TIỂU LUẬN KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CHÍ PHÈO (1)

2/ Tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao Nhà xuất bản văn học Việt Nam 3/ “Không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao” từ trang http://www.luanvan.com/... Để tìm hiểu

MỤC LỤC

A Mở đầu Trang

I Lý do chon đề tài……… ……… 3

II Lịch sử nghiên cứu……… 3

III Mục đích nghiên cứu 4

III Phương pháp nghiên cứu 4

B Nội dung I Vài nét về tác giả, tác phẩm 5

II Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Chí Phèo 6

C Kết luận 9

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1/ Giáo trình Thi pháp học – Trần Đình Sử

2/ Tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao (Nhà xuất bản văn học Việt Nam)

3/ “Không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao” từ trang http://www.luanvan.com/

4/ “Dạy truyện ngắn Chí Phèo từ góc nhìn không gian nghệ thuật” trên trang https://giaoducthoidai.vn/

5/ SGK, SGV Ngữ văn lớp 11, tập 1 (Bộ Giáo dục và Đào tạo - Nhà xuất bản giáo dục, 2004)

PHẦN A: MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài.

Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính được bộc lộ toàn bộ: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, nên mang tính chủ quan Ngoài không gian vật thể, có không gian tâm tưởng

Do vậy không gian nghệ thuật có tính độc lập tương đối, không quy được vào không gian địa lí

Trong đó, không gian nghê thuật của tác phẩm văn học có tác dụng mô hình hoá các mối liên hệ của bức tranh thế giới như thời gian, xã hội, đạo đức, tôn ti trật tự Không gian nghệ thuật có thể mang tính địa điểm, tính phân giới, dùng để mô hình hóa các phạm trù thời gian như bước đường đời, con đường cách mạng Không gian nghệ thuật có thể mang tính cản trở, để mô hình hóa các kiểu tính cách con người Hoặc không gian nghệ thuật cũng có thể không có tính cản trở, như trong cổ tích, làm cho ước mơ, công lí được thực hiện dễ dàng

Trong các tác phẩm văn học, ngôn ngữ của không gian nghệ thuật rất da dạng và phong phú Bởi thế đã góp phần chuyển tải những bài học triết lí muôn thuở về thân phận con người Đặc biệt, trong truyện ngắn Chí Phèo, Nam Cao đã khắc sâu sự thờ ơ, lãnh đạm đến vô cảm của cộng đồng là một lực đẩy vô hình và vô tình đẩy một con người vào bóng tối của tội ác Sự ngoảnh mặt làm ngơ của xã hội trở thành một lực cản, một chướng ngại vật tàn bạo cản trở con đường hoàn lương của những con người đã từng có một quá khứ tội lỗi Nhưng cao hơn hết vẫn là bài ca của niềm tin vào bản tính lương thiện của con người

Như vậy, góc nhìn từ không gian có vai trò hết sức quan trọng trong việc cảm thụ một tác phẩm văn học Ở Chí Phèo của Nam Cao, kiểu không gian đặc biệt của truyện không chỉ là kiểu không gian bối cảnh, không gian sự kiện mà đó còn là kiểu không gian tâm lí, không gian thân phận Và dẫu xét từ không gian nào, Chí Phèo cũng gắn liền với nỗi cô đơn tột bậc

Để tìm hiểu rõ hơn về vấn đề này và cũng để một lần nữa khẳng định giá trị hiện thực sâu sắc và tư tưởng nhân văn cao cả được Năm Cao lột tả trong “Chí Phèo”, chúng ta

cần làm sáng tỏ vấn đề về “Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao”.

II Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Cho tới nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về Nam Cao Tuy nhiên, phương diện “không gian nghệ thuật” ít được các nhà nghiên cứu quan tâm Tuy trong “Vấn đề loại hình và thi pháp” của Trần Đăng Suyền trong Chủ nghĩa hiện thực của Nam Cao có đề cập

đến “không gian và thời gian nghệ thuật” trong các tác phẩm của Nam Cao Nhưng công trình nghiên cứu này còn mang tính khái lược, tổng quát chung về “không gian và thời gian nghệ thuật” trong các tác phẩm của Nam Cao chứ không đi sâu nghiên cứu về mảng

“không gian nghệ thuật” trong truyện ngắn Chí Phèo Với thời lượng nhỏ của một bài tiểu luận và kiến thức còn hạn chế của bản thân, trên cơ sở kế thừa những thành quả của các công trình nghiên cứu trước đó, hy vọng đề tài này mang đến một cái nhìn cụ thể về

“Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn “Chí Phèo” của Nam Cao”.

III Mục đích nghiên cứu.

Từ thực tiễn công tác giảng dạy, tuy việc dạy học đọc hiểu tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao nhiều năm, nhưng đa phần đều phân tích hình tượng nhân vật Chí Phèo qua lời nói, hành động mà ít chú trọng đến không gian nghệ thuật, nên tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu này nhằm đưa ra những nhìn nhận mới về nhân vật, về tư tưởng của truyện qua góc nhìn về không gian nghệ thuật, góp phần nâng cao chất lượng dạy học và tạo hứng thú học tập cho học sinh

IV Phương pháp nghiên cứu.

Để hoàn thành bài tiểu luận này tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:

Phương pháp nghiên cứu lý luận: Đọc, phân tích các tài liệu có liên quan về không

gian nghệ thuật, tác giả Nam Cao, tác phẩm Chí Phèo, không gian nghệ thuật trong tác phẩm Chí Phèo

Phương pháp đàm thoại: Trực tiếp trò chuyện với bạn bè, đồng nghiệp để tìm hiểu

những vấn đề còn vướng mắc

PHẦN B: NỘI DUNG

I Vài nét về tác giả Nam Cao và tác phẩm Chí Phèo

1.Tác giả Nam Cao:

Nam Cao (1915- 1951) tên thật là Trần Hữu Tri, sinh ra trong một gia đình nông dân tại làng Đại Hoàng, tổng Cao Đà, huyện Nam Sang, phủ Lí Nhân, tỉnh Hà Nam Nam Cao từng vật lộn kiếm sống và xuất hiện khá sớm trên văn đàn Các sáng tác của Nam Cao thời

kỳ đầu còn chịu nhiều ảnh hưởng của trào lưu "văn học lãng mạn" đương thời Năm 1941, tập truyện đầu tay "Đôi lứa xứng đôi" (tên trong bản thảo là "Cái lò gạch cũ") của Nam Cao do Nhà xuất bản Đời mới Hà Nội ấn hành được đón nhận như là một hiện tượng văn học thời đó Sau này, khi in lại, Nam Cao đã đổi tên là "Chí Phèo" Rời Hà Nội Nam Cao về dạy học ở Trường tư thục Kỳ Giang, tỉnhThái Bình, rồi về lại làng quê Đại Hoàng Bút lực và tài năng của Nam Cao bước vào độ chín Nhà văn hiện thực xuất sắc dũng cảm đối mặt với cái ác, cái bất công đè lên những người dân thấp cổ bé họng, bị lũ bất lương truyền kiếp đè đầu cưỡi cổ.Thời kỳ này, Nam Cao cho ra đời nhiều tác phẩm Năm 1942, in các truyện ngắn "Cái mặt không chơi được", "Nhỏ nhen", "Con mèo", "Những truyện không muốn viết", "Nhìn người ta sung sướng", "Đòn chồng",

"Giăng sáng", "Đôi móng giò", "Trẻ con không được ăn thịt chó", "Đón khách" Các truyện thiếu nhi đăng tải trên sách Hoa Mai: "Những trẻ khốn nạn", "Người thợ rèn", "Nụ cười",

"Con mèo mắt ngọc", "Ba người bạn"

Tháng 4-1943, Nam Cao gia nhập Hội Văn hóa Cứu quốc Ông in tập truyện ngắn

"Nửa đêm" Viết các truyện ngắn "Mua nhà", "Quái dị", "Từ ngày mẹ chết ", "Lão Hạc",

"Rửa hờn", "Rình trộm", "Nước mắt", "Đời thừa", "Đầu đường xó chợ", "Phiêu lưu",

"Lang Rận", "Một đám cưới", "Bẩy bông lúa lép" Ông in truyện dài nhiều kỳ "Truyện người hàng xóm" trên Trung Bắc chủ nhật, viết xong tiểu thuyết "Chết mòn”…

Năm 1945, Nam Cao tham gia cướp chính quyền ở phủ Lý Nhân, rồi nhà văn được

cử làm Chủ tịch xã của chính quyền mới ở địa phương, in truyện ngắn "Mò sâm-banh" trên tạp chí Tiên Phong

Ngày 30-11-1951, rên đường công tác, ông bị quân Pháp giết trên cánh đồng Mưỡu Giáp, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, vùng địch hậu Liên khu III

2 Tác phẩm Chí Phèo

Chí Phèo – thiên truyện ngắn hiện thực xuất sắc của Nam Cao, ra mắt người đọc từ tháng 2 năm 1941, đã có sức tố cáo bộ mặt vô nhân tính của xã hội và phản ánh bế tắc cùng cực của người nông dân Trong tác phẩm, nhà văn đã mở ra cuộc đời đầy bi kịch của một Chí Phèo – thù hận với tất cả: cuộc đời – xã hội – con người và ngay cả bản thân Một Chí Phèo triền miên trong những cơn say, mất cả lương tri, trên hành trình thời gian dài đằng đẵng của một kiếp sống không ra sống, trong không gian tăm tối ngột ngạt của xã hội Việt Nam đêm trước cách mạng Nhà văn đã dẫn dắt người đọc vào một cuộc đời đau khổ và kết thúc trong cái vòng luẩn quẩn bế tắc

II Không ian nghệ thuật trong truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao

Lớp bụi thời gian càng phủ dày theo năm tháng thì những tác phẩm của Nam Cao lại càng bộc lộ những tư tưởng nhân văn cao cả, ý nghĩa hiện thực sâu sắc và vẻ đẹp nghệ thuật điêu luyện, độc đáo Tiếng chửi của một thằng say đã mở đầu cho thiên truyện ngắn đặc sắc "Chí Phèo" của Nam Cao Nhà văn đã mở ra một cuộc đời đầy bi kịch của một Chí Phèo - thù hận với tất cả : cuộc đời - xã hội - con người và ngay cả bản thân, một Chí Phèo trượt dài trên con dốc của thời gian, triền miên trong những cơn say, mất cả lương tri, trên hành trình dài đằng đẵng của một kiếp sống không ra sống, trong không gian tăm tối ngột ngạt của xã hội Việt Nam đêm trước của cách mạng Không gian trong “Chí Phèo” của Nam Cao cũng như mọi hiện tượng của thế giới khách quan, khi đi vào nghệ thuật được soi rọi bằng tư tưởng, tình cảm, được nhào nặn và tái tạo trở thành một hiện tượng nghệ thuật độc đáo thấm đẫm cá tính sáng tạo của nhà văn

Không gian trong các sáng tác của Nam Cao hầu hết là vùng nông thôn, những căn nhà nơi thôn dã, những con đường làng Trong những mối liên hệ của thời gian và không gian, làng quê, ngôi nhà, con đường hóa ra là cơ bản và quan trọng nhất Tất cả những mối quan hệ còn lại, hoặc là bị chúng cuốn hút, hoặc là trở thành thứ yếu trong thế giới nghệ thuật của nhà văn

1 Không gian làng Vũ Đại

Không gian rộng lớn, bao trùm toàn bộ tác phẩm Làng Vũ Đại – một cái làng đầu tỉnh cuối huyện, vừa hẻo lánh vừa xơ xác, một mảnh đất nghèo túng Nếu như trong “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, cũng là không gian làng quê nhưng làng Đông xá lại rất nhộn nhịp, huyên náo với tiếng trống thúc sưu Làng Vũ Đại trong “Chí Phèo” lại mang cái vẻ vắng lặng, hoang vu của một vùng quê xơ xác, chất chứa nhiều bất hạnh và đắng cay Trong không gian u ám, tù túng ấy, đã có biết bao nhiêu số phận giống như Chí Phèo bị đày đọa

Việc Nam Cao xây dựng không gian này thể hiện một cách nhìn mới mẻ và sâu sắc của nhà văn trước thực trạng làng xã nông thôn Việt Nam trước năm 1945 Chí Phèo lớn lên ở làng Vũ Đại, cũng từ đó mà vào tù, đến khi ra tù cũng trở về làng Vũ Đại và làm con quỷ dữ Đây là một sự sắp đặt có dụng ý nghệ thuật, mang tầm ý nghĩa lớn của tác giả

Chí Phèo vẫn quay trở về làng Vũ Đại dù biết rằng đó là nơi đã tước đi quyền con người của mình, cướp đi cuộc sống yên bình vốn có Ở đó có những mưu toan, hơn thua và

cả sự độc ác Chí trở về như để tìm lại những gì đã mất hay đúng hơn là để đòi lại những gì

mà mình đã bị cướp đi

Từ khi Chí Phèo về làng, không gian làng Vũ Đại trở lên huyên náo hơn bằng tiếng chửi, những buổi rạch mặt ăn vạ của Chí Nhưng cũng chính vì vậy mà không gian làng Vũ Đại lại trở lên đen tối hơn bởi những mưu toan, đói nghèo, sự hắt hủi và khinh bỉ Trong cái không gian ấy, đôi lần Chí cũng cố gắng vùng lên đòi làm người lương thiện, nhưng lần nào Chí Phèo cũng bị thất bại “Ai cho tôi lương thiện” người làng đã loại hắn ra khỏi cộng đồng “ngay cả cái thẻ có biên tên tuổi hắn cũng không có, trong sổ người ta vẫn khai hắn vào hạng dân lưu tán, lâu năm không về làng”

Nhưng cũng trong không gian ấy, bằng chính cái nhìn nhân đạo sâu sắc, nhà văn cũng đã nhìn ra tấm lòng vàng Tuy sinh ra không cha không mẹ, vứt trần truồng bên cái lò gạch cũ bỏ không, nhưng Chí Phèo vẫn lớn lên được nhờ anh thả ống lươn, người đàn bà góa mù, bác phó cối, dù rằng họ đối xử với Chí không phải lúc nào cũng tốt, cũng nhân hậu Hơn thế nữa, ngay cả khi tất cả mọi người quay lưng với Chí thì vẫn có tình yêu của Thị Nở như một sự an ủi và khơi dậy niềm đam mê và khát khao sống lương thiện của Chí

dù nó không thành

2 Không gian con đường

Dù không trực tiếp miêu tả nhưng con đường lại được gợi ra như một không gian thân thuộc và chứng kiến biết bao mảnh đời từng đặt chân qua nó

Không gian con đường chính là không gian ánh sáng Không gian này cũng xuất hiện nhiều trong những tác phẩm khác như trong “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam – con đường phố huyện lúc chiều tà ảm đạm và u tối Không giống như chị em Liên mọi sinh hoạt đều thực hiện trong cái tù mù của bóng tối, mọi hoạt động, sự kiện cuộc đời Chí lại diễn ra ở ngoài ánh sáng Ngay cả những xấu xa, bất công cũng được thực hiện ngay trước ánh sáng Ấy vậy mà nó chẳng bị rắc rối bởi sự phản đối nào cả Còn riêng sự đấu tranh thì còn vô cùng yếu ớt

Không gian con đường xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm, tạo nên một kết cấu đóng cho câu chuyện Chí Phèo Nếu như ở đầu tác phẩm, con đường đã mở ra cuộc đời bi kịch của Chí Phèo – cuộc đời triền miên trong những cơn say, tiếng chửi thì đến cuối tác phẩm con đường đã dẫn Chí vào một kết cục bi thảm: “trời nắng lắm, nên đường vắng Hắn cứ đi, cứ chửi, cứ dọa giết “nó” và cứ đi… Đến ngõ cụt nhà cụ Bá Hắn xông đi vào” Con đường cũng đưa chân Chí đến nơi khơi nguồn những bất hạnh và kết thúc nó

3 Không gian nhà ở

Không gian nhà ở là không gian trung tâm trong sáng tác của Nam Cao, đã giúp ông khai thác triệt để những điều diễn ra trong cuộc sống hằng ngày Không gian nghệ thuật của ông được mở ra trước hết và chủ yếu ở cái không gian đời tư này Nhân vât của Nam Cao dù ở đâu, làm gì, cuối cùng cũng trở về với ngôi nhà, với căn phòng riêng của mình Nếu ta xem làng Vũ Đại là xã hội phong kiến thu nhỏ thì nhà Bá Kiến là nơi tập trung của quyền lực, tiền bạc và luật pháp Diễn biến tâm trạng, quá trình lưu manh hóa của Chí thay đổi dần sau mỗi lần đến nhà Bá Kiến

“Năm sào vườn ở bãi sông” chính là không gian sống riêng tư, cá nhân của Chí Phèo Ở không gian ấy, Chí Phèo có một túp lều chứ không còn ở “cái miếu con ở bờ sông,

vì vốn từ trước đến nay không có nhà” Tính chất riêng tư, căn phòng của không gian sống

ấy càng rõ hơn khi “trước kia, cả xóm vẫn dùng cái ngõ ấy để ra sông tắm giăt hay kín nước Nhưng từ khi hắn đến , người ta thôi dần, tìm một lối khác

Không gian sống của Chí Phèo nằm cạnh bờ sông, nơi con nước trong lành , nơi duy trì nguồn sống của con người, nơi có ánh trăng vàng rực rỡ, ấm áp, có tiếng chim hót ríu rít, có tiếng nói cười vui vẻ của những người đi chợ về Ở đấy, vào “những đêm trăng như đêm nay, cái vườn phẳng ngổn ngang những bóng chuối Những tàu chuối nằm ngửa, ưỡn cong cong lên hứng lấy trăng rời rợi như là ướt nước, thỉnh thoảng bị gió lay giãy lên đành

đạch như là hứng tình” Không gian ấy là không gian đời sống, tự tình của vạn vật, huống chi nữa là con người

Trong không gian yêu thương, tình người ấy, Chí Phèo và Thị Nở đã có thể sống hạnh phúc năm ngày trọn vẹn Chí đã có thể có lúc tỉnh táo để mà lắng nghe âm thanh của đất trời của những cô những chị đi chợ về Rồi chợt Chí khao khát có thể cưới vợ rồi có mảnh đất chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải Thế nhưng niềm mơ ước chẳng thể trọn vẹn vì đến cuối cùng họ cũng không thể vượt qua được định kiến xã hội Hơn thế, khi bước

ra khỏi không gian ấy, Chí Phèo lại quay trở về là con quỷ dữ của làng Vũ Đại

4 Không gian cái lò gạch cũ

Hình ảnh “cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa và vắng người qua lại” là không gian tâm tưởng hiện lên chỉ ở trong tiềm thức ở đầu và cuối tác phẩm Ở đầu tác phẩm nó được gợi nhớ đến bởi hoàn cảnh xuất than của Chí Đó là một không gian bất thường báo hiệu một cuộc đời không bằng phẳng của Chí Ở phần kết thúc câu chuyện, không gian “cái lò gạch cũ” hiện lên trong suy nghĩ của Thị Nở khi nhìn xuống bụng và nghĩ tới việc sẽ có một thằng Chí Phèo con ra đời

Không gian cái lò gạch cũ chứa đựng ý nghĩa về triết lí nhân sinh sâu sắc: chừng nào thực tại xã hội không thay đổi thì chừng đó tương lai sẽ tiếp tục những tấn bi kịch Chừng nào cuộc đời còn những bất công, xấu xa, ti tiện thì sẽ còn có những Chí Phèo

Tuy không gian này chỉ hiện lên mờ nhạt nhưng lại có ý nghĩa sâu xa Không tự dưng mà trước “Chí Phèo” Nam Cao lại đặt tên truyện là “Cái lò gạch cũ” Hình ảnh ấy chỉ xuất hiện hai lần nhưng lại ám ảnh cả tác phẩm, đem lại nỗi lo sợ, đau xót mơ hồ cho một thực tại phũ phàng của làng quê Việt Nam trong đêm trước Cách mạng

5 Không gian đường đời

Cuộc đời Chí Phèo là con đường đầy những biến cố, như một con dốc đứng Chí lớn lên trong sự đùm bọc của người dân làng Vũ Đại và trở thành một anh canh điền khỏe mạnh Lúc ấy, Chí giống như đang leo lên dốc để đến với hạnh phúc với một niềm vui tươi phấn khởi Chí có ước mơ giản dị nhưng đầy ý nghĩa về một gia đình nhỏ hạnh phúc Chí biết cảm thấy nhục nhã và giả ngơ khi bị người vợ ba của Bá Kiến – người đàn bà quyền lực bắt bóp chân lại đòi bóp cao lên thêm nữa Nhưng lại vì chính sự ghen ghét và quyền lực của Bá Kiến đã đẩy Chí Phèo vào tù và đồng nghĩa với việc đẩy anh xuống vực thẳm Đến khi ra tù, Chí vẫn luôn bị khống chế dưới quyền lực ấy không ngóc đầu lên được và thành tay sai của Bá Kiến

Chợt một sớm bước ra khỏi cơn say, Chí nhận ra mình đã đến bên kia dốc của cuộc đời ấy vậy mà nhìn lại tất cả chỉ có một màu xám xịt Chí lại khao khát lương thiện, lại nhớ

về mơ ước nhỏ nhoi khi xưa và muốn được dựa vào Thị Nở để quay trở lại với cuộc đời Thế nhưng đến chỗ bám víu cuối cùng là Thị Nở cũng rời bỏ Chí chỉ vì bà cô khọm già không cho Chí chết bên ngưỡng cửa trở về với cuộc đời lương thiện

PHẦN C: KẾT LUẬN

Qua truyện ngắn Chí Phèo, Nam Cao đã khắc sâu sự thờ ơ đến vô cảm của cộng đồng là một lực đẩy vô hình đưa một con người vào bóng tối của tội ác Sự ngoảnh mặt làm ngơ của xã hội trở thành một lực cản, một chướng ngại vật tàn bạo cản trở con đường hoàn lương của những con người đã từng có một quá khứ tội lỗi Nhưng cao hơn hết, tác phẩm vẫn là bài ca của niềm tin vào bản tính lương thiện của con người

Là một nghệ sĩ bậc thầy, Nam Cao đã sử dụng linh hoạt các yếu tố về không gian nghệ thuật trong quá trình sáng tạo tác phẩm của mình Từ không gian trung tâm là nhà ở, căn buồng, không gian nghệ thuật của Nam Cao còn vươn tới cái không gian khác kể cả không gian tâm tưởng Điều đó làm cho tác phẩm của Nam Cao mới thoạt nhìn bề ngoài tưởng như rất phóng túng, tuỳ tiện, nhưng thực ra lại rất chặt chẽ Một kết cấu lôgic, một nội dung hiện thực sâu sắc xen lẫn với tình cảm nhân đạo bao la của Nam Cao có lẽ là những yếu tố quyết định sức sống vĩnh cửu cho các tác phẩm của nhà văn