thuật công nghệ Nhưng làng Bát Tràng cho đến nay không hay biết gì về vấn đề đó Và hàng loạt các lò gốm tư nhân hàng tháng trời không đốt nổi một lò, thị

trường gốm Bát Tràng rơi vào ế ẩm, dù hơn bao giờ hết kỹ thuật gốm được tìm hiểu sâu sắc và nâng cao hơn rất nhiều so với gốm truyền thống Nếu như gốm cổ Việt Nam được đánh giá cao bao nhiêu, thì gốm hiện đại Việt Nam bị đánh giá thấp bấy nhiêu

Hàng thủ công hay tiểu công nghiệp?

Hàng thủ công còn được sản xuất đến những năm 1970, sau đó có nên gọi đó là hàng thủ công hay không thì cần phải bàn, vì máy móc đã được đưa vào nhiều giai đoạn sản xuất Sự bùng nổ của các làng nghề thủ công nhưng được sản xuất cơ giới từng phần sau thời điểm đổi mới, 1988, ban đầu đã khuyến khích việc phục hồi các nghề cổ và đáp ứng thị trường hàng hóa trong khi nền công nghiệp và nhập khẩu còn hạn chế Thế nhưng khi sản xuất hàng xuất khẩu, hàng thủ công đang biến thành hàng tiểu công nghiệp và dần mất uy tín bởi tính chất hàng loạt của nó, bởi sự độc bản

do quy trình thủ công không còn Gốm Bát Tràng từ bỏ bàn xoay, mà đổ khuôn ca lýp để đúc ra hàng loạt sản phẩm, chỉ còn khâu vẽ là thủ công, nhưng hiện nay cũng không ít mẫu trang trí được dán đề can thay cho việc

vẽ tay Hàng đồ gỗ Đồng Kỵ và nhiều làng nghề thủ công khác cũng vậy, quy trình đục khắc tay giảm dần, thay vào đó là đục khắc bằng máy, trên

cơ sở một bản mẫu can nhất định Nếu như đồ sập gụ tủ chè ảnh hưởng lối

đồ gỗ Louis XIV còn được làm bằng tay hoàn toàn nên có giá trị trên thị trường, thì đồ gỗ hiện tại với nhiều quy trình chạm khắc máy đã làm mất sức mua nghiêm trọng, bên cạnh thẩm mỹ quá lố bịch của nó

Thẩm mỹ trọc phú

Thẩm mỹ là bề mặt tiếp nhận của mọi design đời sống Hiện tại, trong các thành phố và làng xã, xu hướng thẩm mỹ trọc phú ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất Những nhà làm ăn phát đạt, nhà đại gia đua nhau mua xe tốt, nội thất sang trọng, bàn thờ và hoành phi câu đối đồ sộ, lộng lẫy, trong nhà bày những bộ bình tượng Đồng Kỵ chóan hết diện tích, những đôi lục bình cao hơn đầu người, bên cạnh những bộ xa lông béo núc bằng da đắt tiền và những tranh ảnh Thái, Trung Quốc thiên về mỹ nghệ và rẻ tiền… Thẩm mỹ trọc phú xuất hiện như bức tranh xây dựng loang lổ ở nông thôn với những ngôi nhà tưởng chừng rất khác nhau, nhưng đều giống nhau ở chỗ hỗn độn về phong cách kiến trúc, và giống ở ước vọng trở thành địa chủ mới, ở sự hưởng thụ có tính vật chất và thực dụng toàn cảnh

Thẩm mỹ trọc phú xuất hiện ở nhiều nơi: Trung Quốc, Mỹ, Thái Lan…, nơi đâu có những người xuất thân nghèo khó ít học mà nhanh chóng làm giàu thì đều giống nhau ở cách hưởng thụ phô trương, lòe loẹt, chuộng sự cầu kỳ, vô ý nghĩa và sùng bái vật chất, cũng như sùng bái tâm linh tạp thần Quá trình đô thị hóa và tham nhũng, cũng như làm giàu đột biến ở Trung Quốc và Việt Nam tương đối giống nhau, khiến cả hai bên có cách thức hưởng thụ giống nhau sau khi đạt thành quả Xa lạ với nghệ thuật, nhưng chuộng cây cảnh, đá quý, bàn thờ, bàn ghế to và đắt tiền, xe hơi tân tiến nhất và cuối cùng là tìm đến một sân gôn và những nhà hàng sang trọng nhất Điều này đang trở thành tâm lý phổ biến, và người nông dân đang biến thành thị dân mong ước

Ai ảnh hưởng và ảnh hưởng như thế nào?

Một nhà nghiên cứu trẻ, học ở Trung Quốc về có nói với tôi: “Thật sự thì người ta chưa biết một ngàn năm Bắc thuộc hay một ngàn năm độc lập người Việt Nam ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc nhiều hơn” Câu nói này

có ý ám chỉ, chúng ta ảnh hưởng Trung Quốc nhiều hơn khi giành được tự

chủ Điều này được J.Heyzola khái quát trong cuốn Nghệ thuật Việt Nam

(Praha, những năm 1970): “Liên tục chống phong kiến phương Bắc, cùng đồng thời liên tục cộng sinh với nền văn hóa phương Bắc, là đặc điểm của văn hóa Việt Nam” Tình hình đó vẫn là y hệt hiện nay, khi càng muốn thoát khỏi Trung Quốc, thì những ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc lại biểu hiện rộng rãi ngoài xã hội Tại sao người Việt Nam không sợ ảnh hưởng những nền văn hóa Ấn Độ, Pháp, Nga, Mỹ mà lại sợ ảnh hưởng nền văn hóa Trung Quốc? Và tại sao càng sợ, sự ảnh hưởng lại càng nhiều hơn? Bên cạnh nguyên nhân để mất mát thị trường đến mức hầu hết các hàng hóa đều có nguồn gốc Trung Quốc, nhiều chương trình truyền hình được sản xuất từ Trung Quốc, thì có nguyên nhân chính là cơ cấu xã hội hai bên tương đối giống nhau

Trên thực tế, thời phong kiến, văn hóa Trung Quốc chỉ ảnh hưởng ở bình diện tư tưởng (tam giáo Nho, Lão, Phật) và một số nghi lễ xã hội Người thợ thủ công Việt Nam chưa bao giờ sang Trung Quốc, cũng như chẳng có trong tay cuốn sách vở nào ghi chép về mẫu mã, mà họ chỉ nghe rằng có long ly quy phượng, bát bửu, bát hoa, bát quả, rồi tự sáng tạo ra theo hiểu biết của mình Những gì mà nghệ nhân dân gian Việt Nam làm

chẳng những khác Trung Quốc ở thẩm mỹ mà khác cả ở mẫu hình, và ý thức tiêu hóa nguồn ảnh hưởng, đến mức được Việt hóa rất rõ ràng trong văn hóa nghệ thuật truyền thống Việt Nam

Khi ảnh hưởng phương Tây, Nguyễn Quân cho rằng thời kỳ đầu, sự tiếp nhận do các trí thức tiến hành nên chọn lọc những tinh hoa văn hóa Pháp

và Nga trong một thời gian dài; sau đó là sự ảnh hưởng rộng rãi của những trí thức, nghệ sĩ trẻ, sinh viên ít chọn lọc hơn với nguồn ảnh hưởng, nhưng lại có độ rộng và trực tiếp bởi thời đại thông tin trong một thời gian ngắn (Tài liệu ghi chép riêng: Trò chuyện với Nguyễn Quân) Mặt khác, người lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc và thương mại hai chiều thường xuyên cũng gia tăng độ ảnh hưởng trên phương diện design thường nhật: nhà cửa, quần áo, xe cộ, đồ dùng… Đối với nền văn hóa Mỹ, hầu hết người Việt không biết đến những trí thức hàng đầu Mỹ và tinh hoa văn hóa của

họ là gì, nhưng người Việt biết hip hop, nhạc rap, graffiti, Mc Donald…

và các thế hệ Iphone, cũng như quần jean, áo bò… - văn hóa bình dân và

kỹ thuật Mỹ Nếu như trước kia, khi nói đến ảnh hưởng, người ta hay nói trên bình diện tư tưởng, thì ngày nay bình diện đời sống, sinh hoạt vật chất mang yếu tố quyết định

Trong suốt thế kỷ XX, kiến trúc phong cách thuộc địa Pháp có mặt rộng rãi trong các đô thị, nhưng tiếc thay nó không được nghiên cứu và ứng dụng, mặc dầu ai cũng biết đó là thứ kiến trúc rất đẹp, có công năng tốt cho gia đình, bởi người Pháp đã nghiên cứu kỹ khí hậu, địa lý Việt Nam khi xây dựng Nhà có hiên rộng tránh nắng, sàn gỗ và trần vôi rơm chống nóng

ẩm đều là kỹ thuật rút ra từ kiến trúc truyền thống Việt Nam, chỉ có lối chia phòng là mới và phù hợp với đời sống thị dân có xu hướng phát triển cá nhân và gia đình mới Thiết kế đồ họa sách và báo chí thoạt đầu hoàn toàn theo mẫu hình của Pháp, nửa sau thế kỷ mới ảnh hưởng lối design sách báo

từ Trung Quốc và Liên Xô (cũ) Khu vực này hiện nay hết sức hỗn loạn

về thẩm mỹ và design, thậm chí không chỉ là ảnh hưởng mà người ta bê nguyên sách Tàu, chỉ thay bằng tiếng Việt, nhất là trong sách giáo dục và

ẩm thực, sinh vật cảnh

Xe tay và xích lô đầu thế kỷ chép mẫu hình từ Nhật và Mỹ Riêng áo dài

là một design thành công, thiết kế bởi hai họa sĩ Cát Tường và Lê Phố, sau trở thành một biểu hiện của truyền thống và hiện đại Xe đạp Thống Nhất

cải tiến từ kiểu dáng xe phơ dô Pháp Quạt tai voi Liên Xô, quạt Thái gợi

ý cho các thiết kế quạt Việt Nam Sau quá trình chuyển đổi từ kinh tế bao cấp sang kinh tế thị trường, những người thợ giỏi tay nghề về cơ khí, xây dựng, tiểu thủ công suy thoái trầm trọng và biến mất, thay thế bằng những thợ vụng được trang bị toàn diện cơ giới hóa và tự động hóa quy mô nhỏ

Ở nông thôn, từ giống, phân, gia súc, máy cày, máy kéo, máy tuốt và xay lúa… hoàn toàn nhập khẩu từ Trung Quốc, chưa kể đến phim ảnh và quần

áo thì đời sống nông thôn đã được Tàu hóa hoàn toàn Một thứ xây dựng

bê tông hình ống và xây dựng đa phong cách có xu hướng vô chính phủ do vai trò kiến trúc sư không diễn ra trên toàn cảnh

Thực trạng của design đời sống và tương quan với văn hóa là hết sức thê thảm và đây mới là bình diện của sự ảnh hưởng hỗn tạp văn hóa nước ngoài vào Việt Nam Trước mắt, sự ảnh hưởng này đem lại chút lợi về sản xuất và kinh tế, sau đó phá hủy ngay thị trường xuất khẩu, còn thị trường nội địa bị toàn bộ người mua hướng tới hàng nước ngoài, cứ cái gì của nước ngoài thì coi tốt hơn trong nước Nếu như Trung Quốc và Nhật Bản toàn thắng về việc áp đặt design dân tộc, nhất là lĩnh vực thiết kế đồ họa (graphic design) lên toàn bộ nền sản xuất, thì design Việt Nam thua trông thấy khi khuynh hướng dân tộc bị chối bỏ thẳng thừng vì đánh mất uy tín với thị trường một cách sâu sắc trong năm mươi năm qua Điều đó chỉ có thể gỡ lại bằng cách xây dựng nền văn hóa, phát triển ý thức công dân và lòng tự trọng của một dân tộc

2 Lời giới thiệu cuốn Graphic Design thế kỷ XXI (Graphic Design for

the 21st Century - Charlotte, Peter Fiell Taschen, 2002, Italia) viết: “Ý

tưởng tuyệt vời là những gì chúng ta nhớ đến từ lịch sử và những gì sẽ tạo thành sự khác biệt trong tương lai” Một sản phẩm design như vậy có hai mặt: tính lịch sử và sự khác biệt trong tương lai Mặc dù ở đây người

ta không dùng đến chữ bản sắc, hay tính dân tộc, nhưng chúng ta có thể hiểu tính lịch sử bao gồm cả những vấn đề đó, vì nói đến bản sắc có vẻ trong một phạm vi hẹp của một cộng đồng, còn design luôn vươn đến cái

gì lớn hơn thế

Toàn bộ phần trên đã nói về sự hỗn độn trong ảnh hưởng văn hóa từ bên ngoài đối với design Việt Nam Điều càng rõ nét hơn trong nền kinh tế

thị trường, mà sự độc quyền về sản xuất, phân phối và mẫu mã sản phẩm không còn giá trị Thời bao cấp, các sản phẩm quốc nội và nhập ngoại (chủ yếu hàng viện trợ, hay hàng buôn bán qua con đường người lao động xuất khẩu) tương đối tách biệt, và người mua hàng trong nước cũng không có khả năng kén chọn nhiều, khi tất cả đều phân phối Hiện nay, hàng quốc nội mất dần uy tín, và hàng ngoại được ưa chuộng, đến tận rau hoa quả, thứ

mà người ta thấy rõ ràng hàng trong nước tươi và có giá trị nhất định Bốn phong cách design trong sản xuất: cá nhân, dân tộc, công ty và toàn cầu, cho thấy bản sắc dân tộc không có nhiều lựa chọn, mà chủ yếu rơi vào hàng thủ công, mỹ nghệ, hay bây giờ người ta dùng khái niệm đồ handmade và hàng sản xuất trong nước Hàng handmade ở ta hóa ra lại không phát triển,

kể cả đồ thổ cẩm, vì nhiều công đoạn đã được làm sẵn, ví dụ bộ quần áo dân tộc, có sẵn các dải hoa văn mua từ Trung Quốc Hàng sản xuất trong nước có chiều hướng học tập công nghệ và mẫu mã từ nước ngoài, ít công

ty nghiên cứu những design dân tộc riêng Trong quá trình này, vai trò của thiết kế đồ họa (graphic design) là rất quan trọng, mặc dù chúng không phải là sản phẩm mà chỉ là nhãn mác, hay quảng cáo, bao bì

Hiện tại, vai trò của họa sĩ trong thiết kế đồ họa ở nước ta không lớn, họ chỉ là công nhân thực hành trên máy tính, còn mẫu mã thế nào do quản lý công ty quyết định Mối tương quan giữa các sáng tạo độc bản và mẫu mã của những designer chưa hề được chú trọng đến như một bình diện xã hội, hay hoạt động nghệ thuật design, cho nên vai trò của designer không lớn, không có giá trị gì, không chủ động được thiết kế của mình; ngược lại, các công ty hoàn toàn chú trọng đến kinh doanh tầm ngắn hạn, còn những sáng tạo đòi hỏi phải cần thời gian chấp nhận

Trong thị trường gốm mà chúng ta đã đề cập, với ví dụ Bát Tràng, thì khu vực gốm giả cổ đáng được xét xem có phải là thứ design mang bản sắc văn hóa dân tộc hay không, hay nó còn tệ hơn những sản phẩm lai căng Trên thị trường, gốm giả cổ, đồ gỗ giả cổ, đồ thổ cẩm nhại sắc tộc… đang thịnh hành như sự thể hiện đậm nét nhất hình ảnh dân tộc trong kinh doanh, dù chưa ai xác định nó có giá trị thế nào với nền kinh tế Chúng tôi nêu ra ví dụ ở làng Thổ Hà, một gia đình đang phục hồi nghề gốm đỏ truyền thống ở đây, nhưng các sản phẩm còn rất non yếu, giá trị thẩm mỹ

và kinh tế ở mức thấp như đồ dân dụng rẻ tiền Gốm Cậy vốn nằm trong

vùng gốm Chu Đậu danh tiếng xưa, cũng được một gia đình vận dụng vào làm gốm giả cổ, và thực sự được giới buôn đồ cổ phần nào hâm mộ, bởi

nó cũng đạt gần tới kỹ thuật và tạo dáng cổ Một vài cách thức khác như gốm men ngọc, hoa nâu giả cổ, vẽ sơn mài trên lọ gốm của Bát Tràng cũng chưa trở thành một tiềm năng nào về kinh tế và văn hóa Ở miền Bắc có rất nhiều nhà làm gốm ẩn danh, chủ yếu dùng tay nghề khá tinh khéo để trà trộn đồ giả cổ vào đồ cổ, có những sản phẩm họ đạt tới 80-90 % sự tương đồng với gốm cổ, nhưng đó lại là một câu chuyện khác cần xét lại dưới góc độ văn hóa

Ở đây chúng tôi không đề cập vấn đề văn hóa như là cách đánh giá người làm design nhại cổ tốt hay xấu, mà chính là thái độ văn hóa quyết định giá trị của sản phẩm Vấn đề này cũng được người phương Tây đặt ra,

nhất là trong cuốn Graphic Design thế kỷ XXI nói trên, người ta cho rằng

cần có đạo đức trong việc tạo ra sự hấp dẫn của design đồ họa tương xứng với sản phẩm, chứ không thể nói dối về nó (hàng hóa chất lượng kém, nhưng bao bì thì rất đẹp đẽ) Đạo đức sản xuất luôn tôn trọng bản quyền sáng tạo, chất lượng sáng tạo, và thực sự có sự thống nhất giữa cái tốt và cái đẹp trong design, từ đó dẫn đến lợi nhuận và uy tín design của những hãng lớn trên thế giới

Vươn tới các công ty lớn, hãng lớn, có lẽ còn rất xa với nền sản xuất

và design Việt Nam, nhưng mô hình công ty nhỏ - như một cửa hàng, câu lạc bộ, một bảo tàng tư nhân, về mặt sản xuất và kinh doanh nằm giữa handmade và tiểu công nghiệp là hoàn toàn có thể Mô hình này đang trở nên phổ biến và thu hút sự tiêu dùng của giới trung lưu trong các thành phố - một cửa hàng nhỏ kết hợp với một bộ sưu tập nghệ thuật làm nền và kinh doanh các sản phẩm mang tên chủ cửa hàng Người ta có thể đặt hàng hoàn toàn thủ công từ các làng nghề, được hướng dẫn với design mới trên

cơ sở bản sắc văn hóa truyền thống nào đó Các thành phố: Hồ Chí Minh,

Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Hội An, Sapa, Đà Lạt… đều là những nơi thích hợp cho mô hình handmade và tiểu công nghiệp, trong đó vốn liếng văn hóa nghệ thuật và đạo đức kinh doanh quyết định sự thành công

Kết luận

Sự hỗn tạp về ảnh hưởng văn hóa cho thấy nền văn hóa Việt Nam dù lâu đời, có chiều sâu, nhưng là một nền văn hóa mong manh, dễ đổ vỡ