HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT XUNG ĐỘT LỢI ÍCH TRONG HOẠT ĐỘNG CÔNG VỤ Ở VIỆT NAM TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ

Mặc dù vấn đề kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ đã được đề cập trong một số công trình nghiên cứu và văn bản pháp luật của nước ta, song vẫn còn nhiều khía cạnh lý luận, pháp lý, th

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

ĐINH THỊ HƯƠNG GIANG

HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT

VỀ KIỂM SOÁT XUNG ĐỘT LỢI ÍCH

TRONG HOẠT ĐỘNG CÔNG VỤ Ở VIỆT NAM

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

Mã số: 62 38 01 01

HÀ NỘI - 2019

Công trình được hoàn thành tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS VŨ CÔNG GIAO

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Vào hồi giờ ngày tháng năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), xung đột lợi ích (XĐLI) trong hoạt động công vụ là "sự mâu thuẫn giữa nghĩa vụ công

và lợi ích cá nhân của một công chức mà trong đó lợi ích cá nhân của công chức có khả năng ảnh hưởng không thỏa đáng tới việc hoàn thành các nhiệm vụ và trách nhiệm công của họ" Các tình huống XĐLI là một thực

tế đang tồn tại trong nền công vụ của mọi quốc gia

Trên thế giới, XĐLI trong hoạt động công vụ là vấn đề được nhiều quốc gia đặc biệt quan tâm, vì nó tiềm ẩn nguy cơ lớn dẫn đến tham nhũng Việc kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ cũng sẽ giúp ngăn ngừa tham nhũng một cách có hiệu quả, vì vậy hiện tại trên thế giới, việc kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ được xem là một trong những biện pháp cốt lõi trong cuộc chiến chống tham nhũng Đây là lý do khiến vấn đề kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ đã được nhấn mạnh trong Công ước Liên Hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC) và trong pháp luật của nhiều quốc gia

Mặc dù, có vai trò quan trọng trong phòng, chống tham nhũng (PCTN), tuy nhiên, khung pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ của nước ta còn chưa hoàn thiện Xét trên phương diện pháp lý, mặc dù đã có một số quy định liên quan đến XĐLI trong một số đạo luật như Luật PCTN năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2007, 2012) Luật PCTN

2018 (hiệu lực 01/7/2019), Luật Cán bộ, Công chức (CB, CC) năm 2008, Luật Viên chức (VC) năm 2010,… song những quy định về vấn đề này trong pháp luật Việt Nam hiện còn rời rạc, tản mát, nhiều quy định còn thiếu cụ thể, rõ ràng và khả thi Trong khi đó, theo một nghiên cứu khảo sát do Thanh tra Chính phủ phối hợp với Ngân hàng Thế giới thực hiện vào năm 2015, các tình huống XĐLI xảy ra khá phổ biến, đa dạng và có nguy cơ trở thành "thông lệ" trong hoạt động công vụ ở nước ta

Bối cảnh trên cho thấy việc nghiên cứu hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam là rất cấp thiết Về yêu cầu này, Kết luận của Bộ Chính trị về thực hiện Nghị quyết Trung ương 3 khóa X đã chỉ rõ, cần sửa đổi, bổ sung toàn diện Luật PCTN

để khắc phục những hạn chế, khó khăn, vướng mắc và tính hình thức của một số quy định về PCTN, trong đó bao gồm các quy định về chế độ liêm chính của CB, CC, VC và về kiểm soát XĐLI đối với những người được giao thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn

Nguyên nhân chính dẫn tới những bất cập, hạn chế của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở nước ta là do vấn đề này còn

2

tương đối mới, hiện còn thiếu những nghiên cứu chuyên sâu Mặc dù vấn

đề kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ đã được đề cập trong một số công trình nghiên cứu và văn bản pháp luật của nước ta, song vẫn còn nhiều khía cạnh lý luận, pháp lý, thực tiễn chưa được giải quyết thấu đáo

Từ đó cho thấy, việc nghiên cứu nhằm đề xuất quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động PCTN, xây dựng nền hành chính liêm chính

và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta là cần thiết và có ý

nghĩa Vì vậy, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài "Hoàn thiện pháp luật về

kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ ở Việt Nam" để

nghiên cứu trong phạm vi Luận án Tiến sĩ luật học tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của Luận án là phân tích làm sáng tỏ các vấn

đề lý luận, thực tiễn, đánh giá thực trạng pháp luật, trên cơ sở đó đề xuất những quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Một là, đánh giá tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu trong và

ngoài nước liên quan đến pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam, từ đó xác định những nội dung luận án có thể kế thừa

và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Hai là, hệ thống hoá và phân tích làm sáng tỏ các vấn đề lý luận của

pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam, xác định phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu, giả thuyết khoa học và các câu hỏi nghiên cứu cần giải quyết trong luận án

Ba là, phân tích, đánh giá quá trình phát triển và thực trạng pháp luật

Việt Nam về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ, chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và xác định nguyên nhân của ưu điểm và hạn chế để làm cơ

sở cho việc đề xuất các quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam

Bốn là, đề xuất những quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về

kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ có tính toàn diện, khoa học và khả thi trong điều kiện, hoàn cảnh của nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là khuôn khổ pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam

3

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về mặt nội dung, luận án tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận,

pháp lý và thực tiễn về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ, tức là trong hoạt động của bộ máy nhà nước

- Về mặt không gian, luận án tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận,

pháp lý và thực tiễn về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam

- Về mặt thời gian, luận án tập trung khảo sát, đánh giá khuôn khổ

pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam kể từ khi ban hành Luật PCTN (2005) đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận của luận án

Luận án được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng cộng sản Việt Nam về Nhà nước và pháp luật và về PCTN

4.2 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Về phương pháp luận, luận án vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng của triết học Mác Lênin

Về các phương pháp nghiên cứu, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu bao gồm: Phương pháp hệ thống, phương pháp lôgic, phương pháp lịch sử, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh và phương pháp tổng hợp

5 Đóng góp mới của luận án, ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

5.1 Những đóng góp mới của luận án

Luận án là công trình khoa học nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống khuôn khổ pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam, cho nên luận án có những đóng góp mới sau đây:

Thứ nhất, củng cố và bổ sung những vấn đề lý luận về kiểm soát

XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam Luận án đã đưa ra khái niệm, xác định các đặc điểm, đồng thời phân tích và chỉ ra vai trò, nội dung và những yêu cầu đặt ra với việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

Thứ hai, luận án đã phân tích, đánh giá có tính khoa học và toàn diện

khuôn khổ pháp luật hiện hành về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

ở Việt Nam Luận án đã hệ thống hóa những nội dung cơ bản của pháp luật

về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ qua các giai đoạn phát triển, chỉ

ra những ưu điểm cũng như những hạn chế của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ với thực tế trong nước và quốc tế và nguyên nhân

của những ưu điểm, hạn chế đó

4

Thứ ba, luận án đã xây dựng các quan điểm và đề xuất một hệ thống

giải pháp có cơ sở lý luận và thực tiễn nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp

luật hiện hành về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam

5.2.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Về phương diện lý luận: Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần

củng cố, hoàn thiện cơ sở lý luận khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam, cụ thể là khẳng định

sự cần thiết và khả năng giải quyết vấn đề từ góc độ lý luận, đặc biệt là lý luận pháp lý

Về phương diện thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được

sử dụng làm tài liệu tham khảo cho nhiều chủ thể khác nhau ở Việt Nam trong việc hoạch định chính sách, sửa đổi, bổ sung và tổ chức thực hiện các chính sách, văn bản pháp luật có liên quan đến kiểm soát XĐLI

Bên cạnh đó, luận án cũng có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ sở học thuật trong việc giảng dạy, nghiên cứu về vấn đề kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục các công trình khoa học có liên quan đến đề tài luận án mà tác giả đã công bố, Phụ lục, Danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC

Kết quả khảo sát của tác giả luận án cho thấy, những công trình khoa học của các tác giả trong nước nghiên cứu pháp luật về kiểm soát XĐLI được công bố thời gian qua gồm một (01) sách chuyên khảo; một (01) đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ; một (01) đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở

và một số bài viết khoa học đăng trên các tạp chí khoa học Ngoài ra, còn có một số sách chuyên khảo, luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu về PCTN, hoạt động công vụ nói chung Trong thực tế chưa có luận văn, luận án nào nghiên cứu trực tiếp về đề tài hoàn thiện pháp luật kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam

Trong nhóm công trình nghiên cứu trong nước, luận án đánh giá theo từng vấn đề cụ thể: Vấn đề lý luận về pháp luật kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ, thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về kiểm soát XĐLI

5

trong hoạt động công vụ ở Việt Nam, về các tiêu chí, quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI

Kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ đã được nhiều tổ chức quốc tế và nhà nghiên cứu nước ngoài đề cập Nội dung chủ yếu được nghiên cứu ở nước ngoài là các vấn đề lý luận về XĐLI, hệ thống pháp luật và kinh nghiệm xây dựng, thực hiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở một số nước thành viên của một số tổ chức quốc tế

Trong nhóm công trình nghiên cứu nước ngoài, luận án đánh giá theo từng vấn đề cụ thể: Các vấn đề lý luận về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ, về chiến lược và pháp luật kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

1.3 ĐÁNH GIÁ TỔNG QUÁT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ SẼ ĐƯỢC LUẬN ÁN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.3.1 Đánh giá tổng quát kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài

Kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ là vấn đề nhận được nhiều

sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Mặc dù vậy, các công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến đề tài mới chỉ đề cập đến một số khía cạnh của vấn đề XĐLI và mới chỉ dừng lại ở việc mô tả và bình luận sơ bộ, chưa có những phân tích, kiến giải và đề xuất có tính hệ thống, toàn diện về đề tài

1.3.2 Những kết quả nghiên cứu về đề tài mà luận án sẽ kế thừa

Luận án sẽ chọn lọc, kế thừa những kết quả nêu trên của các công trình nghiên cứu đã được công bố, trong đó đặc biệt là về khái niệm XĐLI, khung pháp luật và kinh nghiệm quốc tế cũng như các quy định pháp luật Việt Nam về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ Bên cạnh đó, luận

án cũng sẽ tham khảo một số phân tích, đánh giá và đề xuất của các tác giả

đi trước liên quan đến việc hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

1.3.3 Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, về mặt lý luận

- Khái niệm, đặc điểm, nội dung và vai trò của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ; các yếu tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công

vụ Đây là những vấn đề lý luận mà các công trình nghiên cứu hiện có chưa đề cập trực tiếp

6

- Khung pháp luật quốc tế, chiến lược và pháp luật của các quốc gia khác về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ cùng những giá trị mà Việt Nam có thể tham khảo cho việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ Đây là những vấn đề lý luận mà một số công trình nghiên cứu khác đã đề cập nhưng còn sơ sài, thiếu toàn diện,

hệ thống

Thứ hai, về thực tiễn

- Tổng quan quá trình phát triển của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam cùng bối cảnh và những yếu tố tác động đến sự phát triển đó Đây là những vấn đề thực tiễn mà các công trình nghiên cứu hiện có chưa đề cập trực tiếp

- Phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam theo các tiêu chí đã được xác định ở phần lý luận; chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và phân tích nguyên nhân của những ưu điểm, hạn chế đó Đây là những vấn đề thực tiễn mà một số công trình nghiên cứu khác đã đề cập nhưng còn thiếu toàn diện và chuyên sâu

- Luận chứng các quan điểm và đề xuất những giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam hiện nay Đây cũng là những vấn đề thực tiễn mà một số công trình nghiên cứu khác đã đề cập nhưng mới chỉ ở mức độ khái quát, gợi mở

1.4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC, CÂU HỎI NGHIÊN CỨU VÀ ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

Trên cơ sở tổng quan tình hình nghiên cứu và căn cứ vào các lý thuyết

có liên quan đến chủ đề nghiên cứu, luận án đặt ra giả thuyết khoa học, câu hỏi nghiên cứu đồng thời chỉ ra định hướng nghiên cứu của luận án

Kết luận Chương 1

Kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ là vấn đề được quan tâm nghiên cứu cả trong và ngoài nước và đã được đề cập đến trong pháp luật quốc tế cũng như pháp luật quốc gia Hiện nay có ít công trình trong nước nghiên cứu về hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam Các công trình nghiên cứu ở ngoài nước tuy phong phú nhưng vẫn chưa nêu ra cách tiếp cận về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ có tính đặc thù phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của các nước đang phát triển và đang trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế từ kế hoạch hoá tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường như Việt Nam Luận

án có thể kế thừa những kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài đã được các tác giả khác công bố song cần tiếp tục phân tích làm rõ hơn những vấn

đề liên quan đến đề tài mà đã được các nghiên cứu khác đề cập nhưng

7

chưa được giải quyết thấu đáo, cụ thể đặc biệt, luận án cần tập trung giải quyết những vấn đề liên quan đến đề tài nhưng chưa được các nghiên cứu khác đề cập, trong đó bao gồm: Cơ sở lý luận khoa học cho việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở Việt Nam; đánh giá toàn diện khung pháp luật hiện hành về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ của Việt Nam; xác định cách tiếp cận và những giải pháp lập pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ của Việt Nam

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ

KIỂM SOÁT XUNG ĐỘT LỢI ÍCH TRONG HOẠT ĐỘNG CÔNG VỤ

2.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT XUNG ĐỘT LỢI ÍCH TRONG HOẠT ĐỘNG CÔNG VỤ

2.1.1 Khái niệm pháp luật về kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ

Để xây dựng khái niệm pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ, cần làm rõ nội hàm của ‘kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ" Điều này đòi hỏi phải phân tích một số khái niệm liên quan như công

vụ, hoạt động công vụ, XĐLI và kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

Công vụ là hoạt động của CB, CC, mang tính quyền lực nhà nước (gắn với nhà nước hoặc nhân danh nhà nước) theo quy định của pháp luật, nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước, phục vụ lợi ích của nhà nước và xã hội, còn "Hoạt động công vụ là những công việc do CB,

CC, VC tiến hành theo trình tự, thủ tục luật định nhằm thực hiện nhiệm vụ,

quyền hạn quy định trong pháp luật"

Từ nhận thức về bản chất của xung đột, với cách tiếp cận luật học: XĐLI trong hoạt động công vụ là tình huống mâu thuẫn giữa nghĩa vụ công và lợi ích cá nhân của CB, CC, VC hoặc người thân thích của họ mà trong đó lợi ích của bản thân hoặc của người thân thích tác động hoặc sẽ tác động không đúng đắn đến việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ của CB,

8

Đặc điểm của kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ:

Thứ nhất, kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ là một quá

trình, trong đó diễn ra nhiều hoạt động, vận dụng nhiều biện pháp, cách thức, có sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau, trong đó chủ thể chính

là Nhà nước

Thứ hai, mục đích của kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ là

loại bỏ XĐLI trong quản lý nhà nước, không để cho những người được trao quyền lực nhà nước có thể lợi dụng quyền của mình khi thi hành công

vụ để vụ lợi

Thứ ba, kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ không nhằm tối ưu

hóa lợi ích của Nhà nước và triệt tiêu hay hạ thấp lợi ích của cá nhân, tổ chức, mà chỉ nhằm ngăn chặn những hành vi lạm dụng quyền lực nhà nước

để thu lợi cá nhân

Thứ tư, kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ vừa là phạm trù

pháp lý vừa là phạm trù đạo đức công vụ Kiểm soát XĐLI là biện pháp phòng ngừa tham nhũng

2.1.1.3 Khái niệm pháp luật về kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ

Pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ là hệ thống các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận để điều chỉnh những quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình nhận diện, phòng ngừa, phát hiện và xử lý XĐLI trong hoạt động công vụ

2.1.2 Đặc điểm của pháp luật về kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ

Ngoài những đặc điểm chung của pháp luật như tính giai cấp, tính quyền lực, tính quy phạm, tính ý chí, tính xã hội, pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ có một số điểm đặc thù so với pháp luật trong các lĩnh vực khác Đó là các đặc điểm về: Đối tượng điều chỉnh của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ; mục đích của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ vừa bảo vệ CB, CC, VC, vừa bảo vệ lợi ích của Nhà nước và xã hội; các quy phạm pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ đa dạng, phong phú, nằm trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật thuộc nhiều lĩnh vực và cấp độ hiệu lực khác nhau; pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ là một

bộ phận của pháp luật quốc gia song có mức độ liên quan cao với pháp luật quốc tế

(1) Các quy phạm pháp luật về công khai, minh bạch

(2) Các quy phạm pháp luật quy định những hạn chế lợi ích cá nhân đối với CB, CC, VC trong hoạt động công vụ, bao gồm: Quy định hạn chế

về thu nhập và tài sản; quy định hạn chế về hoạt động kinh doanh; quy định về hạn chế nhiệm vụ trong cơ quan nhà nước

2.2.1.2 Nhóm quy phạm pháp luật quy định về việc phát hiện và

xử lý xung đột lợi ích

(1) Các quy phạm pháp luật quy định về phát hiện XĐLI

Việc thực hiện các biện pháp nhằm kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ chỉ có hiệu quả khi xây dựng được cơ chế phát hiện XĐLI phù hợp Vì vậy, pháp luật của các quốc gia thường có những quy định nêu rõ

cơ quan, cá nhân có thẩm quyền, quy trình, thủ tục phát hiện XĐLI trong hoạt động công vụ Thông thường trong vấn đề này, chủ thể của việc phát hiện XĐLI không chỉ bao gồm việc tự phát hiện của CB, CC, VC, các thiết chế nội bộ của cơ quan nhà nước, mà còn có cả các thiết chế bên ngoài xã hội (người dân, doanh nghiệp, tổ chức, báo chí, ban thanh tra nhân dân)

(2) Các quy phạm pháp luật quy định về xử lý tình huống XĐLI trong hoạt động công vụ và chế tài xử phạt đối với các hành vi vi phạm quy định về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

Xử lý tình huống XĐLI trong hoạt động công vụ có nghĩa phải loại

bỏ một trong các bên lợi ích hoặc kiểm soát chặt chẽ tình huống XĐLI đó Các biện pháp chế tài đối với hành vi vi phạm quy định về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ thường được pháp luật các quốc gia quy định bao gồm: Phạt tiền (có thể là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung); Xử lý kỷ luật: khiển trách, cảnh cáo, hạ lương, giáng chức, cách chức và sa thải ; Xử lý hành chính Trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Các quy phạm pháp luật quy định về khiếu nại, tố cáo và xử lý khiếu nại, tố cáo về XĐLI

2.2.2 Vai trò của pháp luật về kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ

Từ phương diện lý luận, vai trò của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ được thể hiện qua các khía cạnh sau đây:

10

Thứ nhất, pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ góp

phần thể chế hóa và kiểm nghiệm các chủ trương, chính sách của đảng cầm quyền trong vấn đề này

Thứ hai, pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ góp

phần tạo lập cơ sở pháp lý để kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

Thứ ba, pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ góp

phần thúc đẩy sự công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình trong hoạt động của bộ máy nhà nước, từ đó tăng cường niềm tin của người dân vào

sự liêm chính của cơ quan nhà nước, CB, CC, VC nhà nước

Thứ tư, pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ góp

phần kiểm soát quyền lực nhà nước và PCTN

2.3 KHÁI NIỆM, TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG MỨC ĐỘ HOÀN THIỆN CỦA PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT XUNG ĐỘT LỢI ÍCH TRONG HOẠT ĐỘNG CÔNG VỤ

2.3.1 Khái niệm hoàn thiện pháp luật về kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ

Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ là quá trình hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác nhau song dựa trên những vấn đề mang tính nguyên tắc chung, nhằm làm cho các quy định của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ngày càng công khai, minh bạch, toàn diện, thống nhất, đồng bộ, khả thi phù hợp với thực tiễn kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ của đất nước

2.3.2 Tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện pháp luật về kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ

Tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ là những dấu hiệu đặc trưng được xác định trước làm cơ sở để đo lường và/hoặc xác định mức độ hiệu quả trên thực tế của pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ sau khi ban hành

Các dấu hiệu này cũng được sử dụng để đánh giá mức độ hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ, thể hiện cụ thể như sau: tính phù hợp, tính toàn diện, tính đồng bộ, thống nhất, đảm bảo tính công khai, minh bạch, hiệu quả và khả thi, kỹ thuật lập pháp

2.3.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ

2.3.3.1 Yếu tố chính trị

Ở Việt Nam, quyết tâm chính trị đối với việc kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ được hiểu là sự cam kết từ cấp cao nhất trong bộ máy

11

của Đảng, Nhà nước cho đến CB, CC, VC trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị Đây chính là những đảm bảo về mặt chính trị cho việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở nước ta trong thời gian tới

2.3.3.2 Yếu tố kinh tế, xã hội

Pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ ở các quốc gia mặc dù có những điểm khác nhau song đều có một xuất phát chung đó là đều ra đời và phát triển dựa trên những đòi hỏi của sự phát triển kinh tế, xã hội Nếu pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ không phản ánh đúng, không phù hợp với sự phát triển của kinh tế - xã hội thì tính khả thi sẽ không cao, tất yếu sẽ phải sửa đổi, bổ sung và ngược lại Đây là một trong những yếu tố quyết định đến việc hoàn thiện nội dung của pháp luật kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ

2.3.3.3 Ý thức pháp luật

Thông qua ý thức pháp luật của mình, các chủ thể có thẩm quyền áp đặt hay tác động đến quá trình xây dựng, hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ, hay nói cách khác, những tư tưởng, quan điểm của họ được thể hiện trong các quy định pháp luật

Nếu các chủ thể có thẩm quyền có hiểu biết chuyên sâu và tư tưởng tiến bộ thì những quy định pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ do họ xây dựng sẽ góp phần bảo vệ lợi ích chung của xã hội, xây dựng một nền công vụ liêm chính và hiệu quả và ngược lại

2.3.3.4 Yếu tố về năng lực của cơ quan có thẩm quyền trong xây dựng, ban hành pháp luật

Hoạt động xây dựng và hoàn thiện pháp luật nói chung, xây dựng và hoàn thiện pháp luật về kiểm soát XĐLI trong hoạt động công vụ nói riêng đòi hỏi phải được tiến hành một cách khoa học, công tâm, khách quan Điều này đặt ra yêu cầu với các cơ quan có thẩm quyền, cụ thể là những người tham gia vào quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật, phải có năng lực, trình độ chuyên môn cao và có phẩm chất đạo đức tốt thì sẽ xây dựng được các đạo luật phù hợp với thực tiễn, thống nhất, đồng bộ, chất lượng, khả thi và ngược lại

2.4 PHÁP LUẬT QUỐC TẾ, PHÁP LUẬT CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VỀ KIỂM SOÁT XUNG ĐỘT LỢI ÍCH TRONG HOẠT ĐỘNG CÔNG VỤ VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ THAM KHẢO CHO VIỆT NAM HIỆN NAY

Xung đột lợi ích trong hoạt động công vụ là vấn đề được nhiều tổ