ĐẠI CƯƠNG VỀ THUỐC Y HỌC CỔ TRUYỀN

ĐẠI CƯƠNG VỀ THUỐC Y HỌC CỔ TRUYỀN BM. Dược liệu – Dược học cổ truyền Đối tượng Dược sĩ Đại học Cần Thơ – 72021 Định nghĩa Thuốc cổ truyền (thuốc đông y) là: ✓một vị thuốc sống hoặc chín ✓một chế phẩm thuốc được phối ngũ lập phương và bào chế theo YHCT từ một hay nhiều vị thuốc ✓có nguồn gốc thực vật, động vật hay khoáng vật ✓có tác dụng chữa bệnh hay có lợi cho sức khỏe con người. ThS. Nguyễn Hữu Phúc 2 Định nghĩa Cổ phương (phương thuốc cổ) • là phương thuốc được sử dụng đúng như sách vỡ cổ • được ghi trong các sách về YHCT của Việt Nam và Trung Quốc từ trước thế kỷ 19. • ghi số vị thuốc, hàm lượng từng vị, PP. bào chế, tác dụng, chỉ định, đường dùng, liều dùng, cách dùng. ThS. Nguyễn Hữu Phúc 3 Cổ phương gia giảm • là thuốc cổ phương • có tănggiảm số vị thuốc, hàm lượng từng vị phù hợp với bệnh hoặc chứng bệnh theo lý luận của YHCT. • khôngít thay đổi về PP. bào chế, đường dùng, liều dùng, cách dùng và các vị trong công thức không có tương kỵ. Định nghĩa Thuốc gia truyền • là những môn thuốc, bài thuốc trị một chứng bệnh nhất định có hiệu quả • nổi tiếng một vùng, một địa phương • được sản xuất, lưu truyền lâu đời trong gia đình Tân phương • là phương thuốc cổ truyền mới • được lập phương theo lý luận của YHCT • được chỉ ra về công năng, chủ trị, liều lượng, cách dung một cách cụ thể

Trang 1

ĐẠI CƯƠNG VỀ THUỐC

Y HỌC CỔ TRUYỀN

BM Dược liệu – Dược học cổ truyền

Đối tượng Dược sĩ Đại học Cần Thơ – 7/2021

Định nghĩa

Thuốc cổ truyền (thuốc đông y) là:

✓một vị thuốcsống hoặc chín

✓mộtchế phẩm thuốc đượcphối ngũlập phương vàbào chế theo YHCTtừ một hay nhiều vị thuốc

✓có nguồn gốcthực vật, động vật hay khoáng vật

✓có tác dụng chữa bệnh hay có lợi cho sức khỏe con người

2 ThS Nguyễn Hữu Phúc

Định nghĩa

Cổ phương (phương thuốc cổ)

• là phương thuốc được sử dụng đúng nhưsách vỡ cổ

• được ghi trong các sách về YHCT của Việt Nam và

Trung Quốc từtrước thế kỷ 19

• ghi số vị thuốc, hàm lượng từng vị, PP bào chế, tác

dụng, chỉ định, đường dùng, liều dùng, cách dùng

Cổ phương gia giảm

• là thuốc cổ phương

• cótăng/giảmsố vị thuốc, hàm lượng từng vị phù hợp

với bệnh hoặc chứng bệnh theo lý luận của YHCT

• không/ít thay đổi về PP bào chế, đường dùng, liều

dùng, cách dùng và các vị trong công thức không có

tương kỵ

Định nghĩa

Thuốc gia truyền

• là những môn thuốc, bài thuốc trị một chứng bệnh nhất định có hiệu quả

• nổi tiếng một vùng, một địa phương

• được sản xuất, lưu truyền lâu đời trong gia đình

Tân phương

• là phương thuốc cổ truyền mới

• được lập phương theo lý luận của YHCT

• được chỉ ra về công năng, chủ trị, liều lượng, cách dung một cách cụ thể

Trang 2

Tứ khí (tứ tính)

Công

năng Thanh nhiệt, lươnghuyết, giải độc, lợi

tiểu

Giải cảm hàn, thông kinh mạch, hoạt huyết, giảm đau, hồi dương cứu nghịch

Lợi tiểu, thẩm thấp, long đờm, bổ tỳ vị

Khuynh

hướng Trầm, giáng Phù, thăng

-Tác

dụng Ức chế hưng phấnquá mức của cơ thể Giúp hưng phấn khi cơthể bị suy nhược Hòa hoãn

Bản chất

hóa học Glycosid, alkaloid, chất đắng Tinh dầu (nhân thơm), đường, alkaloid Tinh bột, chất nhầy, glycoside (ít)

Ví dụ Thạch cao → Hạ sốt

Bạc hà → Giải cảm

nhiệt

Phụ tử → Hồi dương

Ma hoàng → Giải cảm hàn

Hoài sơn → Kiện tỳ Cam thảo → Long đờm Râu ngô → Lợi tiểu

Toan (chua) Acid hữu cơ Cố biểu, liễm hãn, cố sáp, chỉ khái, chỉ tả, sát khuẩn, chống thối Khổ

(đắng) Glycosid, alkaloid, flavonoid Thanh nhiệt, sát khuẩn, tiêu viêm, độc tính Cam

Tân (cay) Tinh dầu, alkaloid Phát tán, giải biểu, phát hãn, hànhkhí huyết, giảm đau, khai khiếu Hàm

(mặn) Các muối Nhuyễn kiên, nhuận hạ, tiêu đờm, tán kết

Đạm (nhạt) Chất nhầy Thanh nhiệt, thẩm thấp, lợi thủy Sáp

(chát) Tannin Thu liễm, cố sáp, sát khuẩn, chốngthối, kiện tỳ, cố tinh

Ngũ vị

Hàn, lương Đắng, chua

Nhiệt, ôn Cay, ngọt

Bình Chát, nhạt

• Tính khác và vị khác → Tác dụng khác

Quế nhục Cay, ngọt Đại nhiệt Ôn trung, khử hàn

Hoàng liên Đắng Hàn Thanh nhiệt, táo thấp

Tương đối

Quan hệ Tính - Vị

tiêu viêm

Quế chi Cay Ôn Tán hàn, giải biểu, phát

hãn, thông kinh hoạt lạc

• Tính và vị giống nhau → Tác dụng giống hoặc gần giống

• Tính và vị giống nhau → Quy kinh khác → Tác dụng khác

Trang 3

Quan hệ Tính - Vị

Hoàng liên Đắng Hàn Thanh nhiệt, Táo thấp

Sinh địa Đắng nhẹ Hàn Lương huyết, sinh tân, chỉ khát

• Tính giống và vị khác → Tác dụng khác

• Tính khác và vị giống → Tác dụng khác

Tô diệp Cay Ôn Giải cảm hàn

• Tính và vị thay đổi sau khi chế biến

Sinh địa Thục địa

Công năng Lương huyết Bổ huyết

Đỗ trọng: vị ngọt, hơi cay.

Sau khi chích muối: vị mặn Tăng cường tác dụng bổ can thận

Mật ong GừngRượu Thán saoMuối

Âm

Tác dụng Giải biểu Hành khí Hoạt huyết Chỉ thống

Bổ dưỡng Điều vị Hòa hoãn

Lợi thủy Thẩm thấp

Thanh nhiệt

Tả hỏa Táo thấp

Thu liễm (săn da) Liễm hãn

Cố sáp, chỉ tả Chỉ ho, sát khuẩn, chống thối

Nhuyễn kiên

Tả hạ Dẫn thuốc đi xuống

TPHH Tinh dầu Alkaloid ĐườngSaponin Chấtnhầy GlycosidAlkaloid

Flavonoid

A hữu cơ Tanin Muối

Chế biến + gừng + rượu + mật ong + mật đvật+ sao + giấm + muối

Đặc điểm Phế Thổ Nhẹ,

trắng, xốp

Tân tán – Toan thu – Cam hoãn – Khổ thanh – Hàm nhuyễn

Trang 4

Khuynh hướng của vị thuốc

Khuynh

Chiều Lên thượng tiêu Hướng ra biểu Xuống hạ tiêu Vào trong lý

Tác dụng Chữa các chứng sa

giáng có xu hướng lấnChữa các bệnh

sâu vào lý

Chữa các chứng thượng nghịch xu hướng phù nổi ra Chữa các bệnh có

biểu

Tính chất Kiện tỳ, ích khí,

thăng dương biểu, hạ nhiệt, Phát hãn, giải

chỉ thống

Hạ khí, giáng khí, bình suyễn Thẩm thấp lợi niệu, tả hạ, tiềm dương,

cố sáp, thu liễm

Trường hợp Sa dạ dày, sa búi

trĩ, sa tử cung Cảm mạo phonghàn/nhiệt nôn mữa, nấc cụcHo, hen suyễn, Đạo hãn, tự hãn, phù thũng, dị ứng

Bản chất Hoa, lá, cành,… Củ, rễ, thân rễ, quả, hạt, vỏ ĐV,…

Bào chế Sao rượu Sao gừng Chích muối Chích giấm

Sự quy kinh

• Sự quy nạp khí – vị tinh hoa (hoạt chất) của các vị thuốc vào tạng, phủ, kinh mạch nhất định

• Sự quy nạp tác dụng của thuốc vào tạng, phủ, kinh mạch

Lưu ý

• Mỗi vị thuốc có thể quy vào 1 hay nhiều kinh khác nhau

• Ưu tiên những kinh tác dụng mạnh nhất

• Ví dụ: Tang bạch bì quy kinh phế

Đại hoàng quy 10 kinh Cam thảo quy 12 kinh

Sự quy kinh của các vị thuốc

Cơ sở của sự quy kinh

• Dựa vào lý luận y học cổ truyền

✓Học thuyết ngũ hành, tạng tượng, kinh lạc (màu

sắc, mùi vị)

✓Mối quan hệ giữa tạng phủ và kinh lạc

✓Sự liên quan chặt chẽ giữa các đường kinh

• Dựa vào thực tiễn lâm sàng

✓Tổng kết sự tác dụng của vị thuốc trên tạng phủ,

kinh lạc → kinh nghiệm

✓“Tác dụng đâu quy kinh đó”

Chế biến làm tăng sự quy kinh của thuốc

• Chế biến với phụ liệu

✓Muối / đậu đen → thận

✓Giấm → can

✓Hoàng thổ/ mật ong → tỳ

✓Chu sa → tâm

✓Gừng → phế

• Sao (mức độ khác nhau)

✓Sao vàng → tỳ

✓Sao cháy → thận

Trang 5

1 Đơn hành

• Chỉ dùng một vị thuốc cũng phát huy tác dụng

• Độc sâm thang (40 g/ngày) → bổ khí (vô lực, thoát

dương, mệt mỏi)

• Tam thất → chỉ huyết, bồi bổ cơ thể (phụ nữ sau sinh)

• Kim ngân hoa → mụn nhọt, mẫn ngứa

Tương tác thuốc theo YHCT

2 Tương tu (hiệp đồng, có lợi)

• Hai vị thuốc có tính vị giống nhau, tăng tác dụng điều trị

• Kim ngân + Liên kiều (đắng – hàn): thanh nhiệt giải độc

• Sinh địa + Huyền sâm (đắng – hàn): lương huyết

• Ma hoàng + Quế chi (cay – ấm): phát tán phong hàn

• Đại hoàng + Mang tiêu (đắng – hàn): tả hạ

3 Tương sử (hiệp đồng, có lợi)

• Hai vị thuốc có tính vị khác nhau, tăng tác dụng điều trị

• Liên kiều (đắng – hàn) + Ngô thù du (cay – ấm): tăng tác dụng chống nôn

• Ức chế độc tính của nhau

• Bình thường không/ít kê đơn

• Áp dụng trong bào chế làm giảm tác dụng phụ

• Bán hạ úy Sinh khương: sinh khương làm giảm tính kích

ứng họng, giảm tính gây nôn của bán hạ

• Nhân sâm úy Ngũ linh chi, Đinh hương úy Uất kim, Mang

tiêu úy Tam lăng, Thủy ngân úy Thạch tín, Ô đầu úy Tê

giác

• Tiêu trừ độc tính của nhau, dùng để giải độc

• Phòng phong trừ độc Thạch tín (Phê sương)

• Đậu xanh trừ độc Ba đậu

• Viễn chí, Cam thảo, Can khương trừ độc Ô đầu, phụ tử

6 Tương ác (ố)

• Kiềm chế tính năng của nhau, mất tác dụng trị liệu

• Hoàng cầm (đắng - hàn) + Sinh khương (cay - ấm)

• Giảm tính mãnh liệt của vị thuốc trong đơn thuốc

• Cam thảo + Ma hoàng

7 Tương phản

• Gây hại cho cơ thể

• Ba đậu phản Khiên ngưu

• Cam thảo phản Cam toại, Đại kích, Nguyên hoa, Hải tảo

• Ô đầu phản Bối mẫu, Bán hạ, Bạch cập, Bạch liễm, Qua lâu nhân

• Lệ lộ phản các loại sâm (Nhân sâm, đan sâm, huyền sâm,

sa sâm, khổ sâm), Tế tân, Thược dược

Trang 6

Đại–Nguyên–Cam–Tảođã dùng

Chớ thêmCam thảophản thùng không đâu

Còn như đã cóÔ đầu Bán–Bối–Liễm–Cập–Qua lâumiễn vào

Lệ lô–Tế-Thượcphản nhau

CùngSâmcác loại tách mau chớ dùng

1 Đơn hành → Ít gặp

2 Tương tu

3 Tương sử

4 Tương úy

5 Tương sát

6 Tương ác

7 Tương phản

Thất tình hòa hợp

Hay dùng trong kê đơn

Hay dùng với thuốc có độc

Không dùng trong kê đơn

1 Phân loại theo tính chất

• Thượng: tác dụng bổ dưỡng, không độc

• Trung: tác dụng trị bệnh, ít độc

• Hạ: trị bệnh nặng, độc tính cao

2 Phân loại theo tính vị

• Âm dược – Dương dược

• Ngũ vị

3 Phân loại theo công năng

• Giải biểu, thanh nhiệt, khử hàn, hóa đờm, an thần,

bổ dưỡng, tả hạ, cố sáp,…

4 Kết hợp (tính vị + công năng)

ThS Nguyễn Hữu Phúc 23

1 Thuốc giải biểu

• Phát tán phong hàn

• Phát tán phong nhiệt

• Phát tán phong thấp

2 Thuốc khử hàn (ôn trung, ôn lý)

• Ôn trung tán hàn

• Hồi dương cứu nghịch

3 Thuốc thanh nhiệt

• Thanh nhiệt giải thử

• Thanh nhiệt giải độc

• Thanh nhiệt táo thấp

• Thanh nhiệt giáng hỏa

• Thanh nhiệt lương huyết

Trang 7

4 Thuốc hóa đàm, chỉ ho, bình suyễn

• Ôn hóa hàn đàm – Thanh hóa nhiệt đàm

• Ôn phế chỉ khái – Thanh phế chỉ khái

• Bình suyễn

5 Thuốc bình can tức phong, an thần, khai khiếu

• Bình can tức phong

• Dưỡng tâm an thần – Trọng trấn an thần

• Phương hương khai khiếu

6 Thuốc phần khí (lý khí)

• Hành khí giải uất

• Phá khí giáng nghịch

• Bổ khí

7 Thuốc phần huyết

• Hoạt huyết

• Phá huyết

• Chỉ huyết

• Bổ huyết

8 Thuốc trừ thấp

• Phát tán phong thấp

• Phương hương hóa thấp

• Lợi thấp (lợi niệu)

9 Bổ dưỡng

• Bổ âm, bổ dương

• Bổ khí, bổ huyết

10 Thuốc tiêu đạo

11 Thuốc tả hạ (tẩy xổ)

• Nhuận hạ

• Công hạ (hàn hạ, nhiệt hạ)

• Trục thủy

12 Thuốc cố sáp

• Cố biểu liễm hãn

• Cố tinh sáp niệu

• Sáp trường chỉ tả

13 Thuốc trừ giun sán

14 Thuốc dùng ngoài

Radix: rễ Rhizoma: thân rễ Bulbus: thân hành Caulis: thân leo Cortex: vỏ thân, vỏ rễ Ramulus: cành Folium: lá Flos: hoa Fructus: quả

Semen: hạt (nhỏ) Nux: hạt (lớn) Exocarpium: vỏ quả ngoài Pericarpium: vỏ quả Herba: toàn cây Lignum: gỗ Nodus: ngó (sen) Galla: mụn cây

Một số tên Latinh chỉ bộ phận dùng

Định dạng
Số trang	7
Dung lượng	475,32 KB