sÁNG KIẾN SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY Địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS

sÁNG KIẾN SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY Địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS ; SÁNG KIẾN ĐỊA LÝ 9; SKKN ĐỊA 9; sÁNG KIẾN SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY Địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS ; SÁNG KIẾN ĐỊA LÝ 9; SKKN ĐỊA 9; sÁNG KIẾN SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY Địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS ; SÁNG KIẾN ĐỊA LÝ 9; SKKN ĐỊA 9;

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT: 2

1.Tóm tắt đề tài 3

2 Giới thiệu 3

2.1 Hiện trạng 3

2.2 Giải pháp thay thế 4

2.3 Một số nghiên cứu liên quan đến đề tài: 5

2.4 Vấn đề nghiên cứu 5

2.5 Giả thuyết nghiên cứu 5

3 Phương pháp 6

3.1 Khách thể nghiên cứu 6

3.2 Thiết kế 6

3.3 Quy trình nghiên cứu 7

3.4 Đo lường 14

4 Phân tích dữ liệu và bàn luận kết quả 16

4.1 Phân tích dữ liệu 16

4.2 Bàn luận kết quả 17

5 Kết luận và khuyến nghị 18

5.1 Kết luận 18

5.2 Kiến nghị 18

6 Tài liệu tham khảo 18

7 Các phụ lục của đề tài 20

Phụ lục 1: Kế hoạch nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng .20

Phụ lục 2: Kế hoạch bài giảng 22

Phụ lục 3: Đề kiểm tra và hướng dẫn chấm sau tác động 27

Phụ lục 4: Bảng điểm trước và sau tác động 32

Phụ lục 5: Một số hình ảnh học sinh thảo luận và tự vẽ sơ đồ tư duy 35

Phụ lục 6: Một số bài kiểm tra của học sinh

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮTChữ cái viết tắt/ kí hiệu Cụm từ đầy đủ

1 Tóm tắt:

Chương trình địa lý 9 khối lượng kiến thức tương đối nhiều, đặc biệt phầnĐịa lí các vùng kinh tế học sinh gặp nhiều khó khăn, không biết cách hệ thốngkiến thức, mặc dù tôi đã sử dụng kết hợp nhiều phương pháp Làm thế nào đểcác em nắm được kiến thức trong mỗi vùng một cách hiệu quả và nâng cao kếtquả học tập của học sinh là câu hỏi mà tôi luôn đặt ra trong quá trình giảng dạyphần Địa lí các vùng kinh tế lớp 9

Chính vì những băn khoăn đó mà tôi đã chọn giải pháp sử dụng sơ đồ tưduy dạy bài 23,24 địa lí 9 trong vùng Bắc Trung Bộ để nâng cao kết quả học tậpmôn địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS

Nghiên cứu được thực hiện trên hai lớp tương đương, lớp 9 và lớp trườngTHCS Lớp 9 (38 học sinh) làm nhóm thực nghiệm, lớp (học sinh) làm nhómđối chứng Nhóm thực nghiệm được tổ chức dạy và học bằng sơ đồ tư duy sau

đó tôi cho học sinh trình bày sản phẩm của các em trong các tiết học bằng cách

tổ chức kiểm tra thường xuyên (15 phút, kiểm tra miệng) Kết quả cho thấy tácđộng có ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả học tập của học sinh

Kết quả kiểm chứng T - Test cho thấy p = 0,005 < 0,05 có ý nghĩa (chênh

lệch không có khả năng xảy ra ngẫu nhiên) mà do tác động Điểm bài kiểm tra

sau tác động của nhóm thực nghiệm có giá trị trung bình là 9,03, của nhóm đối

chứng là 8,11 Điều đó chứng minh rằng việc sử dụng sơ đồ tư duy dạy bài23,24 đã giúp học sinh hiểu bài hơn, từ đó giúp các em dễ nhớ kiến thức và nhớlâu hơn nên học tập đạt kết quả tốt hơn và đã nâng cao kết quả học tập Địa lí củahọc sinh lớp 9 trường THCS

2 Giới thiệu:

2.1.Hiện trạng

Địa lý là môn học giúp phát triển tư duy sáng tạo, quan sát, thẩm mỹ và các

kĩ năng sống cơ bản cho học sinh Nhưng trong thực tế giảng dạy nhiều năm liềnbộ môn Địa lí lớp 9 phần các vùng kinh tế, tôi thấy đa số học sinh chưa biết hệthống kiến thức theo trình tự của mỗi vùng, nên sau mỗi bài học các em chưa

nhớ và khắc sâu được kiến thức vì thế mà kết quả học tập chưa cao Do nhiềunguyên nhân dẫn đến hiện trạng trên:

- Do học sinh coi Địa lí là môn học phụ

- Nội dung bài học dài, lý thuyết nhiều

- Khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh còn hạn chế

- Giáo viên chưa có phương pháp phù hợp, chưa tích cực ứng dụng phầnmềm IMindmap vào giảng dạy

- Học sinh chưa có kĩ năng quan sát đồ dùng trực quan (Bản đồ, tranh ảnh)

- Thời gian dành cho bộ môn Địa lí chưa nhiều

Để thay đổi hiện trạng trên tôi chọn nguyên nhân “Giáo viên chưa cóphương pháp phù hợp, chưa tích cực ứng dụng phần mềm IMindmap vào giảngdạy” để tìm cách khắc phục Xuất phát từ thực tiễn của việc đổi mới dạy họcnhằm chuyển từ trạng thái học tập thụ động sang chủ động lĩnh hội tri thức ở họcsinh Vì vậy là một giáo viên giảng dạy môn Địa lí trong trường Phổ thông vớimong muốn tìm ra cho mình một phương pháp dạy học tích cực, phù hợp với đốitượng học sinh, phần nào làm thay đổi suy nghĩ của học sinh về môn Địa lí, giúpcác em cảm thấy dễ học, dễ hiểu và yêu thích khi học tập bộ môn Nên trong đề tàinày tôi sử dụng sơ đồ tư duy dạy bài 23,24 vùng Bắc Trung Bộ để nâng cao kết quảhọc tập môn Địa lí cho học sinh lớp 9 qua các bước: Kiểm tra bài cũ, giảng bài mới,củng cố kiến thức, tổng hợp kiến thức của một vùng nhằm giúp học sinh dễ hiểu, dễnhớ hơn và hệ thống được kiến thức của vùng Bắc Trung Bộ một cách lôgic Đây

là cách làm khả thi có thể góp phần xóa bỏ phương pháp dạy học “đọc – chép”trong thời gian qua

2.2 Giải pháp thay thế:

Việc phát triển tư duy cho học sinh luôn là một trong những ưu tiên hàngđầu của mục tiêu giáo dục Để hướng học sinh có cách thức học tập tích cực vàtự chủ, chúng ta không chỉ cần giúp các em khám phá các kiến thức mới mà cònphải giúp các em hệ thống được những kiến thức đó Việc xây dựng được một

đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng

và khả năng sáng tạo

Vì thế, để khắc phục nguyên nhân trên tôi đã sử dụng nhiều phương pháp

để giúp học sinh nhớ kiến thức dễ dàng hơn nhằm nâng cao kết quả học tập như:thảo luận nhóm, sử dụng phần mềm powerpoint giảng dạy để trình chiếu hìnhảnh liên quan đến nội dung bài học, trò chơi, sử dụng sơ đồ tư duy…Một trongnhững phương pháp hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là sơ đồ

tư duy (SĐTD) SĐTD được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ sở vật chấtcủa nhà trường, lớp học Giáo viên và học sinh có thể thực hiện SĐTD trên bảngphấn, trên vở, trên giấy, bìa, bảng phụ,… hoặc cũng có thể thiết kế trên phầnmềm IMindmap Khai thác tính năng và sử dụng SĐTD có hiệu quả là góp phầnđổi mới phương pháp dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin một cách dễdàng và thiết thực Nên tôi đã chọn giải pháp “Sử dụng sơ đồ tư duy dạy bài23,24 vùng Bắc Trung Bộ để nâng cao kết quả học tập môn Địa lí cho học sinhlớp 9 trường THCS Trần Hưng Đạo”

2.3 Một số nghiên cứu liên quan đến đề tài

Đề tài: “Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp các phương pháp dạy học để nângcao kết quả học tập lịch sử của học sinh lớp 6 trường THCS” của tác giả trườngTHCS Bùi Thị Xuân – Phú Giáo – Bình Dương Đạt loại B cấp tỉnh năm học

Đề tài : “Sử dụng bản đồ tư duy nhằm nâng cao kết quả học bài danh từ,cụm danh từ cho học sinh lớp 6 trường THCS ”, đạt loại B cấp tỉnh năm học củatác giả

2.4 Vấn đề nghiên cứu:

Việc sử dụng sơ đồ tư duy dạy bài 23,24 trong vùng Bắc Trung Bộ có nângcao kết quả học tập môn Địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS hay không?

2.5 Giả thuyết nghiên cứu:

Có, việc sử dụng sơ đồ tư duy dạy bài 23,24 trong vùng Bắc Trung Bộ cónâng cao kết quả học tập môn Địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS

3 Phương pháp:

3.1 Khách thể nghiên cứu:

Học sinh hai lớp , 9 trường THCS có những điểm tương đồng thuận lợicho việc nghiên cứu

Giáo viên:

Cô dạy môn Địa lí hai lớp , 9

+ Học sinh của lớp 9 (Nhóm thực nghiệm)

+ Học sinh của lớp (Nhóm đối chứng)

Học sinh hai lớp được chọn tham gia nghiên cứu có những điểm tươngđồng về năng lực học tập, sĩ số

- Về hình thức học tập cả hai lớp đều học hai buổi và có thái độ học tậptương đồng

- Về thành tích học tập hai lớp tương đương nhau về điểm số kiểm tra 1 tiếtmôn Địa lí giữa học kì I năm học 2019 - 2020

Bảng 1: Điểm kiểm tra 1 tiết Địa lý học kì I (2019 - 2020)

p = 0,922 > 0,05, từ đó kết luận sự chênh lệch điểm số trung bình của hainhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng là không có ý nghĩa, hai nhóm được coi

là tương đương

Sử dụng thiết kế 2: Kiểm tra trước và sau tác động đối với các nhómtương đương (mô tả bảng 3)

Bảng 3: Thiết kế nghiên cứu

độngThực nghiệm

sơ đồ tư duy

O4

Thiết kế này tôi sử dụng phép kiểm chứng T- Test độc lập

3.3 Quy trình nghiên cứu.

- Lớp : Thiết kế bài dạy sử dụng các tranh ảnh, lược đồ trực quan theo tiếtdạy bình thường để dạy bài 23,24 vùng Bắc Trung Bộ

- Lớp 9: Thiết kế bài dạy ngoài tranh ảnh, lược đồ còn có sử dụng sơ đồ tưduy để dạy bài 23,24 vùng Bắc Trung Bộ

Sau khi tiến hành dạy xong vùng Bắc Trung Bộ tôi tiến hành cho học sinhlàm bài kiểm tra Bài kiểm tra sau tác động là bài kiểm tra 15 phút sau khi dạyxong bài 23,24 Bài kiểm tra có 2 câu hỏi tự luận để đánh giá mức độ ghi nhớkiến thức và hiểu bài của học sinh ở hai nhóm thực nghiệm 9 và nhóm đốichứng

Sử dụng sơ đồ tư duy để dạy bài 23,24 vùng Bắc Trung Bộ tôi sử dụng ởmột số bước sau:

+ Sử dụng SĐTD trong việc giảng bài mới

Giáo viên thay vì gạch đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụngSĐTD để thể hiện được 1 phần hoặc toàn bộ nội dung bài học một cách rất trực

quan Toàn bộ nội dung cần truyền đạt đến học sinh được thâu tóm trên bản đồ màkhông bị sót ý Học sinh thay vì cắm cúi ghi chép thì chọn lọc các thông tin quantrọng, sơ đồ hoá chúng bằng các mối quan hệ và thể hiện lại theo cách hiểu củamình Với cách học này cả giáo viên và học sinh đều phải tham gia vào quá trình dạyhọc tích cực hơn Giáo viên vừa giảng bài vừa thể hiện trên SĐTD hoặc vừa tổ chứccho học sinh khai thác kiến thức vừa hoàn thành SĐTD Học sinh được nghe giảng,nhìn bản đồ, trả lời câu hỏi, đọc sách giáo khoa, ghi chép…sự tập trung chú ý đượcphát huy, cường độ học tập theo đó cũng được đẩy nhanh, học sinh học tập tích cựchơn.

Ví dụ: Trước khi vào dạy bài 23 vùng kinh tế Bắc Trung Bộ tôi đưa ra một sơ

đồ tư duy còn thiếu để giới thiệu khái quát về những nội dung chính mà học sinh cầnnắm mang lại cái nhìn tổng thể về vùng kinh tế, học sinh nhìn vào sơ đồ sẽ nhậnbiết được ngay đặc điểm chính vùng kinh tế Bắc Trung Bộ và có thể ghi nhớmột cách dễ dàng Sử dụng SĐTD để thể hiện phần nội dung này là hợp lí vì yêucầu phù hợp với mọi đối tượng học sinh, thông tin đầy đủ, không mất nhiều thờigian và nội dung được thể hiện rõ ràng

Từ sơ đồ tổng quát của vùng, tôi chuyển sang tiết 1 bài 23 của vùng BắcTrung Bộ

Trong bài này học sinh sẽ biết gồm ba ý lớn, tôi đưa ra sơ đồ còn thiếu vàđặt câu hỏi dẫn dắt để học sinh hoàn thành sơ đồ

Ví dụ: Dựa vào lược đồ tự nhiên Vùng Bắc Trung Bộ cho biết vị trí giớihạn lãnh thổ của vùng (giáp vùng đồng bằng sông Hồng, Trung du và miền núiBắc Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ, Lào và giáp biển phía Đông Lãnh thổ kéodài, hẹp ngang) Như vậy học sinh đã hoàn thành được nhánh thứ nhất Cứ nhưthế, giáo viên đặt các câu hỏi để học sinh hoàn thành hai nhánh còn lại Sơ đồhoàn thiện như sau:

+ Sử dụng SĐTD trong việc củng cố kiến thức của bài học

Sử dụng SĐTD để củng cố kiến thức bài học là vệc làm rất có hiệu quả, vìSĐTD thể hiện lại những nội dung cơ bản của bài học, tránh bị bỏ sót ý, khắcsâu những kiến thức trọng tâm Học sinh sử dụng SĐTD để thể hiện lại sự hiểubiết của mình qua việc tiếp thu nội dung bài học, đồng thời là một kênh thôngtin phản hồi mà qua đó giáo viên có thể đánh giá nhận thức của học sinh, địnhhướng cho từng học sinh và điều chỉnh cách dạy, cách truyền đạt của mình chophù hợp

Phù hợp với mục đích củng cố kiến thức cho học sinh sau bài học thì dạngbài tập thích hợp là điền thông tin còn thiếu vào SĐTD Các thông tin còn thiếunày sẽ bao trùm nội dung toàn bài để một lần nữa nhằm khắc sâu kiến thức vàlưu ý đến trọng tâm của bài học

Ví dụ: Sau khi học xong bài 23 vùng Bắc Trung Bộ học sinh phải nắm

được các vấn đề về vị trí địa lí và giới hạn; điều kiện tự nhiên và tài nguyên

thiên nhiên; đặc điểm về dân cư, xã hội của vùng này và rút ra nhận xét Vì thếphần củng cố tôi sử dụng sơ đồ tư duy còn thiếu và gọi học sinh hoàn thiện

Sau khi học sinh trả lời xong, giáo viên chốt lại hoàn thiện kiến thức bài họccủa bài 23 bằng sơ đồ sau:

+ Sử dụng SĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ

Do thời gian kiểm tra bài cũ không nhiều chỉ khoảng 5 - 7 phút nên yêu cầucủa giáo viên thường không quá khó, không đòi hỏi nhiều sự phân tích, …để trả lờicâu hỏi Giáo viên thường yêu cầu học sinh tái hiện lại một phần nội dung bài họcbằng cách gọi học sinh lên bảng trả lời câu hỏi Giáo viên sẽ chấm điểm tuỳ vàomức độ thuộc bài của học sinh Cách làm này vô tình để nhiều học sinh rơi vào tìnhtrạng học vẹt, đọc thuộc lòng mà không hiểu Do đó, cần phải có sự thay đổi trongviệc kiểm tra, đánh giá nhận thức của học sinh, yêu cầu đặt ra không chỉ kiểm tra

“phần nhớ” mà cần chú trọng đến “phần hiểu” Cách làm này vừa tránh được việchọc vẹt, vừa đánh giá chính xác học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng học tập

Sử dụng SĐTD vừa giúp giáo viên kiểm tra được phần nhớ lẫn phần hiểu của họcsinh đối với bài học cũ Các bản đồ được giáo viên đưa ra ở dạng thiếu thông tin,yêu cầu học sinh điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ củacác nhánh thông tin với từ khoá trung tâm

Ví dụ: Trước khi học bài 24 (Địa 9), giáo viên yêu cầu 1 học sinh lên bảng

điền các thông tin còn thiếu để hoàn thiện SĐTD phần II và III - Thuận lợi dân cư(Bài 23)

Sơ đồ còn thiếu (phần II và III – Thuận lợi dân cư bài 23)

Sơ đồ hoàn chỉnh (phần II và III – Thuận lợi dân cư bài 23)

+ Sử dụng sơ đồ tư duy để tổng hợp kiến thức của một bài, một vùng hay một chương, hoặc có thể nhiều bài học

Trong đề tài này tôi sử dụng sơ đồ tư duy để tổng hợp kiến thức của một

vùng kinh tế Bắc Trung Bộ sau khi học xong các bài 23,24 nhằm khắc sâu kiến

thức cho học sinh và củng cố cho học sinh các kiến thức trọng tâm cần ghi nhớ.

Sơ đồ tư duy tổng hợp vùng Bắc Trung Bộ như sau:

Trong phần này tôi yêu cầu học sinh chia ra làm 4 nhóm, mỗi nhóm tự tạo một sơ đồ tư duy theo ý của mình dựa vào nội dung các bài 23,24 vùng Bắc Trung Bộ đã học và trình bày trước lớp ( phụ lục 5 )

Địa lý 9 25 Bài 23: Vùng Bắc Trung Bộ (tiết 1)

Địa lý 9 26 Bài 24: Vùng Bắc Trung Bộ (tiết 2)

3.4 Đo lường:

- Đo lường trước tác động:

Điểm trước tác động là điểm kiểm tra 1 tiết môn Địa lí học kì 1 năm học

tiết giữa học kì 1 và sử dụng công cụ kiểm chứng T- Test độc lập để kiểm chứngsự chênh lệch điểm số trung bình của hai nhóm trước tác động để xác định sựtương đương về học lực môn Địa lí giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng(Phụ lục 4)

- Đo lường sau tác động:

Sau khi dạy xong 2 tiết của vùng Bắc Trung Bộ với tác động giải pháp đãnêu, tôi tiến hành kiểm tra 15 phút với cả 2 lớp cùng một thời điểm và cùng đềkiểm tra Nội dung đề bài là kiến thức chủ yếu về khái quát của toàn vùng BắcTrung Bộ (Bài 23,24) Đề kiểm tra 15 phút gồm 2 câu hỏi tự luận (10 điểm).Cấu trúc đề bài đảm bảo thể hiện các mức độ nhận biết, thông hiểu và vận dụng.(nội dung và đáp án đề kiểm tra trình bày ở phần phụ lục 3)

Sau khi có kết quả bài kiểm tra, tôi sử dụng công cụ kiểm chứng T-Testđộc lập để kiểm chứng sự chênh lệch giữa điểm số trung bình của hai nhóm saukhi tác động để kiểm chứng giả thuyết của đề tài (Phụ lục 4)

4 PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ

4.1: Phân tích dữ liệu:

Qua điểm kiểm tra 1 tiết môn Địa giữa học kì I năm học 2019 – 2020 trướctác động đã chứng minh rằng kết quả hai nhóm trước tác động là tương đương

Sau tác động kiểm chứng chênh lệch điểm trung bình bằng T-Test cho kết quả p

= 0,005 (p là xác suất xảy ra ngẫu nhiên), từ đó cho thấy sự chênh lệch giữa điểm nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng là có ý nghĩa, tức là chênh lệch kết

quả điểm trung bình nhóm thực nghiệm cao hơn điểm trung bình nhóm đốichứng là không do ngẫu nhiên mà là do kết quả của tác động

Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn

Theo bảng chỉ tiêu Cohen, chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD = 0,50cho thấy mức độ ảnh hưởng của việc dạy học có sử dụng sơ đồ tư duy trong quá

trình học tập của nhóm thực nghiệm là trung bình, dẫn đến kết quả học tập của

học sinh đã được nâng lên

Giả thuyết của đề tài “Sử dụng sơ đồ tư duy dạy bài 23,24 vùng Bắc TrungBộ có nâng cao kết quả học tập môn Địa lí cho học sinh lớp 9 trường THCS ” đãđược kiểm chứng

Bảng 5: So sánh điểm trung bình bài kiểm tra sau tác động

Nhóm đối chứng Nhóm thực nghiệm

Giá trị TBnhómTN – Giá trị TBnhóm đối chứng

Độ lệch chuẩnnhóm đối chứng

SMD = 0,50 Điều này có nghĩa mức độ ảnh hưởng của tác động là trung bình.

Phép kiểm chứng T-Test điểm trung bình sau tác động của hai nhóm là p=0,005 < 0,05 Kết quả này khẳng định sự chênh lệch điểm trung bình của hainhóm không phải là do ngẫu nhiên mà là do tác động

Vậy việc sử dụng SĐTD khi dạy bài 23,24 vùng Bắc Trung Bộ Địa lí 9 làgiải pháp phù hợp mang lại hiệu quả thiết thực giúp giáo viên tạo ra các hìnhthức học tập khác nhau, sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, phối hợp

sử dụng các thiết bị dạy học với nhau…góp phần thiết thực vào việc đổi mớiphương pháp dạy học hiện nay